១០. ឧតេនសុត្តវណ្ណនា

៧០. ទសមេ រញ្ញោ ឧតេនស្សាតិ ឧតេនស្ស នាម រញ្ញោ, យោ ‘‘វជ្ជិរាជា’’តិបិ វុច្ចតិ. ឧយ្យានគតស្សាតិ ឧយ្យានកីឡនត្ថំ ឧយ្យានំ គតស្ស. អនាទរេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ, ‘‘អន្តេបុរ’’ន្តិ បន បទំ អបេក្ខិត្វា សម្ពន្ធេបេតំ សាមិវចនំ ហោតិ. កាលង្កតានីតិ អគ្គិទឌ្ឍានិ ហុត្វា មតានិ ហោន្តិ. សាមាវតីបមុខានីតិ ឯត្ថ កា បនាយំ សាមាវតី, កថញ្ច ទឌ្ឍាតិ? វុច្ចតេ, ភទ្ទវតិយំ សេដ្ឋិនោ ធីតា ឃោសកសេដ្ឋិនា ធីតុដ្ឋានេ ឋបិតា បញ្ចសតឥត្ថិបរិវារា រញ្ញោ ឧតេនស្ស អគ្គមហេសី មេត្តាវិហារពហុលា អរិយសាវិកា សាមាវតី នាម. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បន អាទិតោ បដ្ឋាយ សាមាវតិយា ឧប្បត្តិកថា ធម្មបទវត្ថុម្ហិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.២០ សាមាវតីវត្ថុ) វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. មាគណ្ឌិយស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស ធីតា អត្តនោ មាតាបិតូនំ –

‘‘ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច,

នាហោសិ ឆន្ទោ អបិ មេថុនស្មិំ;

កិមេវិទំ មុត្តករីសបុណ្ណំ,

បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ’’តិ. (សុ. និ. ៨៤១) –

ភគវតា ទេសិតំ ឥមំ គាថំ សុត្វា សត្ថរិ ពទ្ធាឃាតា មាគណ្ឌិយា អបរភាគេ រញ្ញា ឧតេនេន មហេសិដ្ឋានេ ឋបិតា ភគវតោ កោសម្ពិំ ឧបគតភាវំ, សាមាវតីបមុខានញ្ច បញ្ចន្នំ ឥត្ថិសតានំ ឧបាសិកាភាវំ ញត្វា ‘‘អាគតោ នាម សមណោ គោតមោ ឥមំ នគរំ, ទានិស្ស កត្តព្ពំ ជានិស្សាមិ, ឥមាបិ តស្ស ឧបដ្ឋាយិកា, ឥមាសម្បិ សាមាវតីបមុខានញ្ច កត្តព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ អនេកបរិយាយេហិ តថាគតស្ស តាសញ្ច អនត្ថំ កាតុំ វាយមិត្វាបិ អសក្កោន្តី បុនេកទិវសំ រញ្ញា សទ្ធិំ ឧយ្យានកីឡំ គច្ឆន្តី ចូឡបិតុ សាសនំ បហិណិ ‘‘សាមាវតិយា បាសាទំ គន្ត្វា ទុស្សកោដ្ឋាគារតេលកោដ្ឋាគារានិ វិវរាបេត្វា ទុស្សានិ តេលចាដីសុ តេមេត្វា ថម្ភេ វេឋេត្វា តា សព្ពា ឯកតោ កត្វា ទ្វារំ បិទហិត្វា ពហិ យន្តំ ទត្វា ទណ្ឌទីបិកាហិ គេហេ អគ្គិំ ទទមានោ ឱតរិត្វា គច្ឆតូ’’តិ.

តំ សុត្វា សោ បាសាទំ អភិរុយ្ហ កោដ្ឋាគារានិ វិវរិត្វា វត្ថានិ តេលចាដីសុ តេមេត្វា ថម្ភេ វេឋេតុំ អារភិ. អថ នំ សាមាវតីបមុខា ឥត្ថិយោ ‘‘កិំ ឯតំ ចូឡបិតា’’តិ វទន្តិយោ ឧបសង្កមិំសុ. ‘‘អម្មា, រាជា ទឡ្ហិកម្មត្ថាយ ឥមេ ថម្ភេ តេលបិលោតិកាហិ ពន្ធាបេតិ, រាជគេហេ នាម សុយុត្តទុយុត្តំ ទុជ្ជានំ, មា មេ សន្តិកេ ហោថា’’តិ វត្វា តា អាគតា គព្ភេសុ បវេសេត្វា ទ្វារានិ បិទហិត្វា ពហិ យន្តកំ ទត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ អគ្គិំ ទេន្តោ ឱតរិ. សាមាវតី តាសំ ឱវាទំ អទាសិ, ‘‘អម្មា, អនមតគ្គេ សំសារេ វិចរន្តីនំ ឯវមេវ អគ្គិនា ឈាមត្តភាវានំ ពុទ្ធញាណេនបិ បរិច្ឆេទោ ន សុករោ, អប្បមត្តា ហោថា’’តិ. តា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អធិគតផលាយ វិញ្ញាតសាសនាយ ខុជ្ជុត្តរាយ អរិយសាវិកាយ សេក្ខបដិសម្ភិទាបត្តាយ សត្ថារា ទេសិតនិយាមេនេវ ធម្មំ ទេសេន្តិយា សន្តិកេ សោតាបត្តិផលស្ស អធិគតា អន្តរន្តរា កម្មដ្ឋានមនសិការេន យុត្តប្បយុត្តា គេហេ ឈាយន្តេ វេទនាបរិគ្គហកម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោន្តិយោ កាចិ ទុតិយផលំ, កាចិ តតិយផលំ បាបុណិត្វា កាលមកំសុ. អថ ភិក្ខូ កោសម្ពិយំ បិណ្ឌាយ ចរន្តា តំ បវត្តិំ ញត្វា បច្ឆាភត្តំ ភគវតោ អារោចេត្វា តាសំ អភិសម្បរាយំ បុច្ឆិំសុ. ភគវា ច តាសំ អរិយផលាធិគមំ ភិក្ខូនំ អភាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ ឧតេនស្ស…បេ… អនិប្ផលា កាលង្កតា’’តិ.

តត្ថ អនិប្ផលាតិ ន និប្ផលា, សម្បត្តសាមញ្ញផលា ឯវ កាលង្កតា. តា បន ផលានិ បដិលភន្តិយោ សាមាវតិយា –

‘‘អារម្ភថ និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ;

ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ.

‘‘យោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, អប្បមត្តោ វិហស្សតិ;

បហាយ ជាតិសំសារំ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១៨៥; នេត្តិ. ២៩) –

គាថាហិ ឱវទិយមានា វេទនាបរិគ្គហកម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោន្តិយោ វិបស្សិត្វា ទុតិយតតិយផលានិ បដិលភិំសុ. ខុជ្ជុត្តរា បន អាយុសេសស្ស អត្ថិតាយ, បុព្ពេ តាទិសស្ស កម្មស្ស អកតត្តា ច តតោ បាសាទតោ ពហិ អហោសិ. ‘‘ទសយោជនន្តរេ បក្កាមី’’តិ ច វទន្តិ. អថ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ, ‘‘អាវុសោ, អននុច្ឆវិកំ វត អរិយសាវិកានំ ឯវរូបំ មរណ’’ន្តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, យទិបិ តាសំ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អយុត្តំ, បុព្ពេ កតកម្មស្ស បន យុត្តមេវ តាហិ លទ្ធ’’ន្តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ អដ្ឋ បច្ចេកពុទ្ធា រញ្ញោ និវេសនេ និពទ្ធំ ភុញ្ជន្តិ. បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ តេ ឧបដ្ឋហន្តិ. តេសុ សត្ត ជនា ហិមវន្តំ គច្ឆន្តិ, ឯកោ នទីតីរសមីបេ ឯកស្មិំ តិណគហនេ សមាបត្តិយា និសីទតិ. អថេកទិវសំ រាជា បច្ចេកពុទ្ធេសុ គតេសុ តាហិ ឥត្ថីហិ សទ្ធិំ ឧទកកីឡំ កីឡិតុកាមោ តត្ថ គតោ. តា ឥត្ថិយោ ទិវសភាគំ ឧទកេ កីឡិត្វា សីតបីឡិតា វិសិព្ពិតុកាមា តំ តិណគហនំ ឧបរិ វិសុក្ខតិណសញ្ឆន្នំ ‘‘តិណរាសី’’តិ សញ្ញាយ បរិវារេត្វា អគ្គិំ ទត្វា តិណេសុ ឈាយិត្វា បតន្តេសុ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា ‘‘រញ្ញោ បច្ចេកពុទ្ធោ ឈាយតិ, តំ រាជា ញត្វា អម្ហេ នាសេស្សតិ, សុទឌ្ឍំ នំ ករិស្សាមា’’តិ សព្ពា ឥតោ ចិតោ ច ទារុអាទីនិ អាហរិត្វា តស្ស ឧបរិ រាសិំ កត្វា អាលិម្បេត្វា ‘‘ឥទានិ ឈាយិស្សតី’’តិ បក្កមិំសុ. តា បឋមំ អសញ្ចេតនិកា ហុត្វា ឥទានិ កម្មុនា ពជ្ឈិំសុ. បច្ចេកពុទ្ធំ បន អន្តោសមាបត្តិយំ សចេ ទារូនំ សកដសហស្សម្បិ អាហរិត្វា អាលិម្បេន្តា ឧសុមាការមត្តម្បិ គាហេតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា សោ សត្តមេ ទិវសេ ឧដ្ឋាយ យថាសុខំ អគមាសិ. តា តស្ស កម្មស្ស កតត្តា ពហូនិ វស្សសហស្សានិ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន អត្តភាវសតេ ឥមិនាវ និយាមេន គេហេ ឈាយមានេ ឈាយិំសុ. ឥទំ តាសំ បុព្ពកម្មំ.

យស្មា បន តេ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អរិយផលានិ សច្ឆាកំសុ, រតនត្តយំ បយិរុបាសិំសុ, តស្មា តត្ថ អនាគាមិនិយោ សុទ្ធាវាសេសុ ឧបបន្នា, ឥតរា កាចិ តាវតិំសេសុ, កាចិ យាមេសុ, កាចិ តុសិតេសុ, កាចិ និម្មានរតីសុ, កាចិ បរនិម្មិតវសវត្តីសុ ឧបបន្នា.

រាជាបិ ខោ ឧតេនោ ‘‘សាមាវតិយា គេហំ កិរ ឈាយតី’’តិ សុត្វា វេគេន អាគច្ឆន្តោបិ តំ បទេសំ តាសុ ទឌ្ឍាសុយេវ សម្បាបុណិ. អាគន្ត្វា បន គេហំ និព្ពាបេត្វា ឧប្បន្នពលវទោមនស្សោ មាគណ្ឌិយាយ តថា ការិតភាវំ ឧបាយេន ញត្វា អរិយសាវិកាសុ កតាបរាធកម្មុនា ចោទិយមានោ តស្សា រាជាណំ ការេសិ សទ្ធិំ ញាតកេហិ. ឯវំ សា សបរិជនា សមិត្តពន្ធវា អនយព្យសនំ បាបុណិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ សាមាវតីបមុខានំ តាសំ ឥត្ថីនំ អគ្គិម្ហិ អនយព្យសនាបត្តិហេតុំ, មាគណ្ឌិយាយ ច សមិត្តពន្ធវាយ រាជាណាយ អនយព្យសនាបត្តិនិមិត្តំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ មោហសម្ពន្ធនោ លោកោ, ភព្ពរូបោវ ទិស្សតីតិ យោ ឥធ សត្តលោកោ ភព្ពរូបោវ ហេតុសម្បន្នោ វិយ ហុត្វា ទិស្សតិ, សោបិ មោហសម្ពន្ធនោ មោហេន បលិគុណ្ឋិតោ អត្តហិតាហិតំ អជានន្តោ ហិតេ ន បដិបជ្ជតិ, អហិតំ ទុក្ខាវហំ ពហុញ្ច អបុញ្ញំ អាចិនាតិ. ‘‘ភវរូបោវ ទិស្សតី’’តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – អយំ លោកោ មោហសម្ពន្ធនោ មោហេន បលិគុណ្ឋិតោ, តតោ ឯវ ភវរូបោវ សស្សតសភាវោ វិយស្ស អត្តា ទិស្សតិ, អជរាមរោ វិយ ឧបដ្ឋាតិ, យេន បាណាតិបាតាទីនិ អកត្តព្ពានិ ករោតិ.

ឧបធិពន្ធនោ ពាលោ, តមសា បរិវារិតោ. សស្សតោរិវ ខាយតីតិ ន កេវលញ្ច មោហសម្ពន្ធនោ ឯវ, អបិច ខោ ឧបធិពន្ធនោបិ អយំ អន្ធពាលលោកោ អវិជ្ជាតមសា បរិវារិតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេន ញាណេន អវិបរីតំ កាមេ ច ខន្ធេ ច ‘‘អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’’តិ បស្សេយ្យ, តស្ស អភាវតោ យស្មា ពាលោ អន្ធបុថុជ្ជនោ អញ្ញាណតមសា សមន្តតោ បរិវារិតោ និវុតោ, តស្មា សោ កាមូបធិ កិលេសូបធិ ខន្ធូបធីតិ ឥមេសំ ឧបធីនំ វសេន ច ឧបធិពន្ធនោ, តតោ ឯវ ចស្ស សោបធិស្ស បស្សតោ សស្សតោ វិយ និច្ចោ សព្ពកាលភាវី វិយ ខាយតិ. ‘‘អសស្សតិរិវ ខាយតី’’តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – អត្តា សព្ពកាលំ វិជ្ជតិ ឧបលព្ភតីតិ អញ្ញោ អសស្សតិ អនិច្ចោតិ លោកស្ស សោ ឧបធិ មិច្ឆាភិនិវេសវសេន ឯកទេសោ វិយ ខាយតិ, ឧបដ្ឋហតីតិ អត្ថោ. រការោ ហិ បទសន្ធិករោ. បស្សតោ នត្ថិ កិញ្ចនន្តិ យោ បន សង្ខារេ បរិគ្គហេត្វា អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សតិ, តស្សេវ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ យថាភូតំ បស្សតោ ជានតោ បដិវិជ្ឈតោ រាគាទិកិញ្ចនំ នត្ថិ, យេន សំសារេ ពជ្ឈេយ្យ. តថា អបស្សន្តោ ឯវ ហិ អវិជ្ជាតណ្ហាទិដ្ឋិអាទិពន្ធនេហិ សំសារេ ពទ្ធោ សិយាតិ អធិប្បាយោ.

ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ច ចូឡវគ្គវណ្ណនា.