៧. ចូឡវគ្គោ

១. បឋមលកុណ្ឌកភទ្ទិយសុត្តវណ្ណនា

៦១. ចូឡវគ្គស្ស បឋមេ លកុណ្ឌកភទ្ទិយន្តិ ឯត្ថ ភទ្ទិយោតិ តស្ស អាយស្មតោ នាមំ, កាយស្ស បន រស្សត្តា ‘‘លកុណ្ឌកភទ្ទិយោ’’តិ នំ សញ្ជានន្តិ. សោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ រូបេន អបាសាទិកោ ទុព្ពណ្ណោ ទុទ្ទសិកោ ឱកោដិមកោ. សោ ឯកទិវសំ សត្ថរិ ជេតវនេ វិហរន្តេ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. តទា សេក្ខា ភិក្ខូ យេភុយ្យេន អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឧបរិមគ្គត្ថាយ កម្មដ្ឋានំ យាចន្តិ, ធម្មទេសនំ យាចន្តិ, បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ. សោ តេសំ អធិប្បាយំ បូរេន្តោ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខតិ, ធម្មំ ទេសេតិ, បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ. តេ ឃដេន្តា វាយមន្តា អប្បេកច្ចេ សកទាគាមិផលំ, អប្បេកច្ចេ អនាគាមិផលំ, អប្បេកច្ចេ អរហត្តំ, អប្បេកច្ចេ តិស្សោ វិជ្ជា, អប្បេកច្ចេ ឆឡភិញ្ញា, អប្បេកច្ចេ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា អធិគច្ឆន្តិ. តេ ទិស្វា លកុណ្ឌកភទ្ទិយោបិ សេខោ សមានោ កាលំ ញត្វា អត្តនោ ចិត្តកល្លតញ្ច សល្លេខញ្ច បច្ចវេក្ខិត្វា ធម្មសេនាបតិំ ឧបសង្កមិត្វា កតបដិសន្ថារោ សម្មោទមានោ ធម្មទេសនំ យាចិ. សោបិស្ស អជ្ឈាសយស្ស អនុរូបំ កថំ កថេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ លកុណ្ឌកភទ្ទិយំ អនេកបរិយាយេន ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេតី’’តិអាទិ.

តត្ថ អនេកបរិយាយេនាតិ ‘‘ឥតិបិ បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា, ឥតិបិ ទុក្ខា, ឥតិបិ អនត្តា’’តិ ឯវំ អនេកេហិ ការណេហិ. ធម្មិយា កថាយាតិ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ឧទយព្ពយាទិបកាសនិយា ធម្មិយា កថាយ. សន្ទស្សេតីតិ តានិយេវ អនិច្ចាទិលក្ខណានិ ឧទយព្ពយាទិកេ ច សម្មា ទស្សេតិ, ហត្ថេន គហេត្វា វិយ បច្ចក្ខតោ ទស្សេតិ. សមាទបេតីតិ តត្ថ លក្ខណារម្មណិកំ វិបស្សនំ សម្មា អាទបេតិ, យថា វីថិបដិបន្នា ហុត្វា បវត្តតិ, ឯវំ គណ្ហាបេតិ. សមុត្តេជេតីតិ វិបស្សនាយ អារទ្ធាយ សង្ខារានំ ឧទយព្ពយាទីសុ ឧបដ្ឋហន្តេសុ យថាកាលំ បគ្គហនិគ្គហសមុបេក្ខណេហិ ពោជ្ឈង្គានំ អនុបវត្តនេន ភាវនំ មជ្ឈិមំ វីថិំ ឱតារេត្វា យថា វិបស្សនាញាណំ សូរំ បសន្នំ ហុត្វា វហតិ, ឯវំ ឥន្ទ្រិយានំ វិសទភាវករណេន វិបស្សនាចិត្តំ សម្មា ឧត្តេជេតិ, វិសទាបនវសេន វោទបេតិ. សម្បហំសេតីតិ តថា បវត្តិយមានាយ វិបស្សនាយ សមប្បវត្តភាវនាវសេន ចេវ ឧបរិលទ្ធព្ពភាវនាពលេន ច ចិត្តំ សម្មា បហំសេតិ, លទ្ធស្សាទវសេន វា សុដ្ឋុ តោសេតិ. អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចីតិ យថា យថា ធម្មសេនាបតិ ធម្មំ ទេសេតិ, តថា តថា តថលក្ខណំ វិបស្សន្តស្ស ថេរស្ស ច ទេសនានុភាវេន, អត្តនោ ច ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា ទេសនានុសារេន ញាណេ អនុបវត្តន្តេ កាមាសវាទីសុ កញ្ចិ អាសវំ អគ្គហេត្វា មគ្គបដិបាដិយាវ អនវសេសតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ, អរហត្តផលំ សច្ឆាកាសីតិ អត្ថោ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អាយស្មតោ លកុណ្ឌកភទ្ទិយស្ស អញ្ញារាធនសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ឧទ្ធន្តិ រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ច. អធោតិ កាមធាតុយា. សព្ពធីតិ សព្ពស្មិម្បិ សង្ខារគតេ. វិប្បមុត្តោតិ បុព្ពភាគេ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិយា អបរភាគេ សមុច្ឆេទបដិបស្សទ្ធិវិមុត្តីហិ សព្ពប្បការេន វិមុត្តោ. ឯត្ថ ច ឧទ្ធំ វិប្បមុត្តោតិ ឯតេន បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយសំយោជនបហានំ ទស្សេតិ. អធោ វិប្បមុត្តោតិ ឯតេន បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនបហានំ. សព្ពធិ វិប្បមុត្តោតិ ឯតេន អវសិដ្ឋសព្ពាកុសលបហានំ ទស្សេតិ. អថ វា ឧទ្ធន្តិ អនាគតកាលគ្គហណំ. អធោតិ អតីតកាលគ្គហណំ. ឧភយគ្គហណេនេវ តទុភយបដិសំយុត្តត្តា បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា គហិតោ ហោតិ, តត្ថ អនាគតកាលគ្គហណេន អនាគតក្ខន្ធាយតនធាតុយោ គហិតា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពធីតិ កាមភេទាទិកេ សព្ពស្មិំ ភវេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អនាគតោ អតីតោ បច្ចុប្បន្នោតិ ឯវំ តិយទ្ធសង្គហិតេ សព្ពស្មិំ ភវេ វិប្បមុត្តោតិ.

អយំហមស្មីតិ អនានុបស្សីតិ យោ ឯវំ វិប្បមុត្តោ, សោ រូបវេទនាទីសុ ‘‘អយំ នាម ធម្មោ អហមស្មី’’តិ ទិដ្ឋិមានមញ្ញនាវសេន ឯវំ នានុបស្សតិ. តស្ស តថា ទស្សនេ ការណំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. អថ វា អយំហមស្មីតិ អនានុបស្សីតិ ឥទំ យថាវុត្តាយ វិមុត្តិយា អធិគមុបាយទីបនំ. តិយទ្ធសង្គហិតេ តេភូមកេ សង្ខារេ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ បវត្តនសភាវាយ មញ្ញនាយ អនធិដ្ឋានំ កត្វា ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេ សោ អត្តា’’តិ ឯវំ ឧប្បជ្ជមានា យា បុព្ពភាគវុដ្ឋានគាមិនី វិបស្សនា, សា វិមុត្តិយា បទដ្ឋានំ. ឯវំ វិមុត្តោ ឧទតារិ ឱឃំ, អតិណ្ណបុព្ពំ អបុនព្ភវាយាតិ ឯវំ ទសហិ សំយោជនេហិ សព្ពាកុសលេហិ ច សព្ពថា វិមុត្តោ អរហា អរិយមគ្គាធិគមនតោ បុព្ពេ សុបិនន្តេបិ អតិណ្ណបុព្ពំ កាមោឃោ ភវោឃោ ទិដ្ឋោឃោ អវិជ្ជោឃោតិ ឥមំ ចតុព្ពិធំ ឱឃំ, សំសារមហោឃមេវ វា អបុនព្ភវាយ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានាយ ឧទតារិ ឧត្តិណ្ណោ, ឧត្តរិត្វា បារេ ឋិតោតិ អត្ថោ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយលកុណ្ឌកភទ្ទិយសុត្តវណ្ណនា

៦២. ទុតិយេ សេខំ មញ្ញមានោតិ ‘‘សេខោ អយ’’ន្តិ មញ្ញមានោ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – សិក្ខតីតិ សេខោ. កិំ សិក្ខតិ? អធិសីលំ អធិចិត្តំ អធិបញ្ញញ្ច. អថ វា សិក្ខនំ សិក្ខា, សា ឯតស្ស សីលន្តិ សេខោ. សោ ហិ អបរិយោសិតសិក្ខត្តា តទធិមុត្តត្តា ច ឯកន្តេន សិក្ខនសីលោ, ន បរិនិដ្ឋិតសិក្ខោ អសេខោ វិយ តត្ថ បដិប្បស្សទ្ធុស្សុក្កោ, នាបិ វិស្សដ្ឋសិក្ខោ បចុរជនោ វិយ តត្ថ អនធិមុត្តោ. អថ វា អរិយាយ ជាតិយា តីសុ សិក្ខាសុ ជាតោ, តត្ថ វា ភវោតិ សេខោ. ភិយ្យោសោមត្តាយាតិ បមាណតោ ឧត្តរិ, បមាណំ អតិក្កមិត្វា អធិកតរន្តិ អត្ថោ. អាយស្មា ហិ លកុណ្ឌកភទ្ទិយោ បឋមសុត្តេ វុត្តេន វិធិនា បឋមោវាទេន យថានិសិន្នោវ អាសវក្ខយប្បត្តោ. ធម្មសេនាបតិ បន តស្ស តំ អរហត្តប្បត្តិំ អនាវជ្ជនេន អជានិត្វា ‘‘សេខោយេវា’’តិ មញ្ញមានោ អប្បំ យាចិតោ ពហុំ ទទមានោ ឧឡារបុរិសោ វិយ ភិយ្យោ ភិយ្យោ អនេកបរិយាយេន អាសវក្ខយាយ ធម្មំ កថេតិយេវ. អាយស្មាបិ លកុណ្ឌកភទ្ទិយោ ‘‘កតកិច្ចោ ទានាហំ, កិំ ឥមិនា ឱវាទេនា’’តិ អចិន្តេត្វា សទ្ធម្មគារវេន បុព្ពេ វិយ សក្កច្ចំ សុណាតិយេវ. តំ ទិស្វា ភគវា គន្ធកុដិយំ និសិន្នោយេវ ពុទ្ធានុភាវេន យថា ធម្មសេនាបតិ តស្ស កិលេសក្ខយំ ជានាតិ, តថា កត្វា ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេនា’’តិអាទិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ អនន្តរសុត្តេ វុត្តមេវ.

គាថាយំ បន អច្ឆេច្ឆិ វដ្ដន្តិ អនវសេសតោ កិលេសវដ្ដំ សមុច្ឆិន្ទិ, ឆិន្នេ ច កិលេសវដ្ដេ កម្មវដ្ដម្បិ ឆិន្នមេវ. ព្យគា និរាសន្តិ អាសា វុច្ចតិ តណ្ហា, នត្ថិ ឯត្ថ អាសាតិ និរាសំ, និព្ពានំ. តំ និរាសំ វិសេសេន អគា អធិគតោតិ ព្យគា, អគ្គមគ្គស្ស អធិគតត្តា បុន អធិគមការណេន វិនា អធិគតោតិ អត្ថោ. យស្មា តណ្ហា ទុក្ខសមុទយភូតា, តាយ បហីនាយ អប្បហីនោ នាម កិលេសោ នត្ថិ, តស្មាស្ស តណ្ហាបហានំ សវិសេសំ កត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘វិសុក្ខា សរិតា ន សន្ទតី’’តិ អាហ. តស្សត្ថោ – ចតុត្ថសូរិយបាតុភាវេន វិយ មហានទិយោ ចតុត្ថមគ្គញាណុប្បាទេន អនវសេសតោ វិសុក្ខា វិសោសិតា តណ្ហាសរិតា នទី ន សន្ទតិ, ឥតោ បដ្ឋាយ ន បវត្តតិ. តណ្ហា ហិ ‘‘សរិតា’’តិ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘សរិតានិ សិនេហិតានិ ច, សោមនស្សានិ ភវន្តិ ជន្តុនោ’’តិ (ធ. ប. ៣៤១), ‘‘សរិតា វិសត្តិកា’’តិ (ធ. ស. ១០៦៥; មហានិ. ៣) ច. ឆិន្នំ វដ្ដំ ន វត្តតីតិ ឯវំ កិលេសវដ្ដសមុច្ឆេទេន ឆិន្នំ វដ្ដំ អនុប្បាទធម្មតំ អវិបាកធម្មតញ្ច អាបាទនេន ឧបច្ឆិន្នំ កម្មវដ្ដំ ន វត្តតិ ន បវត្តតិ. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សាតិ យទេតំ សព្ពសោ កិលេសវដ្ដាភាវតោ កម្មវដ្ដស្ស អប្បវត្តនំ, សោ អាយតិំ វិបាកវដ្ដស្ស ឯកំសេនេវ អនុប្បាទោ ឯវ សកលស្សាបិ សំសារទុក្ខស្ស អន្តោ បរិច្ឆេទោ បរិវដុមភាវោតិ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បឋមសត្តសុត្តវណ្ណនា

៦៣. តតិយេ កាមេសូតិ វត្ថុកាមេសុ. អតិវេលន្តិ វេលំ អតិក្កមិត្វា. សត្តាតិ អយោនិសោមនសិការពហុលតាយ វិជ្ជមានម្បិ អាទីនវំ អនោលោកេត្វា អស្សាទមេវ សរិត្វា សជ្ជនវសេន សត្តា, អាសត្តា លគ្គាតិ អត្ថោ. រត្តាតិ វត្ថំ វិយ រង្គជាតេន ចិត្តស្ស វិបរិណាមករណេន ឆន្ទរាគេន រត្តា សារត្តា. គិទ្ធាតិ អភិកង្ខនសភាវេន អភិជ្ឈនេន គិទ្ធា គេធំ អាបន្នា. គធិតាតិ រាគមុច្ឆិតា វិយ ទុម្មោចនីយភាវេន តត្ថ បដិពទ្ធា. មុច្ឆិតាតិ កិលេសវសេន វិសញ្ញីភូតា វិយ អនញ្ញកិច្ចា មុច្ឆំ មោហំ អាបន្នា. អជ្ឈោបន្នាតិ អនញ្ញសាធារណេ វិយ កត្វា គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា ឋិតា. សម្មត្តកជាតាតិ កាមេសុ បាតព្យតំ អាបជ្ជន្តា អប្បសុខវេទនាយ សម្មត្តកា សុដ្ឋុ មត្តកា ជាតា. ‘‘សម្មោទកជាតា’’តិបិ បាឋោ, ជាតសម្មោទនា ឧប្បន្នបហំសាតិ អត្ថោ. សព្ពេហិបិ បទេហិ តេសំ តណ្ហាធិបន្នតំយេវ វទតិ. ឯត្ថ ច បឋមំ ‘‘កាមេសូ’’តិ វត្វា បុនបិ ‘‘កាមេសូ’’តិ វចនំ តេសំ សត្តានំ តទធិមុត្តិទីបនត្ថំ. តេន សព្ពិរិយាបថេសុ កាមគុណសមង្គិនោ ហុត្វា តទា វិហរិំសូតិ ទស្សេតិ.

តស្មិញ្ហិ សមយេ ឋបេត្វា អរិយសាវកេ សព្ពេ សាវត្ថិវាសិនោ ឧស្សវំ ឃោសេត្វា យថាវិភវំ អាបានភូមិំ សជ្ជេត្វា ភុញ្ជន្តា បិវន្តា អាវិ ចេវ រហោ ច កាមេ បរិភុញ្ជន្តា ឥន្ទ្រិយានិ បរិចារេន្តា កាមេសុ បាតព្យតំ អាបជ្ជិំសុ. ភិក្ខូ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរន្តា តត្ថ តត្ថ គេហេ អារាមុយ្យានាទីសុ ច មនុស្សេ ឧស្សវំ ឃោសេត្វា កាមនិន្នេ តថា បដិបជ្ជន្តេ ទិស្វា ‘‘វិហារំ គន្ត្វា សណ្ហសុខុមំ ធម្មំ លភិស្សាមា’’តិ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ…បេ… កាមេសុ វិហរន្តី’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ តេសំ មនុស្សានំ អាបានភូមិរមណីយេសុ មហាបរិឡាហេសុ អនេកានត្ថានុពន្ធេសុ ឃោរាសយ្ហកដុកផលេសុ កាមេសុ អនាទីនវទស្សិតំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា កាមានញ្ចេវ កិលេសានញ្ច អាទីនវវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ កាមេសុ សត្តាតិ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេន រត្តា មត្តា សត្តា វិសត្តា លគ្គា លគ្គិតា សំយុត្តា. កាមសង្គសត្តាតិ តាយេវ កាមសត្តិយា វត្ថុកាមេសុ រាគសង្គេន ចេវ ទិដ្ឋិមានទោសអវិជ្ជាសង្គេហិ ច សត្តា អាសត្តា. សំយោជនេ វជ្ជមបស្សមានាតិ កម្មវដ្ដំ វិបាកវដ្ដេន, ភវាទិកេ វា ភវន្តរាទីហិ, សត្តេ វា ទុក្ខេហិ សំយោជនតោ ពន្ធនតោ សំយោជននាមកេ កាមរាគាទិកិលេសជាតេ សំយោជនីយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិតាយ វដ្ដទុក្ខមូលភាវាទិកំ វជ្ជំ ទោសំ អាទីនវំ អបស្សន្តា. ន ហិ ជាតុ សំយោជនសង្គសត្តា, ឱឃំ តរេយ្យុំ វិបុលំ មហន្តន្តិ ឯវំ អាទីនវទស្សនាភាវេន សំយោជនសភាវេសុ សង្គេសុ, សំយោជនសង្ខាតេហិ វា សង្គេហិ តេសំ វិសយេសុ តេភូមកធម្មេសុ សត្តា វិបុលវិសយតាយ អនាទិកាលតាយ ច វិបុលំ វិត្ថិណ្ណំ មហន្តញ្ច កាមាទិឱឃំ, សំសារោឃមេវ វា ន កទាចិ តរេយ្យុំ, ឯកំសេនេវ តស្ស ឱឃស្ស បារំ ន គច្ឆេយ្យុន្តិ អត្ថោ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុតិយសត្តសុត្តវណ្ណនា

៦៤. ចតុត្ថេ អន្ធីកតាតិ កាមា នាម អនន្ធម្បិ អន្ធំ ករោន្តិ.

យថាហ –

‘‘លុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, លុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ;

អន្ធតមំ តទា ហោតិ, យំ លោភោ សហតេ នរ’’ន្តិ. (ឥតិវុ. ៨៨; មហានិ. ៥; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២៨) –

តស្មា កាមេន អនន្ធាបិ អន្ធា កតាតិ អន្ធីកតា. សេសំ អនន្តរសុត្តេ វុត្តនយមេវ. តត្ថ ហិ មនុស្សានំ បវត្តិ ភិក្ខូហិ ទិស្វា ភគវតោ អារោចិតា, ឥធ ភគវតា សាមំយេវ ទិដ្ឋាតិ អយមេវ វិសេសោ. សត្ថា សាវត្ថិតោ និក្ខមិត្វា ជេតវនំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អចិរវតិយំ នទិយំ មច្ឆពន្ធេហិ ឱឌ្ឌិតំ កុមិនំ បវិសិត្វា និក្ខន្តុំ អសក្កោន្តេ ពហូ មច្ឆេ បស្សិ, តតោ អបរភាគេ ឯកំ ខីរបកំ វច្ឆំ គោរវំ កត្វា អនុពន្ធិត្វា ថញ្ញបិបាសាយ គីវំ បសារេត្វា មាតុ អន្តរសត្ថិយំ មុខំ ឧបនេន្តំ បស្សិ. អថ ភគវា វិហារំ បវិសិត្វា បាទេ បក្ខាលេត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ បច្ឆិមំ វត្ថុទ្វយំ បុរិមស្ស ឧបមានភាវេន គហេត្វា ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ កាមន្ធាតិ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេន អន្ធា វិចក្ខុកា កតា. ជាលសញ្ឆន្នាតិ សកត្តភាវបរត្តភាវេសុ អជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនេសុ, តន្និស្សិតេសុ ច ធម្មេសុ អតីតាទិវសេន អនេកភេទភិន្នេសុ ហេដ្ឋុបរិយវសេន អបរាបរំ ឧប្បត្តិយា អន្តោគធានំ អនត្ថាវហតោ ច ជាលភូតាយ តណ្ហាយ សុខុមច្ឆិទ្ទេន ជាលេន បរិវុតោ វិយ ឧទករហទោ សញ្ឆន្នា បលិគុណ្ឋិតា អជ្ឈោត្ថដា. តណ្ហាឆទនឆាទិតាតិ តណ្ហាសង្ខាតេន ឆទនេន សេវាលបណកេន វិយ ឧទកំ ឆាទិតា, បដិច្ឆន្នា បិហិតាតិ អត្ថោ. បទទ្វយេនាបិ កាមច្ឆន្ទនីវរណនិវារិតកុសលចិត្តាចារតំ ទស្សេតិ.

បមត្តពន្ធុនា ពទ្ធាតិ កិលេសមារេន ទេវបុត្តមារេន ច ពទ្ធា. យទគ្គេន ហិ កិលេសមារេន ពទ្ធា, តទគ្គេន ទេវបុត្តមារេនបិ ពទ្ធា នាម ហោន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អន្តលិក្ខចរោ បាសោ, យ្វាយំ ចរតិ មានសោ;

តេន តំ ពាធយិស្សាមិ, ន មេ សមណ មោក្ខសី’’តិ. (សំ. និ. ១.១៥១; មហាវ. ៣៣);

នមុចិ កណ្ហោ បមត្តពន្ធូតិ តីណិ មារស្ស នាមានិ. ទេវបុត្តមារោបិ ហិ កិលេសមារោ វិយ អនត្ថេន បមត្តេ សត្តេ ពន្ធតីតិ បមត្តពន្ធុ. ‘‘បមត្តា ពន្ធនេ ពទ្ធា’’តិបិ បឋន្តិ. តត្ថ ពន្ធនេតិ កាមគុណពន្ធនេតិ អត្ថោ. ពទ្ធាតិ និយមិតា. យថា កិំ? មច្ឆាវ កុមិនាមុខេ យថា នាម មច្ឆពន្ធកេន ឱឌ្ឌិតស្ស កុមិនស្ស មុខេ បវិដ្ឋា មច្ឆា តេន ពទ្ធា ហុត្វា មរណមន្វេន្តិ បាបុណន្តិ, ឯវមេវ មារេន ឱឌ្ឌិតេន កាមគុណពន្ធនេន ពទ្ធា ឥមេ សត្តា ជរាមរណមន្វេន្តិ. វច្ឆោ ខីរបកោវ មាតរំ យថា ខីរបាយី តរុណវច្ឆោ អត្តនោ មាតរំ អន្វេតិ អនុគច្ឆតិ, ន អញ្ញំ ឯវំ មារពន្ធនពទ្ធា សត្តា សំសារេ បរិព្ភមន្តា មរណមេវ អន្វេន្តិ អនុគច្ឆន្តិ, ន អជរំ អមរណំ និព្ពានន្តិ អធិប្បាយោ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អបរលកុណ្ឌកភទ្ទិយសុត្តវណ្ណនា

៦៥. បញ្ចមេ សម្ពហុលានំ ភិក្ខូនំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោតិ អាយស្មា លកុណ្ឌកភទ្ទិយោ ឯកទិវសំ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ គាមន្តរេន បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ បត្តំ វោទកំ កត្វា ថវិកាយ បក្ខិបិត្វា អំសេ លគ្គេត្វា ចីវរំ សង្ឃរិត្វា តម្បិ វាមំសេ ឋបេត្វា បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេន អាលោកិតេន វិលោកិតេន សមិញ្ជិតេន បសារិតេន ឱក្ខិត្តចក្ខុ ឥរិយាបថសម្បន្នោ អត្តនោ សតិបញ្ញាវេបុល្លំ បកាសេន្តោ វិយ សតិសម្បជញ្ញំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា សមាហិតេន ចិត្តេន បទេ បទំ និក្ខិបន្តោ គច្ឆតិ, គច្ឆន្តោ ច ភិក្ខូនំ បច្ឆតោ បច្ឆតោ គច្ឆតិ តេហិ ភិក្ខូហិ អសំមិស្សោ. កស្មា? អសំសដ្ឋវិហារិតាយ. អបិច តស្សាយស្មតោ រូបំ បរិភូតំ បរិភវដ្ឋានីយំ បុថុជ្ជនា ឱហីឡេន្តិ. ថេរោ តំ ជានិត្វា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ គច្ឆតិ ‘‘មា ឥមេ មំ និស្សាយ អបុញ្ញំ បសវិំសូ’’តិ. ឯវំ តេ ភិក្ខូ ច ថេរោ ច សាវត្ថិំ បត្វា វិហារំ បវិសិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា លកុណ្ឌកភទ្ទិយោ’’តិអាទិ.

តត្ថ ទុព្ពណ្ណន្តិ វិរូបំ. តេនស្ស វណ្ណសម្បត្តិយា សណ្ឋានសម្បត្តិយា ច អភាវំ ទស្សេតិ. ទុទ្ទសិកន្តិ អបាសាទិកទស្សនំ. តេនស្ស អនុព្យញ្ជនសម្បត្តិយា អាការសម្បត្តិយា ច អភាវំ ទស្សេតិ. ឱកោដិមកន្តិ រស្សំ. ឥមិនា អារោហសម្បត្តិយា អភាវំ ទស្សេតិ. យេភុយ្យេន ភិក្ខូនំ បរិភូតរូបន្តិ បុថុជ្ជនភិក្ខូហិ ឱហីឡិតរូបំ. បុថុជ្ជនា ឯកច្ចេ ឆព្ពគ្គិយាទយោ តស្សាយស្មតោ គុណំ អជានន្តា ហត្ថកណ្ណចូឡិកាទីសុ គណ្ហន្តា បរាមសន្តា កីឡន្តា បរិភវន្តិ, ន អរិយា, កល្យាណបុថុជ្ជនា វា.

ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ កស្មា អាមន្តេសិ? ថេរស្ស គុណំ បកាសេតុំ. ឯវំ កិរ ភគវតោ អហោសិ ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ មម បុត្តស្ស មហានុភាវតំ ន ជានន្តិ, តេន តំ បរិភវន្តិ, តំ នេសំ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ ភវិស្សតិ, ហន្ទាហំ ឥមស្ស គុណេ ភិក្ខូនំ បកាសេត្វា បរិភវតោ នំ មោចេស្សាមី’’តិ.

បស្សថ នោតិ បស្សថ នុ. ន ច សា សមាបត្តិ សុលភរូបា, យា តេន ភិក្ខុនា អសមាបន្នបុព្ពាតិ រូបសមាបត្តិ អរូបសមាបត្តិ ព្រហ្មវិហារសមាបត្តិ និរោធសមាបត្តិ ផលសមាបត្តីតិ ឯវំ បភេទា សាវកសាធារណា យា កាចិ សមាបត្តិយោ នាម, តាសុ ឯកាបិ សមាបត្តិ ន សុលភរូបា, ទុល្លភា, នត្ថិយេវ សា តេន លកុណ្ឌកភទ្ទិយេន ភិក្ខុនា អសមាបន្នបុព្ពា. ឯតេនស្ស យំ វុត្តំ. ‘‘មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ’’តិ, តត្ថ មហិទ្ធិកតំ បកាសេត្វា ឥទានិ មហានុភាវតំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស ចត្ថាយា’’តិអាទិមាហ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. ឯត្ថ ច ភគវា ‘‘ឯសោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ’’តិអាទិនា, ‘‘ភិក្ខវេ, អយំ ភិក្ខុ ន យោ វា សោ វា ទុព្ពណ្ណោ ទុទ្ទសិកោ ឱកោដិមកោតិ ភិក្ខូនំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អាគច្ឆតីតិ ច ឯត្តកេន ន ឱញ្ញាតព្ពោ, អថ ខោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ, យំកិញ្ចិ សាវកេន បត្តព្ពំ, សព្ពំ តំ តេន អនុប្បត្តំ, តស្មា តំ បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុំ កត្វា ឱលោកេថ, តំ វោ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតី’’តិ ទស្សេតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អាយស្មតោ លកុណ្ឌកភទ្ទិយស្ស មហិទ្ធិកតាមហានុភាវតាទិភេទំ គុណរាសិំ សព្ពាការតោ ជានិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ នេលង្គោតិ ឯលំ វុច្ចតិ ទោសោ, នាស្ស ឯលន្តិ នេលំ. កិំ បន តំ? សុបរិសុទ្ធសីលំ. តញ្ហិ និទ្ទោសដ្ឋេន ឥធ ‘‘នេល’’ន្តិ អធិប្បេតំ. តំ នេលំ បធានភូតំ អង្គំ ឯតស្សាតិ នេលង្គោ. សោ យំ ‘‘រថោ’’តិ វក្ខតិ, តេន សម្ពន្ធោ, តស្មា សុបរិសុទ្ធសីលង្គោតិ អត្ថោ. អរហត្តផលសីលញ្ហិ ឥធាធិប្បេតំ. សេតោ បច្ឆាទោ ឯតស្សាតិ សេតបច្ឆាទោ. បច្ឆាទោតិ រថស្ស ឧបរិ អត្ថរិតព្ពកម្ពលាទិ. សោ បន សុបរិសុទ្ធធវលភាវេន សេតោ វា ហោតិ រត្តនីលាទីសុ វា អញ្ញតរោ. ឥធ បន អរហត្តផលវិមុត្តិយា អធិប្បេតត្តា សុបរិសុទ្ធភាវំ ឧបាទាយ ‘‘សេតបច្ឆាទោ’’តិ វុត្តំ យថា អញ្ញត្រាបិ ‘‘រថោ សីលបរិក្ខារោ’’តិ. ឯកោ សតិសង្ខាតោ អរោ ឯតស្សាតិ ឯការោ. វត្តតីតិ បវត្តតិ. រថោតិ ថេរស្ស អត្តភាវំ សន្ធាយ វទតិ.

អនីឃន្តិ និទ្ទុក្ខំ, ខោភវិរហិតំ យានំ វិយ កិលេសបរិខោភវិរហិតន្តិ អត្ថោ. អាយន្តន្តិ សម្ពហុលានំ ភិក្ខូនំ បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អាគច្ឆន្តំ. ឆិន្នសោតន្តិ បច្ឆិន្នសោតំ. បកតិរថស្ស ហិ សុខបវត្តនត្ថំ អក្ខសីសេសុ នាភិយញ្ច ឧបលិត្តានំ សប្បិតេលាទីនំ សោតោ សវនំ សន្ទនំ ហោតិ, តេន សោ អច្ឆិន្នសោតោ នាម ហោតិ. អយំ បន ឆត្តិំសតិយា សោតានំ អនវសេសតោ បហីនត្តា ឆិន្នសោតោ នាម ហោតិ, តំ ឆិន្នសោតំ. នត្ថិ ឯតស្ស ពន្ធនន្តិ អពន្ធនោ. រថូបត្ថរស្ស ហិ អក្ខេន សទ្ធិំ និច្ចលភាវករណត្ថំ ពហូនិ ពន្ធនានិ ហោន្តិ, តេន សោ សពន្ធនោ. អយំ បន សព្ពសំយោជនពន្ធនានំ អនវសេសតោ បរិក្ខីណត្តា អពន្ធនោ, តំ អពន្ធនំ. បស្សាតិ ភគវា ថេរស្ស គុណេហិ សោមនស្សប្បត្តោ ហុត្វា អត្តានំ វទតិ.

ឥតិ សត្ថា អាយស្មន្តំ លកុណ្ឌកភទ្ទិយំ អរហត្តផលសីសេន សុចក្កំ, អរហត្តផលវិមុត្តិយា សុឧត្តរច្ឆទំ, សូបដ្ឋិតាយ សតិយា ស្វារំ, កិលេសបរិខោភាភាវេន អបរិខោភំ, តណ្ហូបលេបាភាវេន អនុបលេបំ, សំយោជនាទីនំ អភាវេន អពន្ធនំ សុបរិក្ខិត្តំ សុយុត្តំ អាជញ្ញរថំ កត្វា ទស្សេតិ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. តណ្ហាសង្ខយសុត្តវណ្ណនា

៦៦. ឆដ្ឋេ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោតិ ឯត្ថ កោណ្ឌញ្ញោតិ តស្សាយស្មតោ គោត្តតោ អាគតនាមំ. សាវកេសុ បន សព្ពបឋមំ អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈីតិ ភគវតា ‘‘អញ្ញាសិ វត, ភោ, កោណ្ឌញ្ញោ’’តិ (មហាវ. ១៧; សំ. និ. ៥.១០៨១) វុត្តឧទានវសេន ថេរោ សាសនេ ‘‘អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោ’’ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិន្តិ តណ្ហា សង្ខីយតិ បហីយតិ ឯត្ថាតិ តណ្ហាសង្ខយោ, និព្ពានំ. តស្មិំ តណ្ហាសង្ខយេ វិមុត្តិ. តណ្ហា វា សង្ខីយតិ បហីយតិ ឯតេនាតិ តណ្ហាសង្ខយោ, អរិយមគ្គោ. តស្ស ផលភូតា, បរិយោសានភូតា វា វិមុត្តីតិ តណ្ហាសង្ខយវិមុត្តិ, និប្បរិយាយេន អរហត្តផលសមាបត្តិ. តំ បច្ចវេក្ខមានោ និសិន្នោ ហោតិ. អយញ្ហិ អាយស្មា ពហុលំ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, តស្មា ឥធាបិ ឯវមកាសិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញត្ថេរស្ស អគ្គផលបច្ចវេក្ខណំ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យស្ស មូលំ ឆមា នត្ថីតិ យស្ស អរិយបុគ្គលស្ស អត្តភាវរុក្ខមូលភូតា អវិជ្ជា, តស្សាវ បតិដ្ឋា ហេតុភូតា អាសវនីវរណអយោនិសោមនសិការសង្ខាតា ឆមា បថវី ច នត្ថិ អគ្គមគ្គេន សមុគ្ឃាតិតត្តា. បណ្ណា នត្ថិ កុតោ លតាតិ នត្ថិ លតា កុតោ បណ្ណាតិ បទសម្ពន្ធោ. មានាតិមានាទិបភេទា សាខាបសាខាទិសង្ខាតា លតាបិ នត្ថិ, កុតោ ឯវ មទប្បមាទមាយាសាឋេយ្យាទិបណ្ណានីតិ អត្ថោ. អថ វា បណ្ណា នត្ថិ កុតោ លតាតិ រុក្ខង្កុរស្ស វឌ្ឍមានស្ស បឋមំ បណ្ណានិ និព្ពត្តន្តិ. បច្ឆា សាខាបសាខាសង្ខាតា លតាតិ កត្វា វុត្តំ. តត្ថ យស្ស អរិយមគ្គភាវនាយ អសតិ ឧប្បជ្ជនារហស្ស អត្តភាវរុក្ខស្ស អរិយមគ្គស្ស ភាវិតត្តា យំ អវិជ្ជាសង្ខាតំ មូលំ, តស្ស បតិដ្ឋានភូតំ អាសវាទិ ច នត្ថិ. មូលគ្គហណេនេវ ចេត្ថ មូលការណត្តា ពីជដ្ឋានិយំ កម្មំ តទភាវោបិ គហិតោយេវាតិ វេទិតព្ពោ. អសតិ ច កម្មពីជេ តំនិមិត្តោ វិញ្ញាណង្កុរោ, វិញ្ញាណង្កុរនិមិត្តា ច នាមរូបសឡាយតនបត្តសាខាទយោ ន និព្ពត្តិស្សន្តិយេវ. តេន វុត្តំ – ‘‘យស្ស មូលំ ឆមា នត្ថិ, បណ្ណា នត្ថិ កុតោ លតា’’តិ.

តំ ធីរំ ពន្ធនា មុត្តន្តិ តំ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវីរិយយោគេន វិជិតមារត្តា ធីរំ, តតោ ឯវ សព្ពកិលេសាភិសង្ខារពន្ធនតោ មុត្តំ. កោ តំ និន្ទិតុមរហតីតិ ឯត្ថ ន្តិ និបាតមត្តំ. ឯវំ សព្ពកិលេសវិប្បមុត្តំ សីលាទិអនុត្តរគុណសមន្នាគតំ កោ នាម វិញ្ញុជាតិកោ និន្ទិតុំ គរហិតុំ អរហតិ និន្ទានិមិត្តស្សេវ អភាវតោ. ទេវាបិ នំ បសំសន្តីតិ អញ្ញទត្ថុ ទេវា សក្កាទយោ គុណវិសេសវិទូ, អបិសទ្ទេន មនុស្សាបិ ខត្តិយបណ្ឌិតាទយោ បសំសន្តិ. កិញ្ច ភិយ្យោ ព្រហ្មុនាបិ បសំសិតោ មហាព្រហ្មុនាបិ អញ្ញេហិបិ ព្រហ្មនាគយក្ខគន្ធព្ពាទីហិបិ បសំសិតោ ថោមិតោយេវាតិ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. បបញ្ចខយសុត្តវណ្ណនា

៦៧. សត្តមេ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាបហានន្តិ បបញ្ចេន្តិ យត្ថ សយំ ឧប្បន្នា, តំ សន្តានំ វិត្ថារេន្តិ ចិរំ ឋបេន្តីតិ បបញ្ចា, កិលេសា. វិសេសតោ រាគទោសមោហតណ្ហាទិដ្ឋិមានា. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘រាគោ បបញ្ចោ, ទោសោ បបញ្ចោ, មោហោ បបញ្ចោ, តណ្ហា បបញ្ចោ, ទិដ្ឋិ បបញ្ចោ, មានោ បបញ្ចោ’’តិ. –

អបិច សំកិលេសដ្ឋោ បបញ្ចដ្ឋោ, កចវរដ្ឋោ បបញ្ចដ្ឋោ. តត្ថ រាគបបញ្ចស្ស សុភសញ្ញា និមិត្តំ, ទោសបបញ្ចស្ស អាឃាតវត្ថុ, មោហបបញ្ចស្ស អាសវា, តណ្ហាបបញ្ចស្ស វេទនា, ទិដ្ឋិបបញ្ចស្ស សញ្ញា, មានបបញ្ចស្ស វិតក្កោ និមិត្តំ. តេហិ បបញ្ចេហិ សហគតា សញ្ញា បបញ្ចសញ្ញា. បបញ្ចសញ្ញានំ សង្ខា ភាគា កោដ្ឋាសា បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា. អត្ថតោ សទ្ធិំ និមិត្តេហិ តំតំបបញ្ចស្ស បក្ខិយោ កិលេសគណោ. សញ្ញាគហណញ្ចេត្ថ តស្ស នេសំ សាធារណហេតុភាវេន. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិ (សុ. និ. ៨៨០). តេសំ បហានំ, តេន តេន មគ្គេន រាគាទិកិលេសានំ សមុច្ឆេទនន្តិ អត្ថោ.

តទា ហិ ភគវា អតីតាសុ អនេកកោដិសតសហស្សសង្ខាសុ អត្តនោ ជាតីសុ អនត្ថស្ស និមិត្តភូតេ កិលេសេ ឥមស្មិំ ចរិមភវេ អរិយមគ្គេន ពោធិមណ្ឌេ សវាសនេ បហីនេ បច្ចវេក្ខិត្វា សត្តសន្តានញ្ច កិលេសចរិតំ រាគាទិកិលេសសំកិលិដ្ឋំ កញ្ជិយបុណ្ណលាពុំ វិយ តក្កភរិតចាដិំ វិយ វសាបីតបិលោតិកំ វិយ ច ទុព្ពិនិមោចិយំ ទិស្វា ‘‘ឯវំ គហនំ នាមិទំ កិលេសវដ្ដំ អនាទិកាលភាវិតំ មយ្ហំ អនវសេសំ បហីនំ, អហោ សុប្បហីន’’ន្តិ ឧប្បន្នបីតិបាមោជ្ជោ ឧទានំ ឧទានេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា អត្តនោ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាបហានំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ.

តត្ថ យស្ស បបញ្ចា ឋិតិ ច នត្ថីតិ យស្មា ភគវា អត្តានមេវ បរំ វិយ កត្វា និទ្ទិសតិ តស្មា យស្ស អគ្គបុគ្គលស្ស វុត្តលក្ខណា បបញ្ចា, តេហិ កតា សំសារេ ឋិតិ ច នត្ថិ. នេត្តិយំ បន ‘‘ឋិតិ នាម អនុសយោ’’តិ (នេត្តិ. ២៧) វុត្តំ. អនុសយោ ហិ ភវបវត្តិយា មូលន្តិ. សត្តេ សំសារេ បបញ្ចេន្តីតិ បបញ្ចា. ‘‘បបញ្ចដ្ឋិតី’’តិ ច បាឋោ. តស្សត្ថោ – បបញ្ចានំ ឋិតិ វិជ្ជមានតា មគ្គេន អសមុច្ឆេទោ បបញ្ចដ្ឋិតិ, បបញ្ចា ឯវ វា អវសិដ្ឋកុសលាកុសលវិបាកានំ បវត្តិយា ហេតុភាវតោ វដ្ដស្ស ឋិតិ បបញ្ចដ្ឋិតិ, សា យស្ស អគ្គបុគ្គលស្ស នត្ថិ. សន្ទានំ បលិឃញ្ច វីតិវត្តោតិ យោ ពន្ធនដ្ឋេន សន្តានសទិសត្តា ‘‘សន្ទាន’’ន្តិ លទ្ធនាមា តណ្ហាទិដ្ឋិយោ, និព្ពាននគរបវេសនិសេធនតោ បលិឃសទិសត្តា បលិឃសង្ខាតំ អវិជ្ជញ្ច វីតិវត្តោ សវាសនបហានេន វិសេសតោ អតិក្កន្តោ. អបរេ បន កោធំ ‘‘សន្ទាន’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. សោ ហិ ‘‘បរាភិសជ្ជនី’’តិ វុត្តោតិ.

តំ និត្តណ្ហំ មុនិំ ចរន្តន្តិ តំ សព្ពថាបិ តណ្ហាភាវេន និត្តណ្ហំ, ឧភយលោកមុននតោ អត្តហិតបរហិតមុននតោ ច មុនិំ, ឯកន្តេនេវ សព្ពសត្តហិតត្ថំ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ នានាសមាបត្តិចារេហិ អនញ្ញសាធារណេន ញាណចារេន ច ចរន្តំ. នាវជានាតិ សទេវកោបិ លោកោតិ សព្ពោ សបញ្ញជាតិកោ សត្តលោកោ សទេវកោបិ សព្រហ្មកោបិ ន កទាចិបិ អវជានាតិ ន បរិភោតិ, អថ ខោ អយមេវ លោកេ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ បវរោតិ គរុំ ករោន្តោ សក្កច្ចំ បូជាសក្ការនិរតោ ហោតីតិ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. កច្ចានសុត្តវណ្ណនា

៦៨. អដ្ឋមេ អជ្ឈត្តន្តិ ឯត្ថ អយំ អជ្ឈត្តសទ្ទោ ‘‘ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៣០៤) អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ អាគតោ. ‘‘អជ្ឈត្តា ធម្មា (ធ. ស. តិកមាតិកា ២០), អជ្ឈត្តំ វា កាយេ កាយានុបស្សី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣-៣៧៤) និយកជ្ឈត្តេ. ‘‘សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៨៧) វិសយជ្ឈត្តេ, ឥស្សរិយដ្ឋានេតិ អត្ថោ. ផលសមាបត្តិ ហិ ពុទ្ធានំ ឥស្សរិយដ្ឋានំ នាម. ‘‘តេនានន្ទ, ភិក្ខុនា តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ព’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៨៨) គោចរជ្ឈត្តេ. ឥធាបិ គោចរជ្ឈត្តេយេវ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា អជ្ឈត្តន្តិ គោចរជ្ឈត្តភូតេ កម្មដ្ឋានារម្មណេតិ វុត្តំ ហោតិ. បរិមុខន្តិ អភិមុខំ. សូបដ្ឋិតាយាតិ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតាយ កាយគតាយ សតិយា. សតិសីសេន ចេត្ថ ឈានំ វុត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានវសេន បដិលទ្ធំ ឧឡារំ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា’’តិ.

អយញ្ហិ ថេរោ ភគវតិ សាវត្ថិយំ វិហរន្តេ ឯកទិវសំ សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ វិហារំ បវិសិត្វា ភគវតោ វត្តំ ទស្សេត្វា ទិវាដ្ឋានេ ទិវាវិហារំ និសិន្នោ នានាសមាបត្តីហិ ទិវសភាគំ វីតិនាមេត្វា សាយន្ហសមយំ វិហារមជ្ឈំ ឱតរិត្វា ភគវតិ គន្ធកុដិយំ និសិន្នេ ‘‘អកាលោ តាវ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិតុ’’ន្តិ គន្ធកុដិយា អវិទូរេ, អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា យថាវុត្តំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិ. សត្ថា តំ តថានិសិន្នំ គន្ធកុដិយំ និសិន្នោយេវ បស្សិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា មហាកច្ចានោ…បេ… សូបដ្ឋិតាយា’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អាយស្មតោ មហាកច្ចានត្ថេរស្ស សតិបដ្ឋានភាវនាវសេន អធិគតំ ឈានំ បាទកំ កត្វា សមាបជ្ជនំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យស្ស សិយា សព្ពទា សតិ, សតតំ កាយគតា ឧបដ្ឋិតាតិ យស្ស អារទ្ធវិបស្សកស្ស ឯកទិវសំ ឆ កោដ្ឋាសេ កត្វា សព្ពស្មិម្បិ កាលេ នាមរូបភេទេន ទុវិធេបិ កាយេ គតា កាយារម្មណា បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អនិច្ចាទិសម្មសនវសេន សតតំ និរន្តរំ សាតច្ចាភិយោគវសេន សតិ ឧបដ្ឋិតា សិយា.

អយំ កិរាយស្មា បឋមំ កាយគតាសតិកម្មដ្ឋានវសេន ឈានំ និព្ពត្តេត្វា តំ បាទកំ កត្វា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានមុខេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ បត្តោ. សោ អបរភាគេបិ យេភុយ្យេន តមេវ ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តថេវ ច វិបស្សិត្វា ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ. ស្វាយំ យេន វិធិនា អរហត្តំ បត្តោ, តំ វិធិំ ទស្សេន្តោ សត្ថា ‘‘យស្ស សិយា សព្ពទា សតិ, សតតំ កាយគតា ឧបដ្ឋិតា’’តិ វត្វា តស្សា ឧបដ្ឋានាការំ វិភាវេតុំ ‘‘នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយា, ន ភវិស្សតិ ន ច មេ ភវិស្សតី’’តិ អាហ.

តស្សត្ថោ ទ្វិធា វេទិតព្ពោ សម្មសនតោ បុព្ពភាគវសេន សម្មសនកាលវសេន ចាតិ. តេសុ បុព្ពភាគវសេន តាវ នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយាតិ អតីតកាលេ មម កិលេសកម្មំ នោ ចស្ស ន ភវេយ្យ ចេ, ឥមស្មិំ បច្ចុប្បន្នកាលេ អយំ អត្តភាវោ នោ ច មេ សិយា ន មេ ឧប្បជ្ជេយ្យ. យស្មា បន មេ អតីតេ កម្មកិលេសា អហេសុំ, តស្មា តំនិមិត្តោ ឯតរហិ អយំ មេ អត្តភាវោ បវត្តតិ. ន ភវិស្សតិ ន ច មេ ភវិស្សតីតិ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ បដិបក្ខាធិគមេន កិលេសកម្មំ ន ភវិស្សតិ ន ឧប្បជ្ជិស្សតិ មេ, អាយតិំ វិបាកវដ្ដំ ន ច មេ ភវិស្សតិ ន មេ បវត្តិស្សតីតិ. ឯវំ កាលត្តយេ កម្មកិលេសហេតុកំ ឥទំ មយ្ហំ អត្តភាវសង្ខាតំ ខន្ធបញ្ចកំ, ន ឥស្សរាទិហេតុកំ, យថា ច មយ្ហំ, ឯវំ សព្ពសត្តានន្តិ សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនំ បកាសិតំ ហោតិ.

សម្មសនកាលវសេន បន នោ ចស្ស នោ ច មេ សិយាតិ យស្មា ឥទំ ខន្ធបញ្ចកំ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចំ, អភិណ្ហបដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខំ, អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តា, ឯវំ យទិ អយំ អត្តា នាម នាបិ ខន្ធបញ្ចកវិនិមុត្តោ កោចិ នោ ចស្ស នោ ច សិយា ន ភវេយ្យ, ឯវំ, ភន្តេ, នោ ច មេ សិយា មម សន្តកំ នាម កិញ្ចិ ន ភវេយ្យ. ន ភវិស្សតីតិ អត្តនិ អត្តនិយេ ភវិតព្ពំ យថា ចិទំ នាមរូបំ ឯតរហិ ច អតីតេ ច អត្តត្តនិយំ សុញ្ញំ, ឯវំ ន ភវិស្សតិ ន មេ ភវិស្សតិ, អនាគតេបិ ខន្ធវិនិមុត្តោ អត្តា នាម ន កោចិ ន មេ ភវិស្សតិ ន បវត្តិស្សតិ, តតោ ឯវ កិញ្ចិ បលិពោធដ្ឋានិយំ ន មេ ភវិស្សតិ អាយតិម្បិ អត្តនិយំ នាម ន មេ កិញ្ចិ ភវិស្សតីតិ. ឥមិនា តីសុ កាលេសុ ‘‘អហ’’ន្តិ គហេតព្ពស្ស អភាវតោ ‘‘មម’’ន្តិ គហេតព្ពស្ស ច អភាវំ ទស្សេតិ. តេន ចតុក្កោដិកា សុញ្ញតា បកាសិតា ហោតិ.

អនុបុព្ពវិហារិ តត្ថ សោតិ ឯវំ តីសុបិ កាលេសុ អត្តត្តនិយំ សុញ្ញតំ តត្ថ សង្ខារគតេ អនុបស្សន្តោ អនុក្កមេន ឧទយព្ពយញាណាទិវិបស្សនាញាណេសុ ឧប្បជ្ជមានេសុ អនុបុព្ពវិបស្សនាវិហារវសេន អនុបុព្ពវិហារី សមានោ. កាលេនេវ តរេ វិសត្តិកន្តិ សោ ឯវំ វិបស្សនំ មត្ថកំ បាបេត្វា ឋិតោ យោគាវចរោ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកគតកាលេន វុដ្ឋានគាមិនិយា វិបស្សនាយ មគ្គេន ឃដិតកាលេន អរិយមគ្គស្ស ឧប្បត្តិកាលេន សកលស្ស ភវត្តយស្ស សំតននតោ វិសត្តិកាសង្ខាតំ តណ្ហំ តរេយ្យ, វិតរិត្វា តស្សា បរតីរេ តិដ្ឋេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

ឥតិ ភគវា អញ្ញាបទេសេន អាយស្មតោ មហាកច្ចានស្ស អរហត្តុប្បត្តិទីបនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧទបានសុត្តវណ្ណនា

៦៩. នវមេ មល្លេសូតិ មល្លា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីវសេន ‘‘មល្លា’’តិ វុច្ចតិ, តេសុ មល្លេសុ, យំ លោកេ ‘‘មល្លោ’’តិ វុច្ចតិ. កេចិ បន ‘‘មាលេសូ’’តិ បឋន្តិ. ចារិយំ ចរមានោតិ អតុរិតចារិកាវសេន មហាមណ្ឌលជនបទចារិកំ ចរមានោ. មហតា ភិក្ខុសង្ឃេនាតិ អបរិច្ឆេទគុណេន មហន្តេន សមណគណេន. តទា ហិ ភគវតោ មហាភិក្ខុបរិវារោ អហោសិ. ថូណំ នាម មល្លានំ ព្រាហ្មណគាមោតិ បុរត្ថិមទក្ខិណាយ ទិសាយ មជ្ឈិមទេសស្ស អវធិដ្ឋានេ មល្លទេសេ ថូណនាមកោ ព្រាហ្មណពហុលតាយ ព្រាហ្មណគាមោ. តទវសរីតិ តំ អវសរិ, ថូណគាមមគ្គំ បាបុណីតិ អត្ថោ. អស្សោសុន្តិ សុណិំសុ, សោតទ្វារសម្បត្តវចននិគ្ឃោសានុសារេន ជានិំសូតិ អត្ថោ. ខោតិ បទបូរណេ, អវធារណត្ថេ វា និបាតោ. តត្ថ អវធារណត្ថេន អស្សោសុំយេវ, ន តេសំ សវនន្តរាយោ អហោសីតិ វុត្តំ ហោតិ. បទបូរណេន បទព្យញ្ជនសិលិដ្ឋត្តមត្តមេវ. ថូណេយ្យកាតិ ថូណគាមវាសិនោ. ព្រាហ្មណគហបតិកាតិ ឯត្ថ ព្រហ្មំ អណន្តីតិ ព្រាហ្មណា, មន្តេ សជ្ឈាយន្តីតិ អត្ថោ. ឥទមេវ ហិ ជាតិព្រាហ្មណានំ និព្ពចនំ, អរិយា បន ពាហិតបាបត្តា ‘‘ព្រាហ្មណា’’តិ វុច្ចន្តិ. គហបតិកាតិ ខត្តិយព្រាហ្មណេ វជ្ជេត្វា យេ កេចិ អគារំ អជ្ឈាវសន្តា វុច្ចន្តិ, វិសេសតោ វេស្សា. ព្រាហ្មណា ច គហបតិកា ច ព្រាហ្មណគហបតិកា.

ឥទានិ យមត្ថំ តេ អស្សោសុំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សមិតបាបត្តា ‘‘សមណោ’’តិ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សមិតាស្ស ហោន្តិ បាបកា អកុសលា ធម្មា’’តិអាទិ (ម. និ. ១.៤៣៤). ភគវា ច អនុត្តរេន អរិយមគ្គេន សព្ពសោ សមិតបាបោ. តេនស្ស យថាភុច្ចគុណាធិគតមេតំ នាមំ, យទិទំ សមណោតិ. ខលូតិ អនុស្សវត្ថេ និបាតោ. ភោតិ ព្រាហ្មណជាតិកានំ ជាតិសមុទាគតំ អាលបនមត្តំ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ភោវាទិ នាម សោ ហោតិ, សចេ ហោតិ សកិញ្ចនោ’’តិ (ធ. ប. ៣៩៦). គោតមោតិ គោត្តវសេន ភគវតោ បរិកិត្តនំ. តស្មា ‘‘សមណោ ខលុ, ភោ, គោតមោ’’តិ សមណោ កិរ, ភោ, គោតមគោត្តោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. សក្យបុត្តោតិ ឥទំ បន ភគវតោ ឧច្ចាកុលបរិទីបនំ. សក្យកុលា បព្ពជិតោតិ សទ្ធាបព្ពជិតភាវបរិទីបនំ. កេនចិ បារិជុញ្ញេន អនភិភូតោ អបរិក្ខីណំយេវ តំ កុលំ បហាយ នេក្ខម្មាធិគមសទ្ធាយ បព្ពជិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧទបានំ តិណស្ស ច ភុសស្ស ច យាវ មុខតោ បូរេសុន្តិ បានីយកូបំ តិណេន ច ភុសេន ច មុខប្បមាណេន វឌ្ឍេសុំ, តិណាទីនិ បក្ខិបិត្វា កូបំ បិទហិំសូតិ អត្ថោ.

តស្ស កិរ គាមស្ស ពហិ ភគវតោ អាគមនមគ្គេ ព្រាហ្មណានំ បរិភោគភូតោ ឯកោ ឧទបានោ អហោសិ. តំ ឋបេត្វា តត្ថ សព្ពានិ កូបតឡាកាទីនិ ឧទកដ្ឋានានិ តទា វិសុក្ខានិ និរុទកានិ អហេសុំ. អថ ថូណេយ្យកា រតនត្តយេ អប្បសន្នា មច្ឆេរបកតា ភគវតោ អាគមនំ សុត្វា ‘‘សចេ សមណោ គោតមោ សសាវកោ ឥមំ គាមំ បវិសិត្វា ទ្វីហតីហំ វសេយ្យ, សព្ពំ ឥមំ ជនំ អត្តនោ វចនេ ឋបេយ្យ, តតោ ព្រាហ្មណធម្មោ បតិដ្ឋំ ន លភេយ្យា’’តិ តត្ថ ភគវតោ អវាសាយ បរិសក្កន្តា ‘‘ឥមស្មិំ គាមេ អញ្ញត្ថ ឧទកំ នត្ថិ, អមុំ ឧទបានំ អបរិភោគំ ករិស្សាម, ឯវំ សមណោ គោតមោ សសាវកោ ឥមំ គាមំ ន បវិសិស្សតី’’តិ សម្មន្តយិត្វា សព្ពេ គាមវាសិនោ សត្តាហស្ស ឧទកំ គហេត្វា ចាដិអាទីនិ បូរេត្វា ឧទបានំ តិណេន ច ភុសេន ច បិទហិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧទបានំ តិណស្ស ច ភុសស្ស ច យាវ មុខតោ បូរេសុំ, ‘មា តេ មុណ្ឌកា សមណកា បានីយំ អបំសូ’’’តិ.

តត្ថ មុណ្ឌកា សមណកាតិ មុណ្ឌេ ‘‘មុណ្ឌា’’តិ សមណេ ‘‘សមណា’’តិ វត្តុំ វដ្ដេយ្យ, តេ បន ខុំសនាធិប្បាយេន ហីឡេន្តា ឯវមាហំសុ. មាតិ បដិសេធេ, មា អបំសុ មា បិវិំសូតិ អត្ថោ. មគ្គា ឱក្កម្មាតិ មគ្គតោ អបសក្កិត្វា. ឯតម្ហាតិ យោ ឧទបានោ តេហិ តថា កតោ, តមេវ និទ្ទិសន្តោ អាហ. កិំ បន ភគវា តេសំ ព្រាហ្មណានំ វិប្បការំ អនាវជ្ជិត្វា ឯវមាហ – ‘‘ឯតម្ហា ឧទបានា បានីយំ អាហរា’’តិ, ឧទាហុ អាវជ្ជិត្វា ជានន្តោតិ? ជានន្តោ ឯវ ភគវា អត្តនោ ពុទ្ធានុភាវំ បកាសេត្វា តេ ទមេត្វា និព្ពិសេវនេ កាតុំ ឯវមាហ, ន បានីយំ បាតុកាមោ. តេនេវេត្ថ មហាបរិនិព្ពានសុត្តេ វិយ ‘‘បិបាសិតោស្មី’’តិ (ទី. និ. ២.១៩១) ន វុត្តំ. ធម្មភណ្ឌាគារិកោ បន សត្ថុ អជ្ឈាសយំ អជានន្តោ ថូណេយ្យកេហិ កតំ វិប្បការំ អាចិក្ខន្តោ ‘‘ឥទានិ សោ, ភន្តេ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ឥទានីតិ អធុនា, អម្ហាកំ អាគមនវេលាយមេវាតិ អត្ថោ. ឯសោ, ភន្តេ, ឧទបានោតិ បឋន្តិ. ថេរោ ទ្វិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិត្វា តតិយវារេ ‘‘ន ខោ តថាគតា តិក្ខត្តុំ បច្ចនីកា កាតព្ពា, ការណំ ទិដ្ឋំ ភវិស្សតិ ទីឃទស្សិនា’’តិ មហារាជទត្តិយំ ភគវតោ បត្តំ គហេត្វា ឧទបានំ អគមាសិ. គច្ឆន្តេ ថេរេ ឧទបានេ ឧទកំ បរិបុណ្ណំ ហុត្វា ឧត្តរិត្វា សមន្តតោ សន្ទតិ, សព្ពំ តិណំ ភុសញ្ច ឧប្លវិត្វា សយមេវ អបគច្ឆិ. តេន ច សន្ទមានេន សលិលេន ឧបរូបរិ វឌ្ឍន្តេន តស្មិំ គាមេ សព្ពេវ បោក្ខរណីអាទយោ ជលាសយា វិសុក្ខា បរិបូរិំសុ, តថា បរិខាកុសុព្ភនិន្នាទីនិ ច. សព្ពោ គាមប្បទេសោ មហោឃេន អជ្ឈោត្ថដោ មហាវស្សកាលេ វិយ អហោសិ. កុមុទុប្បលបទុមបុណ្ឌរីកាទីនិ ជលជបុប្ផានិ តត្ថ តត្ថ ឧព្ភិជ្ជិត្វា វិកសមានានិ ឧទកំ សញ្ឆាទិំសុ. សរេសុ ហំសកោញ្ចចក្កវាកការណ្ឌវពកាទយា ឯ ឧទកសកុណិកា វស្សមានា តត្ថ តត្ថ វិចរិំសុ. ថូណេយ្យកា តំ មហោឃំ តថា ឧត្តរន្តំ សមន្តតោ វីចិតរង្គសមាកុលំ បរិយន្តតោ សមុដ្ឋហមានំ រុចិរំ ផេណពុព្ពុឡកំ ទិស្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតា ឯវំ សម្មន្តេសុំ ‘‘មយំ សមណស្ស គោតមស្ស ឧទកុបច្ឆេទំ កាតុំ វាយមិម្ហា, អយំ បន មហោឃោ តស្ស អាគមនកាលតោ បដ្ឋាយ ឯវំ អភិវឌ្ឍតិ, និស្សំសយំ ខោ អយំ តស្ស ឥទ្ធានុភាវោ. មហិទ្ធិកោ ហិ សោ មហានុភាវោ. ឋានំ ខោ បនេតំ វិជ្ជតិ, យថា យំ មហោឃោ ឧដ្ឋហិត្វា អម្ហាកំ គាមម្បិ ឱត្ថរេយ្យ. ហន្ទ មយំ សមណំ គោតមំ ឧបសង្កមិត្វា បយិរុបាសិត្វា អច្ចយំ ទេសេន្តា ខមាបេយ្យាមា’’តិ.

តេ សព្ពេវ ឯកជ្ឈាសយា ហុត្វា សង្ឃសង្ឃី គណីភូតា គាមតោ និក្ខមិត្វា យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ. ឧបសង្កមិត្វា អប្បេកច្ចេ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទិំសុ, អប្បេកច្ចេ អញ្ជលិំ បណាមេសុំ, អប្បេកច្ចេ ភគវតា សទ្ធិំ សម្មោទិំសុ, អប្បេកច្ចេ តុណ្ហីភូតា និសីទិំសុ, អប្បេកច្ចេ នាមគោត្តំ សាវេសុំ. ឯវំ បន កត្វា សព្ពេវ ឯកមន្តំ និសីទិត្វា ‘‘ឥធ មយំ, ភោ គោតម, ភោតោ ចេវ គោតមស្ស គោតមសាវកានញ្ច ឧទកប្បដិសេធំ ការយិម្ហ, អមុកស្មិំ ឧទបានេ តិណញ្ច ភុសញ្ច បក្ខិបិម្ហ. សោ បន ឧទបានោ អចេតនោបិ សមានោ សចេតនោ វិយ ភោតោ គុណំ ជានន្តោ វិយ សយមេវ សព្ពំ តិណំ ភុសំ អបនេត្វា សុវិសុទ្ធោ ជាតោ, សព្ពោបិ ចេត្ថ និន្នប្បទេសោ មហតា ឧទកោឃេន បរិបុណ្ណោ រមណីយោវ ជាតោ, ឧទកូបជីវិនោ សត្តា បរិតុដ្ឋា. មយំ បន មនុស្សាបិ សមានា ភោតោ គុណេ ន ជានិម្ហ, យេ មយំ ឯវំ អករិម្ហ, សាធុ នោ ភវំ គោតមោ តថា ករោតុ, យថាយំ មហោឃោ ឥមំ គាមំ ន ឱត្ថរេយ្យ, អច្ចយោ នោ អច្ចគមា យថាពាលំ, តំ នោ ភវំ គោតមោ អច្ចយំ បដិគ្គណ្ហាតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ អច្ចយំ ទេសេសុំ. ភគវាបិ ‘‘តគ្ឃ តុម្ហេ អច្ចយោ អច្ចគមា យថាពាលំ, តំ វោ មយំ បដិគ្គណ្ហាម អាយតិំ សំវរាយា’’តិ តេសំ អច្ចយំ បដិគ្គហេត្វា បសន្នចិត្តតំ ញត្វា ឧត្តរិ អជ្ឈាសយានុរូបំ ធម្មំ ទេសេសិ. តេ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា បសន្នចិត្តា សរណាទីសុ បតិដ្ឋិតា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កមិំសុ. តេសំ បន អាគមនតោ បុរេតរំយេវ អាយស្មា អានន្ទោ តំ បាដិហារិយំ ទិស្វា អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ បត្តេន បានីយំ អាទាយ ភគវតោ ឧបនាមេត្វា តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯវំ, ភន្តេតិ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ’’តិអាទិ.

តត្ថ មុខតោ ឱវមិត្វាតិ សព្ពំ តំ តិណាទិំ មុខេន ឆឌ្ឌេត្វា. វិស្សន្ទន្តោ មញ្ញេតិ បុព្ពេ ទីឃរជ្ជុកេន ឧទបានេន ឧស្សិញ្ចិត្វា គហេតព្ពឧទកោឃោ ភគវតោ បត្តំ គហេត្វា ថេរស្ស គតកាលេ មុខេន វិស្សន្ទន្តោ វិយ សមតិត្តិកោ កាកបេយ្យោ ហុត្វា អដ្ឋាសិ. ឥទញ្ច ថេរស្ស គតកាលេ ឧទកប្បវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. តតោ បរំ បន បុព្ពេ វុត្តនយេន តស្មិំ គាមេ សកលំ និន្នដ្ឋានំ ឧទកេន បរិបុណ្ណំ អហោសីតិ. អយំ បនិទ្ធិ ន ពុទ្ធានំ អធិដ្ឋានេន, នាបិ ទេវានុភាវេន, អថ ខោ ភគវតោ បុញ្ញានុភាវេន បរិត្តទេសនត្ថំ រាជគហតោ វេសាលិគមនេ វិយ. កេចិ បន ‘‘ថូណេយ្យកានំ ភគវតិ បសាទជននត្ថំ តេសំ អត្ថកាមាហិ ទេវតាហិ កត’’ន្តិ. អបរេ ‘‘ឧទបានស្ស ហេដ្ឋា វសនកនាគរាជា ឯវមកាសី’’តិ. សព្ពំ តំ អការណំ, យថា ភគវតោ បុញ្ញានុភាវេនយេវ តថា ឧទកុប្បត្តិយា បរិទីបិតត្តា.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អធិដ្ឋានេន វិនា អត្តនា ឥច្ឆិតនិប្ផត្តិសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ កិំ កយិរា ឧទបានេន, អាបា ចេ សព្ពទា សិយុន្តិ យស្ស សព្ពកាលំ សព្ពត្ថ ច អាបា ចេ យទិ សិយុំ យទិ ឧបលព្ភេយ្យុំ យទិ អាកង្ខាមត្តបដិពទ្ធោ, តេសំ លាភោ, តេន ឧទបានេន កិំ កយិរា កិំ ករេយ្យ, កិំ បយោជនន្តិ អត្ថោ. តណ្ហាយ មូលតោ ឆេត្វា, កិស្ស បរិយេសនំ ចរេតិ យាយ តណ្ហាយ វិនិពទ្ធា សត្តា អកតបុញ្ញា ហុត្វា ឥច្ឆិតាលាភទុក្ខេន វិហញ្ញន្តិ, តស្សា តណ្ហាយ មូលំ, មូលេ វា ឆិន្ទិត្វា ឋិតោ មាទិសោ សព្ពញ្ញុពុទ្ធោ កិស្ស កេន ការណេន បានីយបរិយេសនំ, អញ្ញំ វា បច្ចយបរិយេសនំ ចរេយ្យ. ‘‘មូលតោ ឆេត្តា’’តិបិ បឋន្តិ, តណ្ហាយ មូលំ មូលេយេវ វា ឆេទកោតិ អត្ថោ. អថ វា មូលតោ ឆេត្តាតិ មូលតោ បដ្ឋាយ តណ្ហាយ ឆេទកោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ ពោធិយា មូលភូតមហាបណិធានតោ បដ្ឋាយ អបរិមិតំ សកលំ បុញ្ញសម្ភារំ អត្តនោ អចិន្តេត្វា លោកហិតត្ថមេវ បរិណាមនវសេន បរិបូរេន្តោ មូលតោ បភុតិ តណ្ហាយ ឆេត្តា, សោ តណ្ហាហេតុកស្ស ឥច្ឆិតាលាភស្ស អភាវតោ កិស្ស កេន ការណេន ឧទកបរិយេសនំ ចរេយ្យ, ឥមេ បន ថូណេយ្យកា អន្ធពាលា ឥមំ ការណំ អជានន្តា ឯវមកំសូតិ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឧតេនសុត្តវណ្ណនា

៧០. ទសមេ រញ្ញោ ឧតេនស្សាតិ ឧតេនស្ស នាម រញ្ញោ, យោ ‘‘វជ្ជិរាជា’’តិបិ វុច្ចតិ. ឧយ្យានគតស្សាតិ ឧយ្យានកីឡនត្ថំ ឧយ្យានំ គតស្ស. អនាទរេ ហិ ឥទំ សាមិវចនំ, ‘‘អន្តេបុរ’’ន្តិ បន បទំ អបេក្ខិត្វា សម្ពន្ធេបេតំ សាមិវចនំ ហោតិ. កាលង្កតានីតិ អគ្គិទឌ្ឍានិ ហុត្វា មតានិ ហោន្តិ. សាមាវតីបមុខានីតិ ឯត្ថ កា បនាយំ សាមាវតី, កថញ្ច ទឌ្ឍាតិ? វុច្ចតេ, ភទ្ទវតិយំ សេដ្ឋិនោ ធីតា ឃោសកសេដ្ឋិនា ធីតុដ្ឋានេ ឋបិតា បញ្ចសតឥត្ថិបរិវារា រញ្ញោ ឧតេនស្ស អគ្គមហេសី មេត្តាវិហារពហុលា អរិយសាវិកា សាមាវតី នាម. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារតោ បន អាទិតោ បដ្ឋាយ សាមាវតិយា ឧប្បត្តិកថា ធម្មបទវត្ថុម្ហិ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.២០ សាមាវតីវត្ថុ) វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. មាគណ្ឌិយស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស ធីតា អត្តនោ មាតាបិតូនំ –

‘‘ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច,

នាហោសិ ឆន្ទោ អបិ មេថុនស្មិំ;

កិមេវិទំ មុត្តករីសបុណ្ណំ,

បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ’’តិ. (សុ. និ. ៨៤១) –

ភគវតា ទេសិតំ ឥមំ គាថំ សុត្វា សត្ថរិ ពទ្ធាឃាតា មាគណ្ឌិយា អបរភាគេ រញ្ញា ឧតេនេន មហេសិដ្ឋានេ ឋបិតា ភគវតោ កោសម្ពិំ ឧបគតភាវំ, សាមាវតីបមុខានញ្ច បញ្ចន្នំ ឥត្ថិសតានំ ឧបាសិកាភាវំ ញត្វា ‘‘អាគតោ នាម សមណោ គោតមោ ឥមំ នគរំ, ទានិស្ស កត្តព្ពំ ជានិស្សាមិ, ឥមាបិ តស្ស ឧបដ្ឋាយិកា, ឥមាសម្បិ សាមាវតីបមុខានញ្ច កត្តព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ អនេកបរិយាយេហិ តថាគតស្ស តាសញ្ច អនត្ថំ កាតុំ វាយមិត្វាបិ អសក្កោន្តី បុនេកទិវសំ រញ្ញា សទ្ធិំ ឧយ្យានកីឡំ គច្ឆន្តី ចូឡបិតុ សាសនំ បហិណិ ‘‘សាមាវតិយា បាសាទំ គន្ត្វា ទុស្សកោដ្ឋាគារតេលកោដ្ឋាគារានិ វិវរាបេត្វា ទុស្សានិ តេលចាដីសុ តេមេត្វា ថម្ភេ វេឋេត្វា តា សព្ពា ឯកតោ កត្វា ទ្វារំ បិទហិត្វា ពហិ យន្តំ ទត្វា ទណ្ឌទីបិកាហិ គេហេ អគ្គិំ ទទមានោ ឱតរិត្វា គច្ឆតូ’’តិ.

តំ សុត្វា សោ បាសាទំ អភិរុយ្ហ កោដ្ឋាគារានិ វិវរិត្វា វត្ថានិ តេលចាដីសុ តេមេត្វា ថម្ភេ វេឋេតុំ អារភិ. អថ នំ សាមាវតីបមុខា ឥត្ថិយោ ‘‘កិំ ឯតំ ចូឡបិតា’’តិ វទន្តិយោ ឧបសង្កមិំសុ. ‘‘អម្មា, រាជា ទឡ្ហិកម្មត្ថាយ ឥមេ ថម្ភេ តេលបិលោតិកាហិ ពន្ធាបេតិ, រាជគេហេ នាម សុយុត្តទុយុត្តំ ទុជ្ជានំ, មា មេ សន្តិកេ ហោថា’’តិ វត្វា តា អាគតា គព្ភេសុ បវេសេត្វា ទ្វារានិ បិទហិត្វា ពហិ យន្តកំ ទត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ អគ្គិំ ទេន្តោ ឱតរិ. សាមាវតី តាសំ ឱវាទំ អទាសិ, ‘‘អម្មា, អនមតគ្គេ សំសារេ វិចរន្តីនំ ឯវមេវ អគ្គិនា ឈាមត្តភាវានំ ពុទ្ធញាណេនបិ បរិច្ឆេទោ ន សុករោ, អប្បមត្តា ហោថា’’តិ. តា សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា អធិគតផលាយ វិញ្ញាតសាសនាយ ខុជ្ជុត្តរាយ អរិយសាវិកាយ សេក្ខបដិសម្ភិទាបត្តាយ សត្ថារា ទេសិតនិយាមេនេវ ធម្មំ ទេសេន្តិយា សន្តិកេ សោតាបត្តិផលស្ស អធិគតា អន្តរន្តរា កម្មដ្ឋានមនសិការេន យុត្តប្បយុត្តា គេហេ ឈាយន្តេ វេទនាបរិគ្គហកម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោន្តិយោ កាចិ ទុតិយផលំ, កាចិ តតិយផលំ បាបុណិត្វា កាលមកំសុ. អថ ភិក្ខូ កោសម្ពិយំ បិណ្ឌាយ ចរន្តា តំ បវត្តិំ ញត្វា បច្ឆាភត្តំ ភគវតោ អារោចេត្វា តាសំ អភិសម្បរាយំ បុច្ឆិំសុ. ភគវា ច តាសំ អរិយផលាធិគមំ ភិក្ខូនំ អភាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន រញ្ញោ ឧតេនស្ស…បេ… អនិប្ផលា កាលង្កតា’’តិ.

តត្ថ អនិប្ផលាតិ ន និប្ផលា, សម្បត្តសាមញ្ញផលា ឯវ កាលង្កតា. តា បន ផលានិ បដិលភន្តិយោ សាមាវតិយា –

‘‘អារម្ភថ និក្កមថ, យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ;

ធុនាថ មច្ចុនោ សេនំ, នឡាគារំវ កុញ្ជរោ.

‘‘យោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ, អប្បមត្តោ វិហស្សតិ;

បហាយ ជាតិសំសារំ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១៨៥; នេត្តិ. ២៩) –

គាថាហិ ឱវទិយមានា វេទនាបរិគ្គហកម្មដ្ឋានំ មនសិ ករោន្តិយោ វិបស្សិត្វា ទុតិយតតិយផលានិ បដិលភិំសុ. ខុជ្ជុត្តរា បន អាយុសេសស្ស អត្ថិតាយ, បុព្ពេ តាទិសស្ស កម្មស្ស អកតត្តា ច តតោ បាសាទតោ ពហិ អហោសិ. ‘‘ទសយោជនន្តរេ បក្កាមី’’តិ ច វទន្តិ. អថ ភិក្ខូ ធម្មសភាយំ កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ, ‘‘អាវុសោ, អននុច្ឆវិកំ វត អរិយសាវិកានំ ឯវរូបំ មរណ’’ន្តិ. សត្ថា អាគន្ត្វា ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ, ឯតរហិ កថាយ សន្និសិន្នា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឥមាយ នាមា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ភិក្ខវេ, យទិបិ តាសំ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អយុត្តំ, បុព្ពេ កតកម្មស្ស បន យុត្តមេវ តាហិ លទ្ធ’’ន្តិ វត្វា តេហិ យាចិតោ អតីតំ អាហរិ.

អតីតេ ពារាណសិយំ ព្រហ្មទត្តេ រជ្ជំ ការេន្តេ អដ្ឋ បច្ចេកពុទ្ធា រញ្ញោ និវេសនេ និពទ្ធំ ភុញ្ជន្តិ. បញ្ចសតា ឥត្ថិយោ តេ ឧបដ្ឋហន្តិ. តេសុ សត្ត ជនា ហិមវន្តំ គច្ឆន្តិ, ឯកោ នទីតីរសមីបេ ឯកស្មិំ តិណគហនេ សមាបត្តិយា និសីទតិ. អថេកទិវសំ រាជា បច្ចេកពុទ្ធេសុ គតេសុ តាហិ ឥត្ថីហិ សទ្ធិំ ឧទកកីឡំ កីឡិតុកាមោ តត្ថ គតោ. តា ឥត្ថិយោ ទិវសភាគំ ឧទកេ កីឡិត្វា សីតបីឡិតា វិសិព្ពិតុកាមា តំ តិណគហនំ ឧបរិ វិសុក្ខតិណសញ្ឆន្នំ ‘‘តិណរាសី’’តិ សញ្ញាយ បរិវារេត្វា អគ្គិំ ទត្វា តិណេសុ ឈាយិត្វា បតន្តេសុ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា ‘‘រញ្ញោ បច្ចេកពុទ្ធោ ឈាយតិ, តំ រាជា ញត្វា អម្ហេ នាសេស្សតិ, សុទឌ្ឍំ នំ ករិស្សាមា’’តិ សព្ពា ឥតោ ចិតោ ច ទារុអាទីនិ អាហរិត្វា តស្ស ឧបរិ រាសិំ កត្វា អាលិម្បេត្វា ‘‘ឥទានិ ឈាយិស្សតី’’តិ បក្កមិំសុ. តា បឋមំ អសញ្ចេតនិកា ហុត្វា ឥទានិ កម្មុនា ពជ្ឈិំសុ. បច្ចេកពុទ្ធំ បន អន្តោសមាបត្តិយំ សចេ ទារូនំ សកដសហស្សម្បិ អាហរិត្វា អាលិម្បេន្តា ឧសុមាការមត្តម្បិ គាហេតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា សោ សត្តមេ ទិវសេ ឧដ្ឋាយ យថាសុខំ អគមាសិ. តា តស្ស កម្មស្ស កតត្តា ពហូនិ វស្សសហស្សានិ ពហូនិ វស្សសតសហស្សានិ និរយេ បច្ចិត្វា តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេន អត្តភាវសតេ ឥមិនាវ និយាមេន គេហេ ឈាយមានេ ឈាយិំសុ. ឥទំ តាសំ បុព្ពកម្មំ.

យស្មា បន តេ ឥមស្មិំ អត្តភាវេ អរិយផលានិ សច្ឆាកំសុ, រតនត្តយំ បយិរុបាសិំសុ, តស្មា តត្ថ អនាគាមិនិយោ សុទ្ធាវាសេសុ ឧបបន្នា, ឥតរា កាចិ តាវតិំសេសុ, កាចិ យាមេសុ, កាចិ តុសិតេសុ, កាចិ និម្មានរតីសុ, កាចិ បរនិម្មិតវសវត្តីសុ ឧបបន្នា.

រាជាបិ ខោ ឧតេនោ ‘‘សាមាវតិយា គេហំ កិរ ឈាយតី’’តិ សុត្វា វេគេន អាគច្ឆន្តោបិ តំ បទេសំ តាសុ ទឌ្ឍាសុយេវ សម្បាបុណិ. អាគន្ត្វា បន គេហំ និព្ពាបេត្វា ឧប្បន្នពលវទោមនស្សោ មាគណ្ឌិយាយ តថា ការិតភាវំ ឧបាយេន ញត្វា អរិយសាវិកាសុ កតាបរាធកម្មុនា ចោទិយមានោ តស្សា រាជាណំ ការេសិ សទ្ធិំ ញាតកេហិ. ឯវំ សា សបរិជនា សមិត្តពន្ធវា អនយព្យសនំ បាបុណិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ សាមាវតីបមុខានំ តាសំ ឥត្ថីនំ អគ្គិម្ហិ អនយព្យសនាបត្តិហេតុំ, មាគណ្ឌិយាយ ច សមិត្តពន្ធវាយ រាជាណាយ អនយព្យសនាបត្តិនិមិត្តំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ មោហសម្ពន្ធនោ លោកោ, ភព្ពរូបោវ ទិស្សតីតិ យោ ឥធ សត្តលោកោ ភព្ពរូបោវ ហេតុសម្បន្នោ វិយ ហុត្វា ទិស្សតិ, សោបិ មោហសម្ពន្ធនោ មោហេន បលិគុណ្ឋិតោ អត្តហិតាហិតំ អជានន្តោ ហិតេ ន បដិបជ្ជតិ, អហិតំ ទុក្ខាវហំ ពហុញ្ច អបុញ្ញំ អាចិនាតិ. ‘‘ភវរូបោវ ទិស្សតី’’តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – អយំ លោកោ មោហសម្ពន្ធនោ មោហេន បលិគុណ្ឋិតោ, តតោ ឯវ ភវរូបោវ សស្សតសភាវោ វិយស្ស អត្តា ទិស្សតិ, អជរាមរោ វិយ ឧបដ្ឋាតិ, យេន បាណាតិបាតាទីនិ អកត្តព្ពានិ ករោតិ.

ឧបធិពន្ធនោ ពាលោ, តមសា បរិវារិតោ. សស្សតោរិវ ខាយតីតិ ន កេវលញ្ច មោហសម្ពន្ធនោ ឯវ, អបិច ខោ ឧបធិពន្ធនោបិ អយំ អន្ធពាលលោកោ អវិជ្ជាតមសា បរិវារិតោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេន ញាណេន អវិបរីតំ កាមេ ច ខន្ធេ ច ‘‘អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’’តិ បស្សេយ្យ, តស្ស អភាវតោ យស្មា ពាលោ អន្ធបុថុជ្ជនោ អញ្ញាណតមសា សមន្តតោ បរិវារិតោ និវុតោ, តស្មា សោ កាមូបធិ កិលេសូបធិ ខន្ធូបធីតិ ឥមេសំ ឧបធីនំ វសេន ច ឧបធិពន្ធនោ, តតោ ឯវ ចស្ស សោបធិស្ស បស្សតោ សស្សតោ វិយ និច្ចោ សព្ពកាលភាវី វិយ ខាយតិ. ‘‘អសស្សតិរិវ ខាយតី’’តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – អត្តា សព្ពកាលំ វិជ្ជតិ ឧបលព្ភតីតិ អញ្ញោ អសស្សតិ អនិច្ចោតិ លោកស្ស សោ ឧបធិ មិច្ឆាភិនិវេសវសេន ឯកទេសោ វិយ ខាយតិ, ឧបដ្ឋហតីតិ អត្ថោ. រការោ ហិ បទសន្ធិករោ. បស្សតោ នត្ថិ កិញ្ចនន្តិ យោ បន សង្ខារេ បរិគ្គហេត្វា អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សតិ, តស្សេវ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ យថាភូតំ បស្សតោ ជានតោ បដិវិជ្ឈតោ រាគាទិកិញ្ចនំ នត្ថិ, យេន សំសារេ ពជ្ឈេយ្យ. តថា អបស្សន្តោ ឯវ ហិ អវិជ្ជាតណ្ហាទិដ្ឋិអាទិពន្ធនេហិ សំសារេ ពទ្ធោ សិយាតិ អធិប្បាយោ.

ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ច ចូឡវគ្គវណ្ណនា.