៧. បបញ្ចខយសុត្តវណ្ណនា

៦៧. សត្តមេ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាបហានន្តិ បបញ្ចេន្តិ យត្ថ សយំ ឧប្បន្នា, តំ សន្តានំ វិត្ថារេន្តិ ចិរំ ឋបេន្តីតិ បបញ្ចា, កិលេសា. វិសេសតោ រាគទោសមោហតណ្ហាទិដ្ឋិមានា. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘រាគោ បបញ្ចោ, ទោសោ បបញ្ចោ, មោហោ បបញ្ចោ, តណ្ហា បបញ្ចោ, ទិដ្ឋិ បបញ្ចោ, មានោ បបញ្ចោ’’តិ. –

អបិច សំកិលេសដ្ឋោ បបញ្ចដ្ឋោ, កចវរដ្ឋោ បបញ្ចដ្ឋោ. តត្ថ រាគបបញ្ចស្ស សុភសញ្ញា និមិត្តំ, ទោសបបញ្ចស្ស អាឃាតវត្ថុ, មោហបបញ្ចស្ស អាសវា, តណ្ហាបបញ្ចស្ស វេទនា, ទិដ្ឋិបបញ្ចស្ស សញ្ញា, មានបបញ្ចស្ស វិតក្កោ និមិត្តំ. តេហិ បបញ្ចេហិ សហគតា សញ្ញា បបញ្ចសញ្ញា. បបញ្ចសញ្ញានំ សង្ខា ភាគា កោដ្ឋាសា បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា. អត្ថតោ សទ្ធិំ និមិត្តេហិ តំតំបបញ្ចស្ស បក្ខិយោ កិលេសគណោ. សញ្ញាគហណញ្ចេត្ថ តស្ស នេសំ សាធារណហេតុភាវេន. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សញ្ញានិទានា ហិ បបញ្ចសង្ខា’’តិ (សុ. និ. ៨៨០). តេសំ បហានំ, តេន តេន មគ្គេន រាគាទិកិលេសានំ សមុច្ឆេទនន្តិ អត្ថោ.

តទា ហិ ភគវា អតីតាសុ អនេកកោដិសតសហស្សសង្ខាសុ អត្តនោ ជាតីសុ អនត្ថស្ស និមិត្តភូតេ កិលេសេ ឥមស្មិំ ចរិមភវេ អរិយមគ្គេន ពោធិមណ្ឌេ សវាសនេ បហីនេ បច្ចវេក្ខិត្វា សត្តសន្តានញ្ច កិលេសចរិតំ រាគាទិកិលេសសំកិលិដ្ឋំ កញ្ជិយបុណ្ណលាពុំ វិយ តក្កភរិតចាដិំ វិយ វសាបីតបិលោតិកំ វិយ ច ទុព្ពិនិមោចិយំ ទិស្វា ‘‘ឯវំ គហនំ នាមិទំ កិលេសវដ្ដំ អនាទិកាលភាវិតំ មយ្ហំ អនវសេសំ បហីនំ, អហោ សុប្បហីន’’ន្តិ ឧប្បន្នបីតិបាមោជ្ជោ ឧទានំ ឧទានេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា អត្តនោ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាបហានំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ.

តត្ថ យស្ស បបញ្ចា ឋិតិ ច នត្ថីតិ យស្មា ភគវា អត្តានមេវ បរំ វិយ កត្វា និទ្ទិសតិ តស្មា យស្ស អគ្គបុគ្គលស្ស វុត្តលក្ខណា បបញ្ចា, តេហិ កតា សំសារេ ឋិតិ ច នត្ថិ. នេត្តិយំ បន ‘‘ឋិតិ នាម អនុសយោ’’តិ (នេត្តិ. ២៧) វុត្តំ. អនុសយោ ហិ ភវបវត្តិយា មូលន្តិ. សត្តេ សំសារេ បបញ្ចេន្តីតិ បបញ្ចា. ‘‘បបញ្ចដ្ឋិតី’’តិ ច បាឋោ. តស្សត្ថោ – បបញ្ចានំ ឋិតិ វិជ្ជមានតា មគ្គេន អសមុច្ឆេទោ បបញ្ចដ្ឋិតិ, បបញ្ចា ឯវ វា អវសិដ្ឋកុសលាកុសលវិបាកានំ បវត្តិយា ហេតុភាវតោ វដ្ដស្ស ឋិតិ បបញ្ចដ្ឋិតិ, សា យស្ស អគ្គបុគ្គលស្ស នត្ថិ. សន្ទានំ បលិឃញ្ច វីតិវត្តោតិ យោ ពន្ធនដ្ឋេន សន្តានសទិសត្តា ‘‘សន្ទាន’’ន្តិ លទ្ធនាមា តណ្ហាទិដ្ឋិយោ, និព្ពាននគរបវេសនិសេធនតោ បលិឃសទិសត្តា បលិឃសង្ខាតំ អវិជ្ជញ្ច វីតិវត្តោ សវាសនបហានេន វិសេសតោ អតិក្កន្តោ. អបរេ បន កោធំ ‘‘សន្ទាន’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. សោ ហិ ‘‘បរាភិសជ្ជនី’’តិ វុត្តោតិ.

តំ និត្តណ្ហំ មុនិំ ចរន្តន្តិ តំ សព្ពថាបិ តណ្ហាភាវេន និត្តណ្ហំ, ឧភយលោកមុននតោ អត្តហិតបរហិតមុននតោ ច មុនិំ, ឯកន្តេនេវ សព្ពសត្តហិតត្ថំ ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ នានាសមាបត្តិចារេហិ អនញ្ញសាធារណេន ញាណចារេន ច ចរន្តំ. នាវជានាតិ សទេវកោបិ លោកោតិ សព្ពោ សបញ្ញជាតិកោ សត្តលោកោ សទេវកោបិ សព្រហ្មកោបិ ន កទាចិបិ អវជានាតិ ន បរិភោតិ, អថ ខោ អយមេវ លោកេ អគ្គោ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ បវរោតិ គរុំ ករោន្តោ សក្កច្ចំ បូជាសក្ការនិរតោ ហោតីតិ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.