៨. គណិកាសុត្តវណ្ណនា

៥៨. អដ្ឋមេ ទ្វេ បូគាតិ ទ្វេ គណា. អញ្ញតរិស្សា គណិកាយាតិ អញ្ញតរាយ នគរសោភិនិយា. សារត្តាតិ សុដ្ឋុ រត្តា. បដិពទ្ធចិត្តាតិ កិលេសវសេន ពទ្ធចិត្តា. រាជគហេ កិរ ឯកស្មិំ ឆណទិវសេ ពហូ ធុត្តបុរិសា គណពន្ធនេន វិចរន្តា ឯកមេកស្ស ឯកមេកំ វេសិំ អានេត្វា ឧយ្យានំ បវិសិត្វា ឆណកីឡំ កីឡិំសុ. តតោ បរម្បិ ទ្វេ តយោ ឆណទិវសេ តំ តំយេវ វេសិំ អានេត្វា ឆណកីឡំ កីឡិំសុ. អថាបរស្មិំ ឆណទិវសេ អញ្ញេបិ ធុត្តា តថេវ ឆណកីឡំ កីឡិតុកាមា វេសិយោ អានេន្តា បុរិមធុត្តេហិ បុព្ពេ អានីតំ ឯកំ វេសិំ អានេន្តិ. ឥតរេ តំ ទិស្វា ‘‘អយំ អម្ហាកំ បរិគ្គហោ’’តិ អាហំសុ. តេបិ តថេវ អាហំសុ. ‘‘ឯវំ អម្ហាកំ បរិគ្គហោ, អម្ហាកំ បរិគ្គហោ’’តិ កលហំ វឌ្ឍេត្វា បាណិប្បហារាទីនិ អកំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន រាជគហេ ទ្វេ បូគា’’តិអាទិ. តត្ថ ឧបក្កមន្តីតិ បហរន្តិ. មរណម្បិ និគច្ឆន្តីតិ ពលវូបក្កមេហិ មរណំ ឧបគច្ឆន្តិ, ឥតរេបិ មរណមត្តំ មរណប្បមាណទុក្ខំ បាបុណន្តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ កាមេសុ គេធំ វិវាទមូលំ សព្ពានត្ថមូលន្តិ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ អន្តទ្វយេ ច មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយា អាទីនវានិសំសវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យញ្ច បត្តន្តិ យំ រូបាទិបញ្ចកាមគុណជាតំ បត្តំ ‘‘នត្ថិ កាមេសុ ទោសោ’’តិ ទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា វា អបុរក្ខត្វា វា ឯតរហិ លទ្ធំ អនុភុយ្យមានំ. យញ្ច បត្តព្ពន្តិ យញ្ច កាមគុណជាតមេវ ‘‘ភុញ្ជិតព្ពា កាមា, បរិភុញ្ជិតព្ពា កាមា, អាសេវិតព្ពា កាមា, បដិសេវិតព្ពា កាមា, យោ កាមេ បរិភុញ្ជតិ, សោ លោកំ វឌ្ឍេតិ, យោ លោកំ វឌ្ឍេតិ, សោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតី’’តិ ទិដ្ឋិំ ឧបនិស្សាយ តំ អនិស្សជ្ជិត្វា កតេន កម្មុនា អនាគតេ បត្តព្ពំ អនុភវិតព្ពញ្ច. ឧភយមេតំ រជានុកិណ្ណន្តិ ឯតំ ឧភយំ បត្តំ បត្តព្ពញ្ច រាគរជាទីហិ អនុកិណ្ណំ. សម្បត្តេ ហិ វត្ថុកាមេ អនុភវន្តោ រាគរជេន វោកិណ្ណោ ហោតិ, តត្ថ បន សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស ផលេ អាយតិំ អាបន្នេ ទោមនស្សុប្បត្តិយា ទោសរជេន វោកិណ្ណោ ហោតិ, ឧភយត្ថាបិ មោហរជេន វោកិណ្ណោ ហោតិ. កស្ស បនេតំ រជានុកិណ្ណន្តិ អាហ – ‘‘អាតុរស្សានុសិក្ខតោ’’តិ កាមបត្ថនាវសេន កិលេសាតុរស្ស, តស្ស ច ផលេន ទុក្ខាតុរស្ស ច ឧភយត្ថាបិ បដិការាភិលាសាយ កិលេសផលេ អនុសិក្ខតោ.

តថា យញ្ច បត្តន្តិ យំ អចេលកវតាទិវសេន បត្តំ អត្តបរិតាបនំ. យញ្ច បត្តព្ពន្តិ យំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ អបាយេសុ បត្តព្ពំ ផលំ. ឧភយមេតំ រជានុកិណ្ណន្តិ តទុភយំ ទុក្ខរជានុកិណ្ណំ. អាតុរស្សាតិ កាយកិលមថេន ទុក្ខាតុរស្ស. អនុសិក្ខតោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ, តស្សា សមាទាយកេ បុគ្គលេ ច អនុសិក្ខតោ.

យេ ច សិក្ខាសារាតិ យេហិ យថាសមាទិន្នំ សីលព្ពតាទិសង្ខាតំ សិក្ខំ សារតោ គហេត្វា ‘‘ឥមិនា សំសារសុទ្ធី’’តិ កថិតា. តេនាហ – សីលព្ពតំ ជីវិតំ ព្រហ្មចរិយំ ឧបដ្ឋានសារាតិ. តត្ថ យំ ‘‘ន ករោមី’’តិ ឱរមតិ, តំ សីលំ, វិសភោជនកិច្ឆាចរណាទិកំ វតំ, សាកភក្ខតាទិជីវិកា ជីវិតំ, មេថុនវិរតិ ព្រហ្មចរិយំ, ឯតេសំ អនុតិដ្ឋនំ ឧបដ្ឋានំ, ភូតបិណ្ឌកបរិភណ្ឌាទិវសេន ខន្ធទេវសិវាទិបរិចរណំ វា ឧបដ្ឋានំ, ឯវមេតេហិ យថាវុត្តេហិ សីលាទីហិ សំសារសុទ្ធិ ហោតីតិ តានិ សារតោ គហេត្វា ឋិតា សមណព្រាហ្មណា សិក្ខាសារា សីលព្ពតំ ជីវិតំ ព្រហ្មចរិយំ ‘‘ឧបដ្ឋានសារា’’តិ វេទិតព្ពា. អយមេកោ អន្តោតិ អយំ សីលព្ពតបរាមាសវសេន អត្តកិលមថានុយោគសង្ខាតោ មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយា ឧប្បថភូតោ លាមកដ្ឋេន ច ឯកោ អន្តោ. អយំ ទុតិយោ អន្តោតិ អយំ កាមសុខល្លិកានុយោគោ កាមេសុ បាតព្យតាបត្តិសង្ខាតោ ទុតិយោ វុត្តនយេន អន្តោ.

ឥច្ចេតេ ឧភោ អន្តាតិ កាមសុខល្លិកានុយោគោ អត្តកិលមថានុយោគោ ច ឥតិ ឯតេ ឧភោ អន្តា. តេ ច ខោ ឯតរហិ បត្តេ, អាយតិំ បត្តព្ពេ ច កិលេសទុក្ខរជានុកិណ្ណេ កាមគុណេ អត្តបរិតាបនេ ច អល្លីនេហិ កិលេសទុក្ខាតុរានំ អនុសិក្ខន្តេហិ, សយញ្ច កិលេសទុក្ខាតុរេហិ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា លាមកា ឧប្បថភូតា ចាតិ អន្តា. កដសិវឌ្ឍនាតិ អន្ធបុថុជ្ជនេហិ អភិកង្ខិតព្ពដ្ឋេន កដសិសង្ខាតានំ តណ្ហាអវិជ្ជានំ អភិវឌ្ឍនា. កដសិយោ ទិដ្ឋិំ វឌ្ឍេន្តីតិ តា បន កដសិយោ នានប្បការទិដ្ឋិំ វឌ្ឍេន្តិ. វត្ថុកាមេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ ហិ តេ បជហិតុំ អសក្កោន្តស្ស តណ្ហាអវិជ្ជាសហការីការណំ លភិត្វា ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ១២២១; វិភ. ៩៣៨) នត្ថិកទិដ្ឋិំ អកិរិយទិដ្ឋិំ អហេតុកទិដ្ឋិញ្ច គណ្ហាបេន្តិ, អត្តបរិតាបនំ អនុយុត្តស្ស បន អវិជ្ជាតណ្ហាសហការីការណំ លភិត្វា ‘‘សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធី’’តិអាទិនា អត្តសុទ្ធិអភិលាសេន សីលព្ពតបរាមាសទិដ្ឋិំ គណ្ហាបេន្តិ. សក្កាយទិដ្ឋិយា បន តេសំ បច្ចយភាវោ បាកដោយេវ. ឯវំ អន្តទ្វយូបនិស្សយេន តណ្ហាអវិជ្ជានំ ទិដ្ឋិវឌ្ឍកតា វេទិតព្ពា. កេចិ បន ‘‘កដសីតិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ វទន្តិ. តេសំ យទគ្គេន តតោ អន្តទ្វយតោ សំសារសុទ្ធិ ន ហោតិ, តទគ្គេន តេ ឧបាទានក្ខន្ធេ អភិវឌ្ឍេតីតិ អធិប្បាយោ. អបរេ បន ‘‘កដសិវឌ្ឍនា’’តិ បទស្ស ‘‘អបរាបរំ ជរាមរណេហិ សិវថិកវឌ្ឍនា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. តេហិបិ អន្តទ្វយស្ស សំសារសុទ្ធិហេតុភាវាភាវោយេវ វុត្តោ, កដសិយា បន ទិដ្ឋិវឌ្ឍនការណភាវោ វត្តព្ពោ.

ឯតេ តេ ឧភោ អន្តេ អនភិញ្ញាយាតិ តេ ឯតេ យថាវុត្តេ ឧភោបិ អន្តេ អជានិត្វា ‘‘ឥមេ អន្តា តេ ច ឯវំគហិតា ឯវំអនុដ្ឋិតា ឯវំគតិកា ឯវំអភិសម្បរាយា’’តិ ឯវំ អជាននហេតុ អជាននការណា. ‘‘បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា’’តិអាទីសុ (បុ. ប. ២០៨; អ. និ. ៩.៤៣) វិយស្ស ហេតុអត្ថតា ទដ្ឋព្ពា. ឱលីយន្តិ ឯកេតិ ឯកេ កាមសុខានុយោគវសេន សង្កោចំ អាបជ្ជន្តិ. អតិធាវន្តិ ឯកេតិ ឯកេ អត្តកិលមថានុយោគវសេន អតិក្កមន្តិ. កាមសុខមនុយុត្តា ហិ វីរិយស្ស អករណតោ កោសជ្ជវសេន សម្មាបដិបត្តិតោ សង្កោចមាបន្នតា ឱលីយន្តិ នាម, អត្តបរិតាបនមនុយុត្តា បន កោសជ្ជំ បហាយ អនុបាយេន វីរិយារម្ភំ ករោន្តា សម្មាបដិបត្តិយា អតិក្កមនតោ អតិធាវន្តិ នាម, តទុភយំ បន តត្ថ អាទីនវាទស្សនតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧភោ អន្តេ អនភិញ្ញាយ ឱលីយន្តិ ឯកេ អតិធាវន្តិ ឯកេ’’តិ. តត្ថ តណ្ហាភិនន្ទនវសេន ឱលីយន្តិ, ទិដ្ឋាភិនន្ទនវសេន អតិធាវន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

អថ វា សស្សតាភិនិវេសវសេន ឱលីយន្តិ ឯកេ, ឧច្ឆេទាភិនិវេសវសេន អតិធាវន្តិ ឯកេ. គោសីលាទិវសេន ហិ អត្តបរិតាបនមនុយុត្តា ឯកច្ចេ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា, តត្ថ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមី’’តិ សស្សតទស្សនំ អភិនិវិសន្តា សំសារេ ឱលីយន្តិ នាម, កាមសុខមនុយុត្តា បន ឯកច្ចេ យំកិញ្ចិ កត្វា ឥន្ទ្រិយានិ សន្តប្បេតុកាមា លោកាយតិកា វិយ តទនុគុណំ ឧច្ឆេទទស្សនំ អភិនិវិសន្តា អនុបាយេន វដ្ដុបច្ឆេទស្ស បរិយេសនតោ អតិធាវន្តិ នាម. ឯវំ សស្សតុច្ឆេទវសេនបិ ឱលីយនាតិធាវនានិ វេទិតព្ពានិ.

យេ ច ខោ តេ អភិញ្ញាយាតិ យេ ច ខោ បន អរិយបុគ្គលា តេ យថាវុត្តេ ឧភោ អន្តេ ‘‘ឥមេ អន្តា ឯវំគហិតា ឯវំអនុដ្ឋិតា ឯវំគតិកា ឯវំអភិសម្បរាយា’’តិ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន វិបស្សនាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ជានិត្វា មជ្ឈិមបដិបទំ សម្មាបដិបន្នា, តាយ សម្មាបដិបត្តិយា. តត្រ ច នាហេសុន្តិ តត្រ តស្មិំ អន្តទ្វយេ បតិតា ន អហេសុំ, តំ អន្តទ្វយំ បជហិំសូតិ អត្ថោ. តេន ច នាមញ្ញិំសូតិ តេន អន្តទ្វយបហានេន ‘‘មម ឥទំ អន្តទ្វយបហានំ, អហំ អន្តទ្វយំ បហាសិំ, ឥមិនា អន្តទ្វយបហានេន សេយ្យោ’’តិអាទិនា តណ្ហាទិដ្ឋិមានមញ្ញនាវសេន ន អមញ្ញិំសុ សព្ពមញ្ញនានំ សម្មទេវ បហីនត្តា. ឯត្ថ ច អគ្គផលេ ឋិតេ អរិយបុគ្គលេ សន្ធាយ ‘‘តត្រ ច នាហេសុំ, តេន ច នាមញ្ញិំសូ’’តិ អតីតកាលវសេន អយំ ទេសនា បវត្តា, មគ្គក្ខណេ បន អធិប្បេតេ វត្តមានកាលវសេនេវ វត្តព្ពំ សិយា. វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយាតិ យេ ឯវំ បហីនសព្ពមញ្ញនា ឧត្តមបុរិសា, តេសំ អនុបាទាបរិនិព្ពុតានំ កម្មវិបាកកិលេសវសេន តិវិធម្បិ វដ្ដំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ, វត្តមានក្ខន្ធភេទតោ ឧទ្ធំ អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ អបញ្ញត្តិកភាវមេវ គច្ឆតីតិ អត្ថោ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.