១. បឋមលកុណ្ឌកភទ្ទិយសុត្តវណ្ណនា

៦១. ចូឡវគ្គស្ស បឋមេ លកុណ្ឌកភទ្ទិយន្តិ ឯត្ថ ភទ្ទិយោតិ តស្ស អាយស្មតោ នាមំ, កាយស្ស បន រស្សត្តា ‘‘លកុណ្ឌកភទ្ទិយោ’’តិ នំ សញ្ជានន្តិ. សោ កិរ សាវត្ថិវាសី កុលបុត្តោ មហទ្ធនោ មហាភោគោ រូបេន អបាសាទិកោ ទុព្ពណ្ណោ ទុទ្ទសិកោ ឱកោដិមកោ. សោ ឯកទិវសំ សត្ថរិ ជេតវនេ វិហរន្តេ ឧបាសកេហិ សទ្ធិំ វិហារំ គន្ត្វា ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បទោ សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិ. តទា សេក្ខា ភិក្ខូ យេភុយ្យេន អាយស្មន្តំ សារិបុត្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឧបរិមគ្គត្ថាយ កម្មដ្ឋានំ យាចន្តិ, ធម្មទេសនំ យាចន្តិ, បញ្ហំ បុច្ឆន្តិ. សោ តេសំ អធិប្បាយំ បូរេន្តោ កម្មដ្ឋានំ អាចិក្ខតិ, ធម្មំ ទេសេតិ, បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ. តេ ឃដេន្តា វាយមន្តា អប្បេកច្ចេ សកទាគាមិផលំ, អប្បេកច្ចេ អនាគាមិផលំ, អប្បេកច្ចេ អរហត្តំ, អប្បេកច្ចេ តិស្សោ វិជ្ជា, អប្បេកច្ចេ ឆឡភិញ្ញា, អប្បេកច្ចេ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា អធិគច្ឆន្តិ. តេ ទិស្វា លកុណ្ឌកភទ្ទិយោបិ សេខោ សមានោ កាលំ ញត្វា អត្តនោ ចិត្តកល្លតញ្ច សល្លេខញ្ច បច្ចវេក្ខិត្វា ធម្មសេនាបតិំ ឧបសង្កមិត្វា កតបដិសន្ថារោ សម្មោទមានោ ធម្មទេសនំ យាចិ. សោបិស្ស អជ្ឈាសយស្ស អនុរូបំ កថំ កថេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សារិបុត្តោ អាយស្មន្តំ លកុណ្ឌកភទ្ទិយំ អនេកបរិយាយេន ធម្មិយា កថាយ សន្ទស្សេតី’’តិអាទិ.

តត្ថ អនេកបរិយាយេនាតិ ‘‘ឥតិបិ បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា, ឥតិបិ ទុក្ខា, ឥតិបិ អនត្តា’’តិ ឯវំ អនេកេហិ ការណេហិ. ធម្មិយា កថាយាតិ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ឧទយព្ពយាទិបកាសនិយា ធម្មិយា កថាយ. សន្ទស្សេតីតិ តានិយេវ អនិច្ចាទិលក្ខណានិ ឧទយព្ពយាទិកេ ច សម្មា ទស្សេតិ, ហត្ថេន គហេត្វា វិយ បច្ចក្ខតោ ទស្សេតិ. សមាទបេតីតិ តត្ថ លក្ខណារម្មណិកំ វិបស្សនំ សម្មា អាទបេតិ, យថា វីថិបដិបន្នា ហុត្វា បវត្តតិ, ឯវំ គណ្ហាបេតិ. សមុត្តេជេតីតិ វិបស្សនាយ អារទ្ធាយ សង្ខារានំ ឧទយព្ពយាទីសុ ឧបដ្ឋហន្តេសុ យថាកាលំ បគ្គហនិគ្គហសមុបេក្ខណេហិ ពោជ្ឈង្គានំ អនុបវត្តនេន ភាវនំ មជ្ឈិមំ វីថិំ ឱតារេត្វា យថា វិបស្សនាញាណំ សូរំ បសន្នំ ហុត្វា វហតិ, ឯវំ ឥន្ទ្រិយានំ វិសទភាវករណេន វិបស្សនាចិត្តំ សម្មា ឧត្តេជេតិ, វិសទាបនវសេន វោទបេតិ. សម្បហំសេតីតិ តថា បវត្តិយមានាយ វិបស្សនាយ សមប្បវត្តភាវនាវសេន ចេវ ឧបរិលទ្ធព្ពភាវនាពលេន ច ចិត្តំ សម្មា បហំសេតិ, លទ្ធស្សាទវសេន វា សុដ្ឋុ តោសេតិ. អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចីតិ យថា យថា ធម្មសេនាបតិ ធម្មំ ទេសេតិ, តថា តថា តថលក្ខណំ វិបស្សន្តស្ស ថេរស្ស ច ទេសនានុភាវេន, អត្តនោ ច ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា ទេសនានុសារេន ញាណេ អនុបវត្តន្តេ កាមាសវាទីសុ កញ្ចិ អាសវំ អគ្គហេត្វា មគ្គបដិបាដិយាវ អនវសេសតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ, អរហត្តផលំ សច្ឆាកាសីតិ អត្ថោ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អាយស្មតោ លកុណ្ឌកភទ្ទិយស្ស អញ្ញារាធនសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ឧទ្ធន្តិ រូបធាតុយា អរូបធាតុយា ច. អធោតិ កាមធាតុយា. សព្ពធីតិ សព្ពស្មិម្បិ សង្ខារគតេ. វិប្បមុត្តោតិ បុព្ពភាគេ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិយា អបរភាគេ សមុច្ឆេទបដិបស្សទ្ធិវិមុត្តីហិ សព្ពប្បការេន វិមុត្តោ. ឯត្ថ ច ឧទ្ធំ វិប្បមុត្តោតិ ឯតេន បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយសំយោជនបហានំ ទស្សេតិ. អធោ វិប្បមុត្តោតិ ឯតេន បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនបហានំ. សព្ពធិ វិប្បមុត្តោតិ ឯតេន អវសិដ្ឋសព្ពាកុសលបហានំ ទស្សេតិ. អថ វា ឧទ្ធន្តិ អនាគតកាលគ្គហណំ. អធោតិ អតីតកាលគ្គហណំ. ឧភយគ្គហណេនេវ តទុភយបដិសំយុត្តត្តា បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធា គហិតោ ហោតិ, តត្ថ អនាគតកាលគ្គហណេន អនាគតក្ខន្ធាយតនធាតុយោ គហិតា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពធីតិ កាមភេទាទិកេ សព្ពស្មិំ ភវេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អនាគតោ អតីតោ បច្ចុប្បន្នោតិ ឯវំ តិយទ្ធសង្គហិតេ សព្ពស្មិំ ភវេ វិប្បមុត្តោតិ.

អយំហមស្មីតិ អនានុបស្សីតិ យោ ឯវំ វិប្បមុត្តោ, សោ រូបវេទនាទីសុ ‘‘អយំ នាម ធម្មោ អហមស្មី’’តិ ទិដ្ឋិមានមញ្ញនាវសេន ឯវំ នានុបស្សតិ. តស្ស តថា ទស្សនេ ការណំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. អថ វា អយំហមស្មីតិ អនានុបស្សីតិ ឥទំ យថាវុត្តាយ វិមុត្តិយា អធិគមុបាយទីបនំ. តិយទ្ធសង្គហិតេ តេភូមកេ សង្ខារេ ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ បវត្តនសភាវាយ មញ្ញនាយ អនធិដ្ឋានំ កត្វា ‘‘នេតំ មម, នេសោហមស្មិ, ន មេ សោ អត្តា’’តិ ឯវំ ឧប្បជ្ជមានា យា បុព្ពភាគវុដ្ឋានគាមិនី វិបស្សនា, សា វិមុត្តិយា បទដ្ឋានំ. ឯវំ វិមុត្តោ ឧទតារិ ឱឃំ, អតិណ្ណបុព្ពំ អបុនព្ភវាយាតិ ឯវំ ទសហិ សំយោជនេហិ សព្ពាកុសលេហិ ច សព្ពថា វិមុត្តោ អរហា អរិយមគ្គាធិគមនតោ បុព្ពេ សុបិនន្តេបិ អតិណ្ណបុព្ពំ កាមោឃោ ភវោឃោ ទិដ្ឋោឃោ អវិជ្ជោឃោតិ ឥមំ ចតុព្ពិធំ ឱឃំ, សំសារមហោឃមេវ វា អបុនព្ភវាយ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានាយ ឧទតារិ ឧត្តិណ្ណោ, ឧត្តរិត្វា បារេ ឋិតោតិ អត្ថោ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.