៦. ជច្ចន្ធវគ្គោ

១. អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនសុត្តវណ្ណនា

៥១. ជច្ចន្ធវគ្គស្ស បឋមេ វេសាលិយន្តិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ. វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ កទា បាវិសិ? ឧក្កាចេលតោ និក្ខមិត្វា វេសាលិំ គតកាលេ. ភគវា ហិ វេឡុវគាមកេ វស្សំ វសិត្វា តតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនេ វិហាសិ. តស្មិំ កាលេ ធម្មសេនាបតិ អត្តនោ អាយុសង្ខារំ ឱលោកេត្វា ‘‘សត្តាហមេវ បវត្តិស្សតី’’តិ ញត្វា ភគវន្តំ អនុជានាបេត្វា នាឡកគាមំ គន្ត្វា តត្ថ មាតរំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា បរិនិព្ពាយិ. សត្ថា ចុន្ទេន អាភតា តស្ស ធាតុយោ គហេត្វា ធាតុចេតិយំ ការាបេត្វា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ រាជគហំ អគមាសិ. តត្ថ គតកាលេ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ បរិនិព្ពាយិ. ភគវា តស្សបិ ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ ការាបេត្វា រាជគហតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ឧក្កាចេលំ អគមាសិ. តត្ថ គង្គាតីរេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ និសីទិត្វា អគ្គសាវកានំ បរិនិព្ពានប្បដិសំយុត្តំ ធម្មំ ទេសេត្វា ឧក្កាចេលតោ និក្ខមិត្វា វេសាលិំ អគមាសិ. ឯវំ គតោ ភគវា ‘‘បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសី’’តិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧក្កាចេលតោ និក្ខមិត្វា វេសាលិំ គតកាលេ’’តិ.

និសីទនន្តិ ឥធ ចម្មក្ខណ្ឌំ អធិប្បេតំ. ចាបាលំ ចេតិយន្តិ បុព្ពេ ចាបាលស្ស នាម យក្ខស្ស វសិតដ្ឋានំ ‘‘ចាបាលចេតិយ’’ន្តិ បញ្ញាយិត្ថ. តត្ថ ភគវតោ កតវិហារោបិ តាយ រុឡ្ហិយា ‘‘ចាបាលចេតិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧទេនំ ចេតិយន្តិ ឯវមាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សត្តម្ពន្តិ កិកិស្ស កិរ កាសិរញ្ញោ ធីតរោ សត្ត កុមារិយោ សំវេគជាតា រាជគេហតោ និក្ខមិត្វា យត្ថ បធានំ បទហិំសុ, តំ ឋានំ ‘‘សត្តម្ពំ ចេតិយ’’ន្តិ វទន្តិ. ពហុបុត្តន្តិ ពហុបារោហោ ឯកោ និគ្រោធរុក្ខោ, តស្មិំ អធិវត្ថំ ទេវតំ ពហូ មនុស្សា បុត្តេ បត្ថេន្តិ, តទុបាទាយ តំ ឋានំ ‘‘ពហុបុត្តំ ចេតិយ’’ន្តិ បញ្ញាយិត្ថ. សារន្ទទន្តិ សារន្ទទស្ស នាម យក្ខស្ស វសិតដ្ឋានំ. ឥតិ សព្ពានេវ តានិ ពុទ្ធុប្បាទតោ បុព្ពេ ទេវតាបរិគ្គហិតត្តា ចេតិយវោហារេន វោហរិតានិ, ភគវតោ វិហារេ កតេបិ ច តថេវ បញ្ញាយន្តិ. រមណីយាតិ ឯត្ថ វេសាលិយា តាវ ភូមិភាគសម្បត្តិយា បុគ្គលសម្បត្តិយា សុលភបច្ចយតាយ ច រមណីយភាវោ វេទិតព្ពោ. វិហារានំ បន នគរតោ នាតិទូរតាយ នាច្ចាសន្នតាយ គមនាគមនសម្បត្តិយា អនាកិណ្ណវិហារដ្ឋានតាយ ឆាយូទកសម្បត្តិយា បវិវេកបតិរូបតាយ ច រមណីយតា ទដ្ឋព្ពា. ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទាតិ ឯត្ថ ឥទ្ធិបាទបទស្ស អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. ភាវិតាតិ វឌ្ឍិតា. ពហុលីកតាតិ បុនប្បុនំ កតា. យានីកតាតិ យុត្តយានំ វិយ កតា. វត្ថុកតាតិ បតិដ្ឋដ្ឋេន វត្ថុ វិយ កតា. អនុដ្ឋិតាតិ អធិដ្ឋិតា. បរិចិតាតិ សមន្តតោ ចិតា សុវឌ្ឍិតា. សុសមារទ្ធាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធា, អតិវិយ សម្មា និប្ផាទិតាតិ.

ឯវំ អនិយមេន កថេត្វា បុន និយមេត្វា ទស្សេតុំ, ‘‘តថាគតស្ស ខោ’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច កប្បន្តិ អាយុកប្បំ. តិដ្ឋេយ្យាតិ តស្មិំ តស្មិំ កាលេ យំ មនុស្សានំ អាយុប្បមាណំ, តំ បរិបុណ្ណំ កត្វា តិដ្ឋេយ្យ ធរេយ្យ. កប្បាវសេសំ វាតិ ‘‘អប្បំ វា ភិយ្យោ វា’’តិ (ទី. និ. ២.៧; អ. និ. ៧.៧៤) វុត្តំ វស្សសតតោ អតិរេកំ វា. មហាសីវត្ថេរោ បនាហ – ‘‘ពុទ្ធានំ អដ្ឋានេ គជ្ជិតំ នាម នត្ថិ. យថេវ ហិ វេឡុវគាមកេ ឧប្បន្នំ មារណន្តិកំ វេទនំ ទស មាសេ វិក្ខម្ភេសិ, ឯវំ បុនប្បុនំ តំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វិក្ខម្ភេន្តោ ឥមំ ភទ្ទកប្បមេវ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ. កស្មា បន ន ឋិតោតិ? ឧបាទិន្នកសរីរំ នាម ខណ្ឌិច្ចាទីហិ អភិភុយ្យតិ, ពុទ្ធា ច បន ខណ្ឌិច្ចាទិភាវំ អប្បត្វា បញ្ចមេ អាយុកោដ្ឋាសេ ពហុជនស្ស បិយមនាបកាលេយេវ បរិនិព្ពាយន្តិ. ពុទ្ធានុពុទ្ធេសុ អគ្គសាវកមហាសាវកេសុ បរិនិព្ពុតេសុ អបរិវារេន ឯកកេនេវ ឋាតព្ពំ ហោតិ, ទហរសាមណេរបរិវារេន វា. តតោ ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ បរិសា’’តិ ហីឡេតព្ពតំ អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា ន ឋិតោតិ. ឯវំ វុត្តេបិ សោ បន ន រុច្ចតិ, ‘‘អាយុកប្បោ’’តិ ឥទមេវ អដ្ឋកថាយ និយមិតំ.

ឱឡារិកេ និមិត្តេតិ ថូលេ សញ្ញុប្បាទនេ. ថូលសញ្ញុប្បាទនញ្ហេតំ, ‘‘តិដ្ឋតុ ភគវា កប្ប’’ន្តិ សកលកប្បំ អវដ្ឋានយាចនាយ យទិទំ ‘‘យស្ស កស្សចិ, អានន្ទ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា’’តិអាទិនា អញ្ញាបទេសេន អត្តនោ ចតុរិទ្ធិបាទភាវនានុភាវេន កប្បំ អវដ្ឋានសមត្ថតាវិភាវនំ. ឱភាសេតិ បាកដវចនេ. បាកដញ្ចេតំ វចនំ បរិយាយំ មុញ្ចិត្វា ឧជុកមេវ អត្តនោ អធិប្បាយវិភាវនំ.

ពហុជនហិតាយាតិ មហាជនស្ស ហិតត្ថាយ. ពហុជនសុខាយាតិ មហាជនស្ស សុខត្ថាយ. លោកានុកម្បាយាតិ សត្តលោកស្ស អនុកម្បំ បដិច្ច. កតរស្ស សត្តលោកស្ស? យោ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិវិជ្ឈតិ, អមតបានំ បិវតិ, តស្ស. ភគវតោ ហិ ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តទេសនាយ អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញប្បមុខា អដ្ឋារស ព្រហ្មកោដិយោ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិំសុ. ឯវំ យាវ សុភទ្ទបរិព្ពាជកវិនយនា ធម្មបដិវិទ្ធសត្តានំ គណនា នត្ថិ, មហាសមយសុត្តំ មង្គលសុត្តំ ចូឡរាហុលោវាទសុត្តំ សមចិត្តសុត្តន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ សុត្តានំ ទេសនាកាលេ អភិសមយប្បត្តសត្តានំ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ, ឯតស្ស អបរិមាណស្ស សត្តលោកស្ស អនុកម្បាយ ភគវតោ ឋានំ ជាតំ. ឯវំ អនាគតេបិ ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយេន វទតិ. ទេវមនុស្សានន្តិ ន កេវលំ ទេវមនុស្សានំយេវ, អវសេសានំ នាគសុបណ្ណាទីនម្បិ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ភគវតោ ឋានំ ហោតិ. សហេតុកបដិសន្ធិកេ បន មគ្គផលសច្ឆិកិរិយាយ ភព្ពបុគ្គលេ ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តំ, តស្មា អញ្ញេសម្បិ អត្ថត្ថាយ ហិតត្ថាយ សុខត្ថាយ ភគវា តិដ្ឋតូតិ អត្ថោ. តត្ថ អត្ថាយាតិ ឥធលោកសម្បត្តិអត្ថាយ. ហិតាយាតិ បរលោកសម្បត្តិហេតុភូតហិតត្ថាយ. សុខាយាតិ និព្ពានធាតុសុខត្ថាយ. បុរិមំ បន ហិតសុខគ្គហណំ សព្ពសាធារណវសេន វេទិតព្ពំ.

យថា តំ មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោតិ ឯត្ថ ន្តិ និបាតមត្តំ, យថា មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោ អជ្ឈោត្ថដចិត្តោ អញ្ញោបិ កោចិ បុថុជ្ជនោ បដិវិជ្ឈិតុំ ន សក្កុណេយ្យ, ឯវមេវ នាសក្ខិ បដិវិជ្ឈិតុន្តិ អត្ថោ. មារោ ហិ យស្ស កេចិ វិបល្លាសា អប្បហីនា, តស្ស ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ. យស្ស បន សព្ពេន សព្ពំ ទ្វាទស វិបល្លាសា អប្បហីនា, តស្ស វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, ថេរស្ស ច ចត្តារោ វិបល្លាសា អប្បហីនា, តេនស្ស ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាសិ. សោ បន ចិត្តបរិយុដ្ឋានំ ករោន្តោ កិំ ករោតីតិ? ភេរវំ រូបារម្មណំ វា ទស្សេតិ, សទ្ទារម្មណំ វា សាវេតិ, តតោ សត្តា តំ ទិស្វា វា សុត្វា វា សតិំ វិស្សជ្ជេត្វា វិវដមុខា ហោន្តិ. តេសំ មុខេន ហត្ថំ បវេសេត្វា ហទយំ មទ្ទតិ, តតោ វិសញ្ញិនោ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ. ថេរស្ស បនេស មុខេន ហត្ថំ បវេសេតុំ កិំ សក្ខិស្សតិ, ភេរវារម្មណំ បន ទស្សេតិ. តំ ទិស្វា ថេរោ និមិត្តោភាសំ ន បដិវិជ្ឈិ. ជានន្តោយេវ ភគវា កិមត្ថំ យាវតតិយំ អាមន្តេសិ? បរតោ ‘‘តិដ្ឋតុ, ភន្តេ ភគវា’’តិ យាចិតេ ‘‘តុយ្ហេវេតំ ទុក្កដំ, តុយ្ហេវេតំ អបរទ្ធ’’ន្តិ ទោសារោបនេន សោកតនុករណត្ថំ. បស្សតិ ហិ ភគវា ‘‘អយំ មយិ អតិវិយ សិនិទ្ធហទយោ, សោ បរតោ ភូមិចាលការណញ្ច អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនញ្ច សុត្វា មម ចិរដ្ឋានំ យាចិស្សតិ, អថាហំ ‘កិស្ស ត្វំ បុរេតរំ ន យាចសី’តិ តស្សេវ សីសេ ទោសំ បាតេស្សាមិ, សត្តា ច អត្តនោ អបរាធេន ន តថា វិហញ្ញន្តិ, តេនស្ស សោកោ តនុកោ ភវិស្សតី’’តិ.

គច្ឆ ត្វំ, អានន្ទាតិ យស្មា ទិវាវិហារត្ថាយ ឥធាគតោ, តស្មា, អានន្ទ, គច្ឆ ត្វំ យថារុចិតំ ឋានំ ទិវាវិហារាយ. តេនេវាហ – ‘‘យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ.

មារោ បាបិមាតិ ឯត្ថ សត្តេ អនត្ថេ និយោជេន្តោ មារេតីតិ មារោ. បាបិមាតិ តស្សេវ វេវចនំ. សោ ហិ បាបធម្មេន សមន្នាគតត្តា ‘បាបិមា’តិ វុច្ចតិ. ភាសិតា ខោ បនេសាតិ អយញ្ហិ ភគវតិ ពោធិមណ្ឌេ សត្ត សត្តាហេ អតិក្កមិត្វា អជបាលនិគ្រោធេ វិហរន្តេ អត្តនោ ធីតាសុ អាគន្ត្វា ឥច្ឆាវិឃាតំ បត្វា គតាសុ អយំ ‘‘អត្ថេសោ ឧបាយោ’’តិ ចិន្តេន្តោ អាគន្ត្វា ‘‘ភគវា យទត្ថំ តុម្ហេហិ បារមិយោ បូរិតា, សោ វោ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, បដិវិទ្ធំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, កិំ តេ លោកវិចរណេនា’’តិ វត្វា យថា អជ្ជ ឯវមេវ ‘‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ, ភន្តេ ភគវា’’តិ យាចិ. ភគវា ចស្ស ‘‘ន តាវាហ’’ន្តិអាទីនិ វត្វា បដិក្ខិបិ. តំ សន្ធាយ ឥទានិ ‘‘ភាសិតា ខោ បនេសា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ វិយត្តាតិ អរិយមគ្គាធិគមវសេន ព្យត្តា. វិនីតាតិ តថេវ កិលេសវិនយនេន វិនីតា. វិសារទាតិ សារជ្ជករានំ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទីនំ បហានេន វិសារទភាវំ បត្តា. ពហុស្សុតាតិ តេបិដកវសេន ពហុ សុតមេតេសន្តិ ពហុស្សុតា. តមេវ ធម្មំ ធារេន្តីតិ ធម្មធរា. អថ វា ពហុស្សុតាតិ បរិយត្តិពហុស្សុតា ចេវ បដិវេធពហុស្សុតា ច. ធម្មធរាតិ បរិយត្តិធម្មានំ ចេវ បដិវេធធម្មានញ្ច ធារណតោ ធម្មធរាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នាតិ អរិយធម្មស្ស អនុធម្មភូតំ វិបស្សនាធម្មំ បដិបន្នា. សាមីចិប្បដិបន្នាតិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា អនុច្ឆវិកំ វិសុទ្ធិបរម្បរាបដិបទំ បដិបន្នា. អនុធម្មចារិនោតិ សល្លេខិកំ តស្សា បដិបទាយ អនុរូបំ អប្បិច្ឆតាទិធម្មំ ចរណសីលា. សកំ អាចរិយកន្តិ អត្តនោ អាចរិយវាទំ. អាចិក្ខិស្សន្តីតិ អាទិតោ កថេស្សន្តិ, អត្តនា ឧគ្គហិតនិយាមេន បរេ ឧគ្គណ្ហាបេស្សន្តីតិ អត្ថោ. ទេសេស្សន្តីតិ វាចេស្សន្តិ, បាឡិំ សម្មា វាចេស្សន្តីតិ អត្ថោ. បញ្ញបេស្សន្តីតិ បជានាបេស្សន្តិ, បកាសេស្សន្តីតិ អត្ថោ. បដ្ឋបេស្សន្តីតិ បការេន ឋបេស្សន្តិ. វិវរិស្សន្តីតិ វិវដំ ករិស្សន្តិ. វិភជិស្សន្តីតិ វិភត្តំ ករិស្សន្តិ. ឧត្តានីករិស្សន្តីតិ អនុត្តានំ គម្ភីរំ ឧត្តានំ បាកដំ ករិស្សន្តិ. សហធម្មេនាតិ សហេតុកេន សការណេន វចនេន. សប្បាដិហារិយន្តិ យាវនិយ្យានិកំ កត្វា. ធម្មំ ទេសេស្សន្តីតិ នវវិធលោកុត្តរធម្មំ បពោធេស្សន្តិ, បកាសេស្សន្តីតិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ច ‘‘បញ្ញបេស្សន្តី’’តិអាទីហិ ឆហិ បទេហិ ឆ អត្ថបទានិ ទស្សិតានិ, អាទិតោ បន ទ្វីហិ បទេហិ ឆ ព្យញ្ជនបទានីតិ. ឯត្តាវតា តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សំវណ្ណនានយេន សង្គហេត្វា ទស្សិតំ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ នេត្តិយំ ‘‘ទ្វាទសបទានិ សុត្តំ, តំ សព្ពំ ព្យញ្ជនញ្ច អត្ថោ ចា’’តិ (នេត្តិ. សង្គហវារ).

ព្រហ្មចរិយន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហិតំ សកលំ សាសនព្រហ្មចរិយំ. ឥទ្ធន្តិ សមិទ្ធំ ឈានុប្បាទវសេន. ផីតន្តិ វុទ្ធិប្បត្តំ សព្ពផាលិផុល្លំ អភិញ្ញាសម្បត្តិវសេន. វិត្ថារិកន្តិ វិត្ថតំ តស្មិំ តស្មិំ ទិសាភាគេ បតិដ្ឋហនវសេន. ពាហុជញ្ញន្តិ ពហូហិ ញាតំ បដិវិទ្ធំ ពហុជនាភិសមយវសេន. បុថុភូតន្តិ សព្ពាការវសេន បុថុលភាវប្បត្តំ. កថំ? យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិតន្តិ យត្តកា វិញ្ញុជាតិកា ទេវា មនុស្សា ច អត្ថិ, តេហិ សព្ពេហិ សុដ្ឋុ បកាសិតន្តិ អត្ថោ.

អប្បោស្សុក្កោតិ និរុស្សុក្កោ លីនវីរិយោ. ‘‘ត្វញ្ហិ, បាបិម, សត្តសត្តាហាតិក្កមនតោ បដ្ឋាយ ‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ, ភន្តេ ភគវា, បរិនិព្ពាតុ សុគតោ’តិ វិរវន្តោ អាហិណ្ឌិត្ថ, អជ្ជ ទានិ បដ្ឋាយ វិគតុស្សាហោ ហោហិ, មា មយ្ហំ បរិនិព្ពានត្ថាយ វាយាមំ ករោហី’’តិ វទតិ. សតោ សម្បជានោ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជីតិ សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា អាយុសង្ខារំ វិស្សជិ បជហិ. តត្ថ ន ភគវា ហត្ថេន លេឌ្ឌុំ វិយ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជិ, តេមាសមត្តមេវ បន សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ បរំ ន សមាបជ្ជិស្សាមីតិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ឱស្សជី’’តិ, ‘‘វោស្សជ្ជី’’តិបិ បាឋោ.

កស្មា បន ភគវា កប្បំ វា កប្បាវសេសំ វា ឋាតុំ សមត្ថោ តត្តកំ កាលំ អដ្ឋត្វា បរិនិព្ពាយិតុំ មារស្ស យាចនាយ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជិ? ន ភគវា មារស្ស យាចនាយ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជិ, នាបិ ថេរស្ស អាយាចនាយ ន ឱស្សជិស្សតិ, តេមាសតោ បន បរំ ពុទ្ធវេនេយ្យានំ អភាវតោ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជិ. ឋានញ្ហិ នាម ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ យាវទេវ វេនេយ្យវិនយនត្ថំ, តេ អសតិ វិនេយ្យជនេ កេន នាម ការណេន ឋស្សន្តិ. យទិ ច មារស្ស យាចនាយ បរិនិព្ពាយេយ្យ, បុរេតរំយេវ បរិនិព្ពាយេយ្យ. ពោធិមណ្ឌេបិ ហិ មារេន យាចិតំ, និមិត្តោភាសករណម្បិ ថេរស្ស សោកតនុករណត្ថន្តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. អបិច ពុទ្ធពលទីបនត្ថំ និមិត្តោភាសករណំ. ឯវំ មហានុភាវា ពុទ្ធា ភគវន្តោយេវ តិដ្ឋន្តាបិ អត្តនោ រុចិយាវ តិដ្ឋន្តិ, បរិនិព្ពាយន្តាបិ អត្តនោ រុចិយាវ បរិនិព្ពាយន្តីតិ.

មហាភូមិចាលោតិ មហន្តោ បថវីកម្បោ. តទា កិរ ទសសហស្សិលោកធាតុ អកម្បិត្ថ. ភិំសនកោតិ ភយជនកោ. ទេវទុន្ទុភិយោ ច ផលិំសូតិ ទេវភេរិយោ នទិំសុ, ទេវោ សុក្ខគជ្ជិតំ គជ្ជិ, អកាលវិជ្ជុលតា និច្ឆរិំសុ, ខណិកវស្សំ វស្សីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ សង្ខារវិសង្ខារានំ វិសេសសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ អនវសេសសង្ខារេ វិស្សជ្ជេត្វា អត្តនោ វិសង្ខារគមនទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ. កស្មា ឧទានេសិ? កោចិ នាម វទេយ្យ ‘‘មារេន បច្ឆតោ បច្ឆតោ អនុពន្ធិត្វា ‘បរិនិព្ពាតុ, ភន្តេ’តិ ឧបទ្ទុតោ ភយេន ភគវា អាយុសង្ខារំ ឱស្សជី’’តិ. ‘‘តស្សោកាសោ មា ហោតុ, ភីតស្ស ឧទានំ នាម នត្ថី’’តិ ឯតស្ស ទីបនត្ថំ បីតិវេគវិស្សដ្ឋំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. តតោ តេមាសមត្តេនេវ ច បន ពុទ្ធកិច្ចស្ស និប្ផជ្ជនតោ ឯវំ ទីឃរត្តំ មយា បរិហដោយំ ទុក្ខភារោ ន ចិរស្សេវ និក្ខិបិយតីតិ បស្សតោ បរិនិព្ពានគុណបច្ចវេក្ខណេ តស្ស ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ, តេន បីតិវេគេន ឧទានេសីតិ យុត្តំ វិយ. ឯកន្តេន ហិ វិសង្ខារនិន្នោ និព្ពានជ្ឈាសយោ សត្ថា មហាករុណាយ ពលក្ការេន វិយ សត្តហិតត្ថំ លោកេ សុចិរំ ឋិតោ. តថា ហិ ទេវសិកំ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា សមាបត្តិយោ វឡញ្ជេតិ, សោទានិ មហាករុណាធិការស្ស និប្ផន្នត្តា និព្ពានាភិមុខោ អនប្បកំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេសិ. តេនេវ ហិ ភគវតោ កិលេសបរិនិព្ពានទិវសេ វិយ ខន្ធបរិនិព្ពានទិវសេបិ សរីរាភា វិសេសតោ វិប្បសន្នា បរិសុទ្ធា បភស្សរា អហោសីតិ.

គាថាយ សោណសិង្គាលាទីនម្បិ បច្ចក្ខភាវតោ តុលិតំ បរិច្ឆិន្នន្តិ តុលំ, កាមាវចរកម្មំ. ន តុលំ អតុលំ, តុលំ វា សទិសមស្ស អញ្ញំ លោកិយកម្មំ នត្ថីតិ អតុលំ, មហគ្គតកម្មំ. កាមាវចរំ រូបាវចរំ វា តុលំ, អរូបាវចរំ អតុលំ. អប្បវិបាកំ វា តុលំ, ពហុវិបាកំ អតុលំ. សម្ភវន្តិ សម្ភវស្ស ហេតុភូតំ, ឧបបត្តិជនកន្តិ អត្ថោ. ភវសង្ខារន្តិ បុនព្ភវសង្ខារណកំ. អវស្សជីតិ វិស្សជ្ជេសិ. មុនីតិ ពុទ្ធមុនិ. អជ្ឈត្តរតោតិ និយកជ្ឈត្តរតោ. សមាហិតោតិ ឧបចារប្បនាសមាធិវសេន សមាហិតោ. អភិន្ទិ កវចមិវាតិ កវចំ វិយ អភិន្ទិ. អត្តសម្ភវន្តិ អត្តនិ សញ្ជាតំ កិលេសំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘សវិបាកដ្ឋេន សម្ភវំ, ភវាភវាភិសង្ខរណដ្ឋេន ភវសង្ខារន្តិ ច លទ្ធនាមំ តុលាតុលសង្ខាតំ លោកិយកម្មញ្ច ឱស្សជិ, សង្គាមសីសេ មហាយោធោ កវចំ វិយ អត្តសម្ភវំ កិលេសញ្ច អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ ហុត្វា អភិន្ទី’’តិ.

អថ វា តុលន្តិ តុលេន្តោ តីរេន្តោ. អតុលញ្ច សម្ភវន្តិ និព្ពានញ្ចេវ ភវញ្ច. ភវសង្ខារន្តិ ភវគាមិកំ កម្មំ. អវស្សជិ មុនីតិ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា, បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ និរោធោ និព្ពានំ និច្ច’’ន្តិអាទិនា នយេន តុលេន្តោ ពុទ្ធមុនិ ភវេ អាទីនវំ, និព្ពានេ ច អានិសំសំ ទិស្វា តំ ខន្ធានំ មូលភូតំ ភវសង្ខារកម្មំ ‘‘កម្មក្ខយាយ សំវត្តតី’’តិ (ម. និ. ២.៨១; អ. និ. ៤.២៣៣) ឯវំ វុត្តេន កម្មក្ខយករេន អរិយមគ្គេន អវស្សជិ. កថំ អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ, អភិន្ទិ កវចមិវត្តសម្ភវំ. សោ ហិ វិបស្សនាវសេន អជ្ឈត្តរតោ, សមថវសេន សមាហិតោតិ ឯវំ បុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ សមថវិបស្សនាពលេន កវចំ វិយ អត្តភាវំ បរិយោនន្ធិត្វា ឋិតំ, អត្តនិ សម្ភវត្តា ‘‘អត្តសម្ភវ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ សព្ពំ កិលេសជាលំ អភិន្ទិ, កិលេសាភាវេនេវ កម្មំ អប្បដិសន្ធិកត្តា អវស្សដ្ឋំ នាម ហោតីតិ ឯវំ កិលេសប្បហានេន កម្មំ បជហិ. ឥតិ ពោធិមូលេយេវ អវស្សដ្ឋភវសង្ខារោ ភគវា វេខមិស្សកេន វិយ ជរសកដំ សមាបត្តិវេខមិស្សកេន អត្តភាវំ យាបេន្តោបិ ‘‘ឥតោ តេមាសតោ ឧទ្ធំ សមាបត្តិវេខមស្ស ន ទស្សាមី’’តិ ចិត្តុប្បាទនេន អាយុសង្ខារំ ឱស្សជីតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. សត្តជដិលសុត្តវណ្ណនា

៥២. ទុតិយេ ពហិទ្វារកោដ្ឋកេតិ បាសាទទ្វារកោដ្ឋកស្ស ពហិ, ន វិហារទ្វារកោដ្ឋកស្ស. សោ កិរ បាសាទោ លោហបាសាទោ វិយ សមន្តា ចតុទ្វារកោដ្ឋកបរិវុតោ បាការបរិក្ខិត្តោ. តេសុ បាចីនទ្វារកោដ្ឋកស្ស ពហិ បាសាទច្ឆាយាយំ បាចីនលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ហោតិ. ជដិលាតិ ជដាវន្តោ តាបសវេសធារិនោ. និគណ្ឋាតិ សេតបដនិគណ្ឋរូបធារិនោ. ឯកសាដកាតិ ឯកសាដកនិគណ្ឋា វិយ ឯកំ បិលោតិកខណ្ឌំ ហត្ថេ ពន្ធិត្វា តេនាបិ សរីរស្ស បុរិមភាគំ បដិច្ឆាទេត្វា វិចរណកា. បរូឡ្ហកច្ឆនខលោមាតិ បរូឡ្ហកច្ឆលោមា បរូឡ្ហនខា បរូឡ្ហអវសេសលោមា ច, កច្ឆាទីសុ ទីឃលោមា ទីឃនខា ចាតិ អត្ថោ. ខារិវិវិធមាទាយាតិ វិវិធំ ខារាទិនានប្បការំ បព្ពជិតបរិក្ខារភណ្ឌិកំ គហេត្វា. អវិទូរេ អតិក្កមន្តីតិ វិហារស្ស អវិទូរមគ្គេន នគរំ បវិសន្តិ.

រាជាហំ, ភន្តេ, បសេនទិ កោសលោតិ អហំ, ភន្តេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ, មយ្ហំ នាមំ តុម្ហេ ជានាថាតិ. កស្មា បន រាជា លោកេ អគ្គបុគ្គលស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ ឯវរូបានំ នគ្គនិស្សិរីកានំ អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាតីតិ? សង្គណ្ហនត្ថាយ. ឯវញ្ហិស្ស អហោសិ ‘‘សចាហំ ឯត្តកម្បិ ឯតេសំ ន ករិស្សាមិ, មយំ បុត្តទារំ បហាយ ឯតស្សត្ថាយ ទុព្ភោជនទុក្ខសេយ្យាទីនិ អនុភោម, អយំ អម្ហាកំ និបច្ចការមត្តម្បិ ន ករោតិ. តស្មិញ្ហិ កតេ អម្ហេ ‘ឱចរកា’តិ ជនោ អគ្គហេត្វា ‘បព្ពជិតា’ឥច្ចេវ សញ្ជានិស្សតិ, កិំ ឥមស្ស ភូតត្ថកថនេនាតិ អត្តនា ទិដ្ឋំ សុតំ បដិច្ឆាទេត្វា ន កថេយ្យុំ, ឯវំ កតេ បន អនិគូហិត្វា កថេស្សន្តី’’តិ. អបិច សត្ថុ អជ្ឈាសយជាននត្ថម្បិ ឯវមកាសីតិ. រាជា កិរ ភគវន្តំ ឧបសង្កមន្តោបិ កតិបយកាលំ សម្មាសម្ពោធិំ ន សទ្ទហិ. តេនស្ស ឯវំ អហោសិ ‘‘យទិ ភគវា សព្ពំ ជានាតិ, មយា ឥមេសំ និបច្ចការំ កត្វា ‘ឥមេ អរហន្តោ’តិ វុត្តេ នានុជានេយ្យ, អថ មំ អនុវត្តន្តោ អនុជានេយ្យ, កុតោ តស្ស សព្ពញ្ញុតា’’តិ. ឯវំ សោ សត្ថុ អជ្ឈាសយជាននត្ថំ តថា អកាសិ. ភគវា បន ‘‘ឧជុកមេវ ‘ន ឥមេ សមណា ឱចរកា’តិ វុត្តេ យទិបិ រាជា សទ្ទហតិ, មហាជនោ បន តមត្ថំ អជានន្តោ ន សទ្ទហេយ្យ, សមណោ គោតមោ ‘រាជា អត្តនោ កថំ សុណាតី’តិ យំ កិញ្ចិ មុខារុឡ្ហំ កថេតី’តិ វទេយ្យ, តទស្ស ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តេយ្យ, អញ្ញោ ច គុឡ្ហកម្មំ វិវដំ កតំ ភវេយ្យ, សយមេវ រាជា តេសំ ឱចរកភាវំ កថេស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘ទុជ្ជានំ ខោ ឯត’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ កាមភោគិនាតិ ឥមិនា បន រាគាភិភវំ, ឧភយេនាបិ វិក្ខិត្តចិត្តតំ ទស្សេតិ. បុត្តសម្ពាធសយនន្តិ បុត្តេហិ សម្ពាធសយនំ. ឯត្ថ ច បុត្តសីសេន ទារបរិគ្គហំ, បុត្តទារេសុ ឧប្បិលាវិតេន តេសំ ឃរាវាសាទិហេតុ សោកាភិភវេន ចិត្តស្ស សំកិលិដ្ឋតំ ទស្សេតិ. កាសិកចន្ទនន្តិ សណ្ហចន្ទនំ, កាសិកវត្ថញ្ច ចន្ទនញ្ចាតិ វា អត្ថោ. មាលាគន្ធវិលេបនន្តិ វណ្ណគន្ធត្ថាយ មាលា, សុគន្ធភាវត្ថាយ គន្ធំ, ឆវិរាគករណត្ថាយ វិលេបនំ ធារេន្តេន. ជាតរូបរជតន្តិ សុវណ្ណញ្ចេវ អវសិដ្ឋធនញ្ច. សាទិយន្តេនាតិ បដិគ្គណ្ហន្តេន. សព្ពេនបិ កាមេសុ អភិគិទ្ធភាវមេវ បកាសេតិ.

សំវាសេនាតិ សហវាសេន. សីលំ វេទិតព្ពន្តិ ‘‘អយំ បេសលោ វា ទុស្សីលោ វា’’តិ សំវសន្តេន ឯកស្មិំ ឋានេ សហ វសន្តេន ជានិតព្ពោ. តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា ន ឥត្តរន្តិ តញ្ច សីលំ ទីឃេន កាលេន វេទិតព្ពំ, ន ឥត្តរេន. កតិបយទិវសេ ហិ សញ្ញតាការោ សំវុតិន្ទ្រិយាការោ ច ហុត្វា សក្កា ទស្សេតុំ. មនសិ ករោតា នោ អមនសិ ករោតាតិ តម្បិ ‘‘សីលមស្ស បរិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ មនសិ ករោន្តេន បច្ចវេក្ខន្តេន សក្កា ជានិតុំ, ន ឥតរេន. បញ្ញវតាតិ តម្បិ សប្បញ្ញេនេវ បណ្ឌិតេន. ពាលោ ហិ មនសិ ករោន្តោបិ ជានិតុំ ន សក្កោតិ. សំវោហារេនាតិ កថនេន.

‘‘យោ ហិ កោចិ មនុស្សេសុ, វោហារំ ឧបជីវតិ;

ឯវំ វាសេដ្ឋ ជានាហិ, វាណិជោ សោ ន ព្រាហ្មណោ’’តិ. (សុ. និ. ៦១៩) –

ឯត្ថ ហិ វាណិជ្ជំ វោហារោ នាម. ‘‘ចត្តារោ អរិយវោហារា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១៣) ឯត្ថ ចេតនា. ‘‘សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ’’តិ (ធ. ស. ១៣១៣-១៣១៥) ឯត្ថ បញ្ញត្តិ. ‘‘វោហារមត្តេន សោ វោហរេយ្យា’’តិ (សំ. និ. ១.២៥) ឯត្ថ កថា វោហារោ. ឥធាបិ សោ ឯវ អធិប្បេតោ. ឯកច្ចស្ស ហិ សម្មុខាកថា បរម្មុខាកថាយ ន សមេតិ, បរម្មុខាកថា សម្មុខាកថាយ, តថា បុរិមកថា បច្ឆិមកថាយ, បច្ឆិមកថា ច បុរិមកថាយ. សោ កថេន្តោយេវ សក្កា ជានិតុំ ‘‘អសុចិ ឯសោ បុគ្គលោ’’តិ. សុចិសីលស្ស បន បុរិមំ បច្ឆិមេន, បច្ឆិមញ្ច បុរិមេន, សម្មុខា កថិតញ្ច បរម្មុខា កថិតេន, បរម្មុខា កថិតញ្ច សម្មុខា កថិតេន សមេតិ, តស្មា កថេន្តេន សក្កា សុចិភាវោ ជានិតុន្តិ បកាសេន្តោ អាហ – ‘‘សំវោហារេន សោចេយ្យំ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ថាមោតិ ញាណថាមោ. យស្ស ហិ ញាណថាមោ នត្ថិ, សោ ឧប្បន្នេសុ ឧបទ្ទវេសុ គហេតព្ពគហណំ កត្តព្ពករណំ អបស្សន្តោ អទ្វារិកំ ឃរំ បវិដ្ឋោ វិយ ចរតិ. តេនាហ – ‘‘អាបទាសុ ខោ, មហារាជ,ថាមោ វេទិតព្ពោ’’តិ. សាកច្ឆាយាតិ សហកថាយ. ទុប្បញ្ញស្ស ហិ កថា ឧទកេ គេណ្ឌុ វិយ ឧប្លវតិ, បញ្ញវតោ កថេន្តស្ស បដិភានំ អនន្តំ ហោតិ. ឧទកវិប្ផន្ទនេនេវ ហិ មច្ឆោ ខុទ្ទកោ មហន្តោ វាតិ បញ្ញាយតិ.

ឥតិ ភគវា រញ្ញោ ឧជុកមេវ តេ ‘‘ឥមេ នាមា’’តិ អវត្វា អរហន្តានំ អនរហន្តានញ្ច ជាននូបាយំ បកាសេសិ. រាជា តំ សុត្វា ភគវតោ សព្ពញ្ញុតាយ ទេសនាវិលាសេន ច អភិប្បសន្នោ ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ’’តិអាទិនា អត្តនោ បសាទំ បកាសេត្វា ឥទានិ តេ យាថាវតោ ភគវតោ អារោចេន្តោ ‘‘ឯតេ, ភន្តេ, មម បុរិសា ចរា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចរាតិ អបព្ពជិតា ឯវ បព្ពជិតរូបេន រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជន្តា បដិច្ឆន្នកម្មន្តត្តា. ឱចរកាតិ ហេដ្ឋា ចរកា. ចរា ហិ បព្ពតមត្ថកេន ចរន្តាបិ ហេដ្ឋា ចរកាវ និហីនកម្មត្តា. អថ វា ឱចរកាតិ ចរបុរិសា. ឱចរិត្វាតិ អវចរិត្វា វីមំសិត្វា, តស្មិំ តស្មិំ ទេសេ តំ តំ បវត្តិំ ញត្វាតិ អត្ថោ. ឱសារិស្សាមីតិ បដិបជ្ជិស្សាមិ, ករិស្សាមីតិ អត្ថោ. រជោជល្លន្តិ រជញ្ច មលញ្ច. បវាហេត្វាតិ សុដ្ឋុ វិក្ខាលនវសេន អបនេត្វា. កប្បិតកេសមស្សូតិ អលង្ការសត្ថេ វុត្តវិធិនា កប្បកេហិ ឆិន្នកេសមស្សូ. កាមគុណេហីតិ កាមកោដ្ឋាសេហិ, កាមពន្ធនេហិ វា សមប្បិតាតិ សុដ្ឋុ អប្បិតា អល្លីនា. សមង្គិភូតាតិ សហភូតា. បរិចារេស្សន្តីតិ ឥន្ទ្រិយានិ សមន្តតោ ចារេស្សន្តិ កីឡាបេស្សន្តិ វា.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ តេសំ រាជបុរិសានំ អត្តនោ ឧទរស្ស ការណា បព្ពជិតវេសេន លោកវញ្ចនសង្ខាតំ អត្ថំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ បរាធីនតាបរវញ្ចនតាបដិក្ខេបវិភាវនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ន វាយមេយ្យ សព្ពត្ថាតិ ទូតេយ្យឱចរកកម្មាទិកេ សព្ពស្មិំ បាបធម្មេ ឥមេ រាជបុរិសា វិយ បព្ពជិតោ ន វាយមេយ្យ, វាយាមំ ឧស្សាហំ ន ករេយ្យ, សព្ពត្ថ យត្ថ កត្ថចិ វាយាមំ អកត្វា អប្បមត្តកេបិ បុញ្ញស្មិំយេវ វាយមេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. នាញ្ញស្ស បុរិសោ សិយាតិ បព្ពជិតរូបេន អញ្ញស្ស បុគ្គលស្ស សេវកបុរិសោ ន សិយា. កស្មា? ឯវរូបស្សបិ ឱចរកាទិបាបកម្មស្ស កត្តព្ពត្តា. នាញ្ញំ និស្សាយ ជីវេយ្យាតិ អញ្ញំ បរំ ឥស្សរាទិំ និស្សាយ ‘‘តប្បដិពទ្ធំ មេ សុខទុក្ខ’’ន្តិ ឯវំចិត្តោ ហុត្វា ន ជីវិកំ បវត្តេយ្យ, អត្តទីបោ អត្តសរណោ អនញ្ញសរណោ ឯវ ភវេយ្យ. អថ វា អនត្ថាវហតោ ‘‘ឱចរណ’’ន្តិ លទ្ធនាមកត្តា អញ្ញំ អកុសលកម្មំ និស្សាយ ន ជីវេយ្យ. ធម្មេន ន វណិំ ចរេតិ ធនាទិអត្ថាយ ធម្មំ ន កថេយ្យ. យោ ហិ ធនាទិហេតុ បរេសំ ធម្មំ ទេសេតិ, សោ ធម្មេន វាណិជ្ជំ ករោតិ នាម, ឯវំ ធម្មេន តំ ន ចរេយ្យ. អថ វា ធនាទីនំ អត្ថាយ កោសលរញ្ញោ បុរិសោ វិយ ឱចរកាទិកម្មំ ករោន្តោ បរេហិ អនាសង្កនីយតាយ បព្ពជ្ជាលិង្គសមាទានាទីនិ អនុតិដ្ឋន្តោ ធម្មេន វាណិជ្ជំ ករោតិ នាម. យោបិ ឥធ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តោបិ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ, សោបិ ធម្មេន វាណិជ្ជំ ករោតិ នាម, ឯវំ ធម្មេន វាណិជ្ជំ ន ចរេ, ន ករេយ្យាតិ អត្ថោ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. បច្ចវេក្ខណសុត្តវណ្ណនា

៥៣. តតិយេ អត្តនោ អនេកេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ បហីនេតិ លោភទោសមោហវិបរីតមនសិការអហិរិកានោត្តប្បកោធូបនាហមក្ខបលាសឥស្សាមច្ឆរិយមាយា- សាឋេយ្យថម្ភសារម្ភមានាតិមានមទបមាទតណ្ហាអវិជ្ជាតិវិធាកុសលមូលទុច្ចរិតសំកិលេសវិសម- សញ្ញាវិតក្កបបញ្ចចតុព្ពិធវិបល្លាសអាសវឱឃយោគគន្ថាគតិគមនតណ្ហុបាទានបញ្ចវិធ- ចេតោខិលបញ្ចចេតោវិនិពន្ធនីវរណាភិនន្ទនឆវិវាទ- មូលតណ្ហាកាយសត្តានុសយអដ្ឋមិច្ឆត្តនវ- តណ្ហាមូលកទសាកុសលកម្មបថទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតអដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតាទិប្បភេទេ អត្តនោ សន្តានេ អនាទិកាលបវត្តេ ទិយឌ្ឍសហស្សកិលេសេ តំសហគតេ ចាបិ អនេកេ បាបកេ លាមកេ អកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន អកុសលេ ធម្មេ អនវសេសំ សហ វាសនាយ ពោធិមូលេយេវ បហីនេ អរិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្នេ បច្ចវេក្ខមានោ ‘‘អយម្បិ មេ កិលេសោ បហីនោ, អយម្បិ មេ កិលេសោ បហីនោ’’តិ អនុបទបច្ចវេក្ខណាយ បច្ចវេក្ខមានោ ភគវា និសិន្នោ ហោតិ.

អនេកេ ច កុសលេ ធម្មេតិ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនំ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, ចត្តារោ អរិយមគ្គា, ចត្តារិ ផលានិ, ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ, ចត្តារោ អរិយវំសា, ចត្តារិ វេសារជ្ជញាណានិ, បញ្ច បធានិយង្គានិ, បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធិ, បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធិ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, បញ្ច និស្សារណីយា ធាតុយោ, បញ្ច វិមុត្តាយតនញាណានិ, បញ្ច វិមុត្តិបរិបាចនីយា សញ្ញា, ឆ អនុស្សតិដ្ឋានានិ, ឆ គារវា, ឆ និស្សារណីយា ធាតុយោ, ឆ សតតវិហារា, ឆ អនុត្តរិយានិ, ឆ និព្ពេធភាគិយា បញ្ញា, ឆ អភិញ្ញា, ឆ អសាធារណញាណានិ, សត្ត អបរិហានិយា ធម្មា, សត្ត អរិយធនានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, សត្ត សប្បុរិសធម្មា, សត្ត និជ្ជរវត្ថូនិ, សត្ត សញ្ញា, សត្ត ទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទេសនា, សត្ត ខីណាសវពលទេសនា, អដ្ឋ បញ្ញាបដិលាភហេតុទេសនា, អដ្ឋ សម្មត្តានិ, អដ្ឋ លោកធម្មាតិក្កមា, អដ្ឋ អារម្ភវត្ថូនិ, អដ្ឋ អក្ខណទេសនា, អដ្ឋ មហាបុរិសវិតក្កា, អដ្ឋ អភិភាយតនទេសនា, អដ្ឋ វិមោក្ខា, នវ យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា, នវ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គានិ, នវ សត្តាវាសទេសនា, នវ អាឃាតប្បដិវិនយា, នវ សញ្ញា, នវ នានត្តានិ, នវ អនុបុព្ពវិហារា, ទស នាថករណា ធម្មា, ទស កសិណាយតនានិ, ទស កុសលកម្មបថា, ទស សម្មត្តានិ, ទស អរិយវាសា, ទស អសេក្ខា ធម្មា, ទស តថាគតពលានិ, ឯកាទស មេត្តានិសំសា, ទ្វាទស ធម្មចក្កាការា, តេរស ធុតង្គគុណា, ចុទ្ទស ពុទ្ធញាណានិ, បន្នរស វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា, សោឡសវិធា អានាបានស្សតិ, សោឡស អបរន្តបនីយា ធម្មា, អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា, អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា, ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានិ, ចតុចត្តាលីស ញាណវត្ថូនិ, បញ្ញាស ឧទយព្ពយញាណានិ, បរោបញ្ញាស កុសលា ធម្មា, សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនិ, ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិសញ្ចារិមហាវជិរញាណំ, អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានបវិចយបច្ចវេក្ខណទេសនាញាណានិ, តថា អនន្តាសុ លោកធាតូសុ អនន្តានំ សត្តានំ អាសយាទិវិភាវនញាណានិ ចាតិ ឯវមាទិកេ អនេកេ អត្តនោ កុសលេ អនវជ្ជធម្មេ អនន្តកាលំ បារមិបរិភាវនាយ មគ្គភាវនាយ ច បារិបូរិំ វុទ្ធិំ គតេ ‘‘ឥមេបិ អនវជ្ជធម្មា មយិ សំវិជ្ជន្តិ, ឥមេបិ អនវជ្ជធម្មា មយិ សំវិជ្ជន្តី’’តិ រុចិវសេន មនសិការាភិមុខេ ពុទ្ធគុណេ វគ្គវគ្គេ បុញ្ជបុញ្ជេ កត្វា បច្ចវេក្ខមានោ និសិន្នោ ហោតិ. តេ ច ខោ សបទេសតោ ឯវ, ន និប្បទេសតោ. សព្ពេ ពុទ្ធគុណេ ភគវតាបិ អនុបទំ អនវសេសតោ មនសិ កាតុំ ន សក្កា អនន្តាបរិមេយ្យភាវតោ.

វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ,

កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ,

វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ.

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘អសង្ខ្យេយ្យានិ នាមានិ, សគុណេន មហេសិនោ;

គុណេន នាមមុទ្ធេយ្យំ, អបិ នាម សហស្សតោ’’តិ.

តទា ហិ ភគវា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ វិហារំ បវិសិត្វា គន្ធកុដិប្បមុខេ ឋត្វា ភិក្ខូសុ វត្តំ ទស្សេត្វា គតេសុ មហាគន្ធកុដិំ បវិសិត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ អត្តនោ អតីតជាតិវិសយំ ញាណំ បេសេសិ. អថស្ស តានិ និរន្តរំ បោង្ខានុបោង្ខំ អនន្តាបរិមាណប្បភេទា ឧបដ្ឋហិំសុ. សោ ‘‘ឯវំ មហន្តស្ស នាម ទុក្ខក្ខន្ធស្ស មូលភូតា ឥមេ កិលេសា’’តិ កិលេសវិសយំ ញាណាចារំ បេសេត្វា តេ បហានមុខេន អនុបទំ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘ឥមេ វត កិលេសា អនវសេសតោ មយ្ហំ សុដ្ឋុ បហីនា’’តិ បុន តេសំ បហានករំ សាការំ សបរិវារំ សឧទ្ទេសំ អរិយមគ្គំ បច្ចវេក្ខន្តោ អនន្តាបរិមាណភេទេ អត្តនោ សីលាទិអនវជ្ជធម្មេ មនសាកាសិ. តេន វុត្តំ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា អត្តនោ អនេកេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ បហីនេ បច្ចវេក្ខមានោ និសិន្នោ ហោតិ, អនេកេ ច កុសលេ ធម្មេ ភាវនាបារិបូរិំ គតេ’’តិ.

ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧប្បន្នបីតិសោមនស្សុទ្ទេសភូតំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ អហុ បុព្ពេតិ អរហត្តមគ្គញាណុប្បត្តិតោ បុព្ពេ សព្ពោបិ ចាយំ រាគាទិកោ កិលេសគណោ មយ្ហំ សន្តានេ អហុ អាសិ, ន ឥមស្មិំ កិលេសគណេ កោចិបិ កិលេសោ នាហោសិ. តទា នាហូតិ តទា តស្មិំ កាលេ អរិយមគ្គក្ខណេ សោ កិលេសគណោ ន អហុ ន អាសិ, តត្ថ អណុមត្តោបិ កិលេសោ អគ្គមគ្គក្ខណេ អប្បហីនោ នាម នត្ថិ. ‘‘តតោ នាហូ’’តិបិ បឋន្តិ, តតោ អរហត្តមគ្គក្ខណតោ បរំ នាសីតិ អត្ថោ. នាហុ បុព្ពេតិ យោ ចាយំ មម អបរិមាណោ អនវជ្ជធម្មោ ឯតរហិ ភាវនាបារិបូរិំ គតោ ឧបលព្ភតិ, សោបិ អរិយមគ្គក្ខណតោ បុព្ពេ ន អហុ ន អាសិ. តទា អហូតិ យទា បន មេ អគ្គមគ្គញាណំ ឧប្បន្នំ, តទា សព្ពោបិ មេ អនវជ្ជធម្មោ អាសិ. អគ្គមគ្គាធិគមេន ហិ សទ្ធិំ សព្ពេបិ សព្ពញ្ញុគុណា ពុទ្ធានំ ហត្ថគតា ឯវ ហោន្តិ.

ន ចាហុ ន ច ភវិស្សតិ, ន ចេតរហិ វិជ្ជតីតិ យោ បន សោ អនវជ្ជធម្មោ អរិយមគ្គោ មយ្ហំ ពោធិមណ្ឌេ ឧប្បន្នោ, យេន សព្ពោ កិលេសគណោ អនវសេសំ បហីនោ, សោ យថា មយ្ហំ មគ្គក្ខណតោ បុព្ពេ ន ចាហុ ន ច អហោសិ, ឯវំ អត្តនា បហាតព្ពកិលេសាភាវតោ តេ កិលេសា វិយ អយម្បិ ន ច ភវិស្សតិ អនាគតេ ន ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នកាលេបិ ន វិជ្ជតិ ន ឧបលព្ភតិ អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចាភាវតោ. ន ហិ អរិយមគ្គោ អនេកវារំ បវត្តតិ. តេនេវាហ – ‘‘ន បារំ ទិគុណំ យន្តី’’តិ.

ឥតិ ភគវា អរិយមគ្គេន អត្តនោ សន្តានេ អនវសេសំ បហីនេ អកុសលេ ធម្មេ ភាវនាបារិបូរិំ គតេ អបរិមាណេ អនវជ្ជធម្មេ ច បច្ចវេក្ខមានោ អត្តុបនាយិកបីតិវេគវិស្សដ្ឋំ ឧទានំ ឧទានេសិ. បុរិមាយ កថាយ បុរិមវេសារជ្ជទ្វយមេវ កថិតំ, បច្ឆិមទ្វយំ សម្មាសម្ពោធិយា បកាសិតត្តា បកាសិតមេវ ហោតីតិ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បឋមនានាតិត្ថិយសុត្តវណ្ណនា

៥៤. ចតុត្ថេ នានាតិត្ថិយសមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកាតិ ឯត្ថ តរន្តិ ឯតេន សំសារោឃន្តិ តិត្ថំ, និព្ពានមគ្គោ. ឥធ បន វិបរីតវិបល្លាសវសេន ទិដ្ឋិគតិកេហិ តថា គហិតទិដ្ឋិទស្សនំ ‘‘តិត្ថ’’ន្តិ អធិប្បេតំ. តស្មិំ សស្សតាទិនានាការេ តិត្ថេ និយុត្តាតិ នានាតិត្ថិយា, នគ្គនិគណ្ឋាទិសមណា ចេវ កឋកលាបាទិព្រាហ្មណា ច បោក្ខរសាតាទិបរិព្ពាជកា ច សមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកា. នានាតិត្ថិយា ច តេ សមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកា ចាតិ នានាតិត្ថិយសមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកា.

‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទិនា បស្សន្តិ ឯតាយ, សយំ វា បស្សតិ, តថា ទស្សនមត្តមេវ វាតិ ទិដ្ឋិ, មិច្ឆាភិនិវេសស្សេតំ អធិវចនំ. សស្សតាទិវសេន នានា អនេកវិធា ទិដ្ឋិយោ ឯតេសន្តិ នានាទិដ្ឋិកា. សស្សតាទិវសេនេវ ខមនំ ខន្តិ, រោចនំ រុចិ, អត្ថតោ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទិនា (ឧទា. ៥៥) បវត្តោ ចិត្តវិបល្លាសោ សញ្ញាវិបល្លាសោ ច. តថា នានា ខន្តិយោ ឯតេសន្តិ នានាខន្តិកា, នានា រុចិយោ ឯតេសន្តិ នានារុចិកា. ទិដ្ឋិគតិកា ហិ បុព្ពភាគេ តថា តថា ចិត្តំ រោចេត្វា ខមាបេត្វា ច បច្ឆា ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវិសន្តិ. អថ វា ‘‘អនិច្ចំ និច្ច’’ន្តិអាទិនា តថា តថា ទស្សនវសេន ទិដ្ឋិ, ខមនវសេន ខន្តិ, រុច្ចនវសេន រុចីតិ ឯវំ តីហិបិ បទេហិ ទិដ្ឋិ ឯវ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. នានាទិដ្ឋិនិស្សយនិស្សិតាតិ សស្សតាទិបរិកប្បវសេន នានាវិធំ ទិដ្ឋិយា និស្សយំ វត្ថុំ ការណំ, ទិដ្ឋិសង្ខាតមេវ វា និស្សយំ និស្សិតា អល្លីនា ឧបគតា, តំ អនិស្សជ្ជិត្វា ឋិតាតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិយោបិ ហិ ទិដ្ឋិគតិកានំ អភិនិវេសាការានំ និស្សយា ហោន្តិ.

សន្តីតិ អត្ថិ សំវិជ្ជន្តិ ឧបលព្ភន្តិ. ឯកេតិ ឯកច្ចេ. សមណព្រាហ្មណាតិ បព្ពជ្ជូបគមេន សមណា, ជាតិយា ព្រាហ្មណា, លោកេន វា សមណាតិ ច ព្រាហ្មណាតិ ច ឯវំ គហិតា. ឯវំវាទិនោតិ ឯវំ ឥទានិ វត្តព្ពាការេន វទន្តីតិ ឯវំវាទិនោ. ឯវំ ឥទានិ វត្តព្ពាការេន បវត្តា ទិដ្ឋិ ឯតេសន្តិ ឯវំទិដ្ឋិនោ. តត្ថ ទុតិយេន ទិដ្ឋិគតិកានំ មិច្ឆាភិនិវេសោ ទស្សិតោ, បឋមេន តេសំ យថាភិនិវេសំ បរេសំ តត្ថ បតិដ្ឋាបនវសេន វោហារោ.

សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឯត្ថ លោកោតិ អត្តា. សោ ហិ ទិដ្ឋិគតិកេហិ លោកិយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញំ បាបំ តព្ពិបាកា, សយំ វា ការកាទិភាវេន អភិយុត្តេហិ លោកិយតីតិ លោកោតិ អធិប្បេតោ. ស្វាយំ សស្សតោ អមរោ និច្ចោ ធុវោតិ យទិទំ អម្ហាកំ ទស្សនំ ឥទមេវ សច្ចំ អវិបរីតំ, អញ្ញំ បន អសស្សតោតិអាទិ បរេសំ ទស្សនំ មោឃំ មិច្ឆាតិ អត្ថោ. ឯតេន ចត្តារោបិ សស្សតវាទា ទស្សិតា ហោន្តិ. អសស្សតោតិ ន សស្សតោ, អនិច្ចោ អធុវោ ចវនធម្មោតិ អត្ថោ. ‘‘អសស្សតោ’’តិ សស្សតភាវប្បដិក្ខេបេនេវ ឧច្ឆេទោ ទីបិតោតិ សត្តបិ ឧច្ឆេទវាទា ទីបិតា ហោន្តិ.

អន្តវាតិ សបរិយន្តោ បរិវដុមោ បរិច្ឆិន្នប្បមាណោ, ន សព្ពគតោតិ អត្ថោ. ឯតេន សរីរបរិមាណោ អង្គុដ្ឋបរិមាណោ អវយវបរិមាណោ បរមាណុបរិមាណោ អត្តាតិ ឯវមាទិវាទា ទស្សិតា ហោន្តិ. អនន្តវាតិ អបរិយន្តោ, សព្ពគតោតិ អត្ថោ. ឯតេន កបិលកណាទាទិវាទា ទីបិតា ហោន្តិ.

តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ យំ សរីរំ, តទេវ ជីវសង្ខាតំ វត្ថុ, យញ្ច ជីវសង្ខាតំ វត្ថុ, តទេវ សរីរន្តិ ជីវញ្ច សរីរញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ. ឯតេន អាជីវកានំ វិយ ‘‘រូបី អត្តា’’តិ អយំ វាទោ ទស្សិតោ ហោតិ. អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ ឥមិនា បន ‘‘អរូបី អត្តា’’តិ អយំ វាទោ ទស្សិតោ.

ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ ឯត្ថ តថាគតោតិ សត្តោ. តញ្ហិ ទិដ្ឋិគតិកោ ការកវេទកាទិសង្ខាតំ, និច្ចធុវាទិសង្ខាតំ វា តថាភាវំ គតោតិ តថាគតោតិ វោហរតិ, សោ មរណតោ ឥធកាយស្ស ភេទតោ បរំ ឧទ្ធំ ហោតិ, អត្ថិ សំវិជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯតេន សស្សតគ្គាហមុខេន សោឡស សញ្ញីវាទា អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា អដ្ឋ ច នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា ទស្សិតា ហោន្តិ. ន ហោតីតិ នត្ថិ ន ឧបលព្ភតិ. ឯតេន ឧច្ឆេទវាទោ ទស្សិតោ. ហោតិ ច ន ច ហោតីតិ អត្ថិ ច នត្ថិ ចាតិ. ឯតេន ឯកច្ចសស្សតវាទា សត្ត សញ្ញីវាទា ច ទស្សិតា. នេវ ហោតិ ន ន ហោតីតិ ឥមិនា បន អមរាវិក្ខេបវាទោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ.

ឥមេ កិរ ទិដ្ឋិគតិកា នានាទេសតោ អាគន្ត្វា សាវត្ថិយំ បដិវសន្តា ឯកទា សមយប្បវាទកេ សន្និបតិត្វា អត្តនោ អត្តនោ វាទំ បគ្គយ្ហ អញ្ញវាទេ ខុំសេន្តា វិវាទាបន្នា អហេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘តេ ភណ្ឌនជាតា’’តិអាទិ.

តត្ថ ភណ្ឌនំ នាម កលហស្ស បុព្ពភាគោ. ភណ្ឌនជាតាតិ ជាតភណ្ឌនា. កលហោតិ កលហោ ឯវ, កលស្ស វា ហននតោ កលហោ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញមញ្ញស្ស វិរុទ្ធវាទំ អាបន្នាតិ វិវាទាបន្នា. មម្មឃដ្ដនតោ មុខមេវ សត្តីតិ មុខសត្តិ, ផរុសវាចា. ផលូបចារេន វិយ ហិ ការណំ ការណូបចារេន ផលម្បិ វោហរិយតិ យថា តំ ‘‘សុខោ ពុទ្ធុប្បាទោ, បាបកម្មំ បច្ចនុភោតី’’តិ ច. តាហិ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិជ្ឈន្តា វិហរន្តិ. ឯទិសោ ធម្មោតិ ធម្មោ អវិបរីតសភាវោ ឯទិសោ ឯវរូបោ, យថា មយា វុត្តំ ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ. នេទិសោ ធម្មោតិ ន ឯទិសោ ធម្មោ, យថា តយា វុត្តំ ‘‘អសស្សតោ លោកោ’’តិ, ឯវំ សេសបទេហិបិ យោជេតព្ពំ. សោ ច តិត្ថិយានំ វិវាទោ សកលនគរេ បាកដោ ជាតោ. អថ ភិក្ខូ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋា តំ សុត្វា ‘‘អត្ថិ នោ ឥទំ កថាបាភតំ, យំ នូន មយំ ឥមំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេយ្យាម, អប្បេវ នាម តំ និស្សាយ សត្ថុ សណ្ហសុខុមំ ធម្មទេសនំ លភេយ្យាមា’’តិ តេ បច្ឆាភត្តំ ធម្មទេសនាកាលេ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ’’តិអាទិ.

តំ សុត្វា ភគវា អញ្ញតិត្ថិយានំ ធម្មស្ស អយថាភូតបជាននំ បកាសេន្តោ ‘‘អញ្ញតិត្ថិយា, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អន្ធាតិ បញ្ញាចក្ខុវិរហេន អន្ធា. តេនាហ ‘‘អចក្ខុកា’’តិ. បញ្ញា ហិ ឥធ ‘‘ចក្ខូ’’តិ អធិប្បេតា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អត្ថំ ន ជានន្តី’’តិអាទិ. តត្ថ អត្ថំ ន ជានន្តីតិ ឥធលោកត្ថំ បរលោកត្ថំ ន ជានន្តិ, ឥធលោកបរលោកេសុ វុទ្ធិំ អព្ភុទយំ នាវពុជ្ឈន្តិ, បរមត្ថេ បន និព្ពានេ កថាវកា. យេ ហិ នាម បវត្តិមត្តេបិ សម្មូឡ្ហា, តេ កថំ និវត្តិំ ជានិស្សន្តីតិ. អនត្ថំ ន ជានន្តីតិ យទគ្គេន តេ អត្ថំ ន ជានន្តិ, តទគ្គេន អនត្ថម្បិ ន ជានន្តិ. យស្មា ធម្មំ ន ជានន្តិ, តស្មា អធម្មម្បិ ន ជានន្តិ. តេ ហិ វិបរិយេសគ្គាហិតាយ ធម្មំ កុសលម្បិ អកុសលំ ករោន្តិ, អធម្មម្បិ អកុសលំ កុសលំ ករោន្តិ. ន កេវលញ្ច ធម្មាធម្មេសុ ឯវ, អថ ខោ តស្ស វិបាកេសុបិ សម្មូឡ្ហា. តថា ហិ តេ កម្មម្បិ វិបាកំ កត្វា វោហរន្តិ, វិបាកម្បិ កម្មំ កត្វា. តថា ធម្មំ សភាវធម្មម្បិ ន ជានន្តិ, អធម្មំ អសភាវធម្មម្បិ ន ជានន្តិ. ឯវំភូតា ច សភាវធម្មំ អសភាវធម្មញ្ច, អសភាវធម្មំ សភាវធម្មញ្ច កត្វា បវេទេន្តិ.

ឥតិ ភគវា តិត្ថិយានំ មោហទិដ្ឋិបដិលាភភាវេន បញ្ញាចក្ខុវេកល្លតោ អន្ធភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តមត្ថំ ជច្ចន្ធូបមាយ បកាសេតុំ ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភូតបុព្ពន្តិ បុព្ពេ ភូតំ, អតីតកាលេ និព្ពត្តំ. អញ្ញតរោ រាជា អហោសីតិ បុរាតនោ នាមគោត្តេហិ លោកេ អបាកដោ ឯកោ រាជា អហោសិ. សោ រាជា អញ្ញតរំ បុរិសំ អាមន្តេសីតិ តស្ស កិរ រញ្ញោ សោភគ្គប្បត្តំ សព្ពង្គសម្បន្នំ អត្តនោ ឱបវយ្ហំ ហត្ថិំ ឧបដ្ឋានំ អាគតំ ទិស្វា ឯតទហោសិ – ‘‘ភទ្ទកំ វត, ភោ, ហត្ថិយានំ ទស្សនីយ’’ន្តិ. តេន ច សមយេន ឯកោ ជច្ចន្ធោ រាជង្គណេន គច្ឆតិ. តំ ទិស្វា រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘មហាជានិយា ខោ ឥមេ អន្ធា យេ ឯវរូបំ ទស្សនីយំ ន លភន្តិ ទដ្ឋុំ. យំនូនាហំ ឥមិស្សា សាវត្ថិយា យត្តកា ជច្ចន្ធា សព្ពេ តេ សន្និបាតាបេត្វា ឯកទេសំ ឯកទេសំ ហត្ថេន ផុសាបេត្វា តេសំ វចនំ សុណេយ្យ’’ន្តិ. កេឡិសីលោ រាជា ឯកេន បុរិសេន សាវត្ថិយា សព្ពេ ជច្ចន្ធេ សន្និបាតាបេត្វា តស្ស បុរិសស្ស សញ្ញំ អទាសិ ‘‘យថា ឯកេកោ ជច្ចន្ធោ សីសាទិកំ ឯកេកំយេវ ហត្ថិស្ស អង្គំ ផុសិត្វា ‘ហត្ថី មយា ទិដ្ឋោ’តិ សញ្ញំ ឧប្បាទេសិ, តថា ករោហី’’តិ. សោ បុរិសោ តថា អកាសិ. អថ រាជា តេ ជច្ចន្ធេ បច្ចេកំ បុច្ឆិ ‘‘កីទិសោ, ភណេ, ហត្ថី’’តិ. តេ អត្តនា ទិដ្ឋទិដ្ឋាវយវមេវ ហត្ថិំ កត្វា វទន្តា ‘‘ឯទិសោ ហត្ថី, នេទិសោ ហត្ថី’’តិ អញ្ញមញ្ញំ កលហំ ករោន្តា ហត្ថាទីហិ ឧបក្កមិត្វា រាជង្គណេ មហន្តំ កោលាហលំ អកំសុ. រាជា សបរិជនោ តេសំ តំ វិប្បការំ ទិស្វា ផាសុកេហិ ភិជ្ជមានេហិ ហទយេន ឧគ្គតេន មហាហសិតំ ហសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សោ រាជា…បេ… អត្តមនោ អហោសី’’តិ.

តត្ថ អម្ភោតិ អាលបនំ. យាវតកាតិ យត្តកា. ជច្ចន្ធាតិ ជាតិយា អន្ធា, ជាតិតោ បដ្ឋាយ អចក្ខុកា. ឯកជ្ឈន្តិ ឯកតោ. ភណេតិ អពហុមានាលាបោ. ហត្ថិំ ទស្សេហីតិ យថាវុត្តំ ហត្ថិំ សយាបេត្វា ទស្សេហិ. សោ ច សុសិក្ខិតត្តា អបរិប្ផន្ទន្តោ និបជ្ជិ. ទិដ្ឋោ នោ ហត្ថីតិ ហត្ថេន បរាមសនំ ទស្សនំ កត្វា អាហំសុ. តេន បុរិសេន សីសំ បរាមសាបេត្វា ‘‘ឯទិសោ ហត្ថី’’តិ សញ្ញាបិតត្តា តាទិសំយេវ នំ ហត្ថិំ សញ្ជានន្តា ជច្ចន្ធា ‘‘ឯទិសោ ទេវ ហត្ថី សេយ្យថាបិ កុម្ភោ’’តិ វទិំសុ. កុម្ភោតិ ច ឃដោតិ អត្ថោ. ខីលោតិ នាគទន្តខីលោ. សោណ្ឌោតិ ហត្ថោ. នង្គលីសាតិ នង្គលស្ស សិរស្ស ឦសា. កាយោតិ សរីរំ. កោដ្ឋោតិ កុសូលោ. បាទោតិ ជង្ឃោ. ថូណោតិ ថម្ភោ. នង្គុដ្ឋន្តិ វាឡស្ស ឧរិមប្បទេសោ. វាលធីតិ វាលស្ស អគ្គប្បទេសោ. មុដ្ឋីហិ សំសុម្ភិំសូតិ មុដ្ឋិយោ ពន្ធិត្វា បហរិំសុ, មុដ្ឋិឃាតំ អកំសុ. អត្តមនោ អហោសីតិ កេឡិសីលត្តា សោ រាជា តេន ជច្ចន្ធានំ កលហេន អត្តមនោ បហាសេន គហិតមនោ អហោសិ.

ឯវមេវ ខោតិ ឧបមាសំសន្ទនំ. តស្សត្ថោ – ភិក្ខវេ, យថា តេ ជច្ចន្ធា អចក្ខុកា ឯកង្គទស្សិនោ អនវសេសតោ ហត្ថិំ អបស្សិត្វា អត្តនា ទិដ្ឋាវយវមត្តំ ហត្ថិសញ្ញាយ ឥតរេហិ ទិដ្ឋំ អននុជានន្តា អញ្ញមញ្ញំ វិវាទំ អាបន្នា កលហំ អកំសុ, ឯវមេវ ឥមេ អញ្ញតិត្ថិយា សក្កាយស្ស ឯកទេសំ រូបវេទនាទិំ អត្តនោ ទិដ្ឋិទស្សនេន យថាទិដ្ឋំ ‘‘អត្តា’’តិ មញ្ញមានា តស្ស សស្សតាទិភាវំ អារោបេត្វា ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវិសិត្វា អញ្ញមញ្ញំ វិវទន្តិ, យថាភូតំ បន អត្ថានត្ថំ ធម្មាធម្មញ្ច ន ជានន្តិ. តស្មា អន្ធា អចក្ខុកា ជច្ចន្ធបដិភាគាតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ តិត្ថិយានំ ធម្មសភាវំ យថាភូតំ អជានន្តានំ អបស្សន្តានំ ជច្ចន្ធានំ វិយ ហត្ថិម្ហិ យថាទស្សនំ មិច្ឆាភិនិវេសំ, តត្ថ ច វិវាទាបត្តិំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ឥមេសុ កិរ សជ្ជន្តិ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណាតិ ឥធេកច្ចេ បព្ពជ្ជូបគមនេន សមណា, ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណា ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទិនយប្បវត្តេសុ ឥមេសុ ឯវ អសារេសុ ទិដ្ឋិគតេសុ ទិដ្ឋាភិនន្ទនវសេន, ឥមេសុ វា រូបាទីសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឯវំ អនិច្ចេសុ ទុក្ខេសុ វិបរិណាមធម្មេសុ តណ្ហាភិនន្ទនទិដ្ឋាភិនន្ទនានំ វសេន ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា សជ្ជន្តិ កិរ. អហោ នេសំ សម្មោហោតិ ទស្សេតិ. កិរសទ្ទោ ចេត្ថ អរុចិសូចនត្ថោ. តេន តត្ថ សង្គការណាភាវមេវ ទីបេតិ. ន កេវលំ សជ្ជន្តិ ឯវ, អថ ខោ វិគ្គយ្ហ នំ វិវទន្តិ ‘‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ, អហំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាមី’’តិអាទិនា វិគ្គាហិកកថានុយោគវសេន វិគ្គយ្ហ វិវទន្តិ វិវាទំ អាបជ្ជន្តិ. នន្តិ ចេត្ថ និបាតមត្តំ. អថ វា វិគ្គយ្ហ នន្តិ នំ ទិដ្ឋិនិស្សយំ សក្កាយទិដ្ឋិមេវ វា វិបរីតទស្សនត្តា សស្សតាទិវសេន អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធំ គហេត្វា វិវទន្តិ វិសេសតោ វទន្តិ, អត្តនោ ឯវ វាទំ វិសិដ្ឋំ អវិបរីតំ កត្វា អភិនិវិស្ស វោហរន្តិ. យថា កិំ? ជនា ឯកង្គទស្សិនោ យថេវ ជច្ចន្ធជនា ហត្ថិស្ស ឯកេកង្គទស្សិនោ ‘‘យំ យំ អត្តនា ផុសិត្វា ញាតំ, តំ តទេវ ហត្ថី’’តិ គហេត្វា អញ្ញមញ្ញំ វិគ្គយ្ហ វិវទិំសុ, ឯវំសម្បទមិទន្តិ អត្ថោ. ឥវសទ្ទោ ចេត្ថ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយនានាតិត្ថិយសុត្តវណ្ណនា

៥៥. បញ្ចមេ សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ រូបាទីសុ អញ្ញតរំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច គហេត្វា តំ សស្សតំ និច្ចន្តិ អញ្ញេបិ ច តថា គាហេន្តា វោហរន្តិ. យថាហ –

‘‘រូបំ អត្តា ចេវ លោកោ ច សស្សតោ ចាតិ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេន្តិ. វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តា ច លោកោ ច សស្សតោ ចាតិ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេន្តី’’តិ.

អថ វា អត្តាតិ អហង្ការវត្ថុ, លោកោតិ មមង្ការវត្ថុ, យំ ‘‘អត្តនិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អត្តាតិ វា សយំ, លោកោតិ បរោ. អត្តាតិ វា បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឯកោ ខន្ធោ, ឥតរោ លោកោ. អត្តាតិ វា សវិញ្ញាណកោ ខន្ធសន្តានោ, អវិញ្ញាណកោ លោកោ. ឯវំ តំ តំ អត្តាតិ ច លោកោតិ ច យថាទស្សនំ ទ្វិធា គហេត្វា តទុភយំ ‘‘និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ’’តិ អភិនិវិស្ស វោហរន្តិ. ឯតេន ចត្តារោ សស្សតវាទា ទស្សិតា. អសស្សតោតិ សត្តបិ ឧច្ឆេទវាទា ទស្សិតា. សស្សតោ ច អសស្សតោ ចាតិ ឯកច្ចោ អត្តា ច លោកោ ច សស្សតោ, ឯកច្ចោ អសស្សតោតិ ឯវំ សស្សតោ ច អសស្សតោ ចាតិ អត្ថោ. អថ វា ស្វេវ អត្តា ច លោកោ ច អត្តគតិទិដ្ឋិកានំ វិយ សស្សតោ ច អសស្សតោ ច, សិយា សស្សតោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សព្ពថាបិ ឥមិនា ឯកច្ចសស្សតវាទោ ទស្សិតោ. នេវ សស្សតោ នាសស្សតោតិ ឥមិនា អមរាវិក្ខេបវាទោ ទស្សិតោ. តេ ហិ សស្សតវាទេ អសស្សតវាទេ ច ទោសំ ទិស្វា ‘‘នេវ សស្សតោ នាសស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ វិក្ខេបំ ករោន្តា វិវទន្តិ.

សយំកតោតិ អត្តនា កតោ. យថា ហិ តេសំ តេសំ សត្តានំ អត្តា ច អត្តនោ ធម្មានុធម្មំ កត្វា សុខទុក្ខានិ បដិសំវេទេតិ, ឯវំ អត្តាវ អត្តានំ តស្ស ច ឧបភោគភូតំ កិញ្ចនំ បលិពោធសង្ខាតំ លោកញ្ច ករោតិ, អភិនិម្មិនាតីតិ អត្តលទ្ធិ វិយ អយម្បិ តេសំ លទ្ធិ. បរំកតោតិ បរេន កតោ, អត្តតោ បរេន ឥស្សរេន វា បុរិសេន វា បជាបតិនា វា កាលេន វា បកតិយា វា អត្តា ច លោកោ ច កតោ, និម្មិតោតិ អត្ថោ. សយំកតោ ច បរំកតោ ចាតិ យស្មា អត្តានញ្ច លោកញ្ច និម្មិនន្តា ឥស្សរាទយោ ន កេវលំ សយមេវ និម្មិនន្តិ, អថ ខោ តេសំ តេសំ សត្តានំ ធម្មាធម្មានំ សហការីការណំ លភិត្វាវ, តស្មា សយំកតោ ច បរំកតោ ច អត្តា ច លោកោ ចាតិ ឯកច្ចានំ លទ្ធិ. អសយំការោ អបរំការោតិ នត្ថិ ឯតស្ស សយំការោតិ អសយំការោ, នត្ថិ ឯតស្ស បរការោតិ អបរការោ. អនុនាសិកាគមំ កត្វា វុត្តំ ‘‘អបរំការោ’’តិ. អយំ ឧភយត្ថ ទោសំ ទិស្វា ឧភយំ បដិក្ខិបតិ. អថ កថំ ឧប្បន្នោតិ អាហ – អធិច្ចសមុប្បន្នោតិ យទិច្ឆាយ សមុប្បន្នោ កេនចិ ការណេន វិនា ឧប្បន្នោតិ អធិច្ចសមុប្បន្នវាទោ ទស្សិតោ. តេន ច អហេតុកវាទោបិ សង្គហិតោ ហោតិ.

ឥទានិ យេ ទិដ្ឋិគតិកា អត្តានំ វិយ សុខទុក្ខម្បិ តស្ស គុណភូតំ កិញ្ចនភូតំ វា សស្សតាទិវសេន អភិនិវិស្ស វោហរន្តិ, តេសំ តំ វាទំ ទស្សេតុំ ‘‘សន្តេកេ សមណព្រាហ្មណា’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ វុត្តនយមេវ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯត្ថ បន ឥធ ជច្ចន្ធូបមាយ អនាគតត្តា តំ ហិត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ យោជេតព្ពោ, តថា គាថាយ.

តត្ថ អន្តរាវ វិសីទន្តិ, អបត្វាវ តមោគធន្តិ អយំ វិសេសោ. តស្សត្ថោ – ឯវំ ទិដ្ឋិគតេសុ ទិដ្ឋិនិស្សយេសុ អាសជ្ជមានា ទិដ្ឋិគតិកា កាមោឃាទីនំ ចតុន្នំ ឱឃានំ, សំសារមហោឃស្សេវ វា អន្តរាវ វេមជ្ឈេ ឯវ យំ តេសំ បារភាវេន បតិដ្ឋដ្ឋេន វា ឱគធសង្ខាតំ និព្ពានំ តទធិគមូបាយោ វា អរិយមគ្គោ តំ អប្បត្វាវ អនធិគន្ត្វាវ វិសីទន្តិ សំសីទន្តិ. ឱគាធន្តិ បតិដ្ឋហន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វាតិ ឱគាធោ, អរិយមគ្គោ និព្ពានញ្ច. ឱគាធមេវេត្ថ រស្សត្តំ កត្វា ឱគធន្តិ វុត្តំ. តំ ឱគធំ តមោគធន្តិ បទវិភាគោ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. តតិយនានាតិត្ថិយសុត្តវណ្ណនា

៥៦. ឆដ្ឋេ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. ឥមំ ឧទានន្តិ ឯត្ថ បន ទិដ្ឋិតណ្ហាមានេសុ ទោសំ ទិស្វា តេ ទូរតោ វជ្ជេត្វា សង្ខារេ យថាភូតំ បស្សតោ ច តត្ថ អនាទីនវទស្សិតាយ មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋស្ស យថាភូតំ អបស្សតោ ច យថាក្កមំ សំសារតោ អតិវត្តនានតិវត្តនទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ អត្ថោ យោជេតព្ពោ.

តត្ថ អហង្ការបសុតាយំ បជាតិ ‘‘សយំកតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ឯវំ វុត្តសយំការសង្ខាតំ អហង្ការំ តថាបវត្តំ ទិដ្ឋិំ បសុតា អនុយុត្តា អយំ បជា មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋោ សត្តកាយោ. បរំការូបសំហិតាតិ បរោ អញ្ញោ ឥស្សរាទិកោ សព្ពំ ករោតីតិ ឯវំ បវត្តបរំការទិដ្ឋិសន្និស្សិតា តាយ ឧបសំហិតាតិ បរំការូបសំហិតា. ឯតទេកេ នាព្ភញ្ញំសូតិ ឯតំ ទិដ្ឋិទ្វយំ ឯកេ សមណព្រាហ្មណា តត្ថ ទោសទស្សិនោ ហុត្វា នានុជានិំសុ. កថំ? សតិ ហិ សយំការេ កាមការតោ សត្តានំ ឥដ្ឋេនេវ ភវិតព្ពំ, ន អនិដ្ឋេន. ន ហិ កោចិ អត្តនោ ទុក្ខំ ឥច្ឆតិ, ភវតិ ច អនិដ្ឋំ, តស្មា ន សយំការោ. បរំការោបិ យទិ ឥស្សរហេតុកោ, ស្វាយំ ឥស្សរោ អត្តត្ថំ វា ករេយ្យ បរត្ថំ វា. តត្ថ យទិ អត្តត្ថំ, អត្តនា អកតកិច្ចោ សិយា អសិទ្ធស្ស សាធនតោ. អថ វា បរត្ថំ សព្ពេសំ ហិតសុខមេវ និប្ផជ្ជេយ្យ, ន អហិតំ ទុក្ខំ និប្ផជ្ជតិ, តស្មា ឥស្សរវសេន ន បរំការោ សិជ្ឈតិ. យទិ ច ឥស្សរសង្ខាតំ អញ្ញនិរបេក្ខំ និច្ចមេកការណំ បវត្តិយា សិយា, កម្មេន ឧប្បត្តិ ន សិយា, សព្ពេហេវ ឯកជ្ឈំ ឧប្បជ្ជិតព្ពំ ការណស្ស សន្និហិតត្តា. អថស្ស អញ្ញម្បិ សហការីការណំ ឥច្ឆិតំ, តញ្ញេវ ហេតុ, កិំ ឥស្សរេន អបរិនិដ្ឋិតសាមត្ថិយេន បរិកប្បិតេន. យថា ច ឥស្សរហេតុកោ បរំការោ ន សិជ្ឈតិ, ឯវំ បជាបតិបុរិសបកតិព្រហ្មកាលាទិហេតុតោបិ ន សិជ្ឈតេវ តេសម្បិ អសិទ្ធត្តា វុត្តទោសានតិវត្តនតោ ច. តេន វុត្តំ ‘‘ឯតទេកេ នាព្ភញ្ញំសូ’’តិ. យេ បន យថាវុត្តេ សយំការបរំការេ នានុជានន្តាបិ អធិច្ចសមុប្បន្នំ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេន្តិ, តេបិ ន នំ សល្លន្តិ អទ្ទសុំ អធិច្ចសមុប្បន្នន្តិវាទិនោបិ មិច្ឆាភិនិវេសំ អនតិក្កមនតោ យថាភូតំ អជានន្តានំ ទិដ្ឋិគតំ តត្ថ តត្ថ ទុក្ខុប្បាទនតោ វិជ្ឈនដ្ឋេន ‘‘សល្ល’’ន្តិ ន បស្សិំសុ.

ឯតញ្ច សល្លំ បដិកច្ច បស្សតោតិ យោ បន អារទ្ធវិបស្សកោ បញ្ចបិ ឧបាទានក្ខន្ធេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ សមនុបស្សតិ, សោ ឯតញ្ច តិវិធំ វិបរីតទស្សនំ អញ្ញញ្ច សកលំ មិច្ឆាភិនិវេសំ តេសញ្ច និស្សយភូតេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេបិ តុជ្ជនតោ ទុរុទ្ធារតោ ច ‘‘សល្ល’’ន្តិ បដិកច្ច បុព្ពេយេវ វិបស្សនាបញ្ញាយ បស្សតិ. ឯវំ បស្សតោ អរិយមគ្គក្ខណេ ឯកន្តេនេវ អហំ ករោមីតិ ន តស្ស ហោតិ. យថា ច អត្តនោ ការកភាវោ តស្ស ន ឧបដ្ឋាតិ, ឯវំ បរោ ករោតីតិ ន តស្ស ហោតិ, កេវលំ បន អនិច្ចសង្ខាតំ បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មមត្តមេវ ហោតិ. ឯត្តាវតា សម្មាបដិបន្នស្ស សព្ពថាបិ ទិដ្ឋិមានាភាវោវ ទស្សិតោ. តេន ច អរហត្តប្បត្តិយា សំសារសមតិក្កមោ បកាសិតោ ហោតិ.

ឥទានិ យោ ទិដ្ឋិគតេ អល្លីនោ, ន សោ សំសារតោ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ សក្កោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘មានុបេតា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ មានុបេតា អយំ បជាតិ អយំ សព្ពាបិ ទិដ្ឋិគតិកសង្ខាតា បជា សត្តកាយោ ‘‘មយ្ហំ ទិដ្ឋិ សុន្ទរា, មយ្ហំ អាទានោ សុន្ទរោ’’តិ អត្តនោ គាហស្ស សំបគ្គហលក្ខណេន មានេន ឧបេតា សមន្នាគតា. មានគន្ថា មានវិនិពទ្ធាតិ តតោ ឯវ តេន អបរាបរំ ឧប្បជ្ជមានេន យថា តំ ទិដ្ឋិំ ន បដិនិស្សជ្ជតិ, ឯវំ អត្តនោ សន្តានស្ស គន្ថិតត្តា វិនិពទ្ធត្តា ច មានគន្ថា មានវិនិពទ្ធា. ទិដ្ឋីសុ សារម្ភកថា, សំសារំ នាតិវត្តតីតិ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អត្តុក្កំសនបរវម្ភនវសេន អត្តនោ ទិដ្ឋាភិនិវេសេន បរេសំ ទិដ្ឋីសុ សារម្ភកថា វិរោធកថា សំសារនាយិកានំ អវិជ្ជាតណ្ហានំ អប្បហានតោ សំសារំ នាតិវត្តតិ, ន អតិក្កមតីតិ អត្ថោ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សុភូតិសុត្តវណ្ណនា

៥៧. សត្តមេ សុភូតីតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. សោ ហិ អាយស្មា បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ បាទមូលេ កតាភិនីហារោ កប្បសតសហស្សំ ឧបចិតបុញ្ញសម្ភារោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ឧឡារវិភវេ គហបតិកុលេ ឧប្បន្នោ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា សំវេគជាតោ ឃរា និក្ខម្ម បព្ពជិត្វា កតាធិការត្តា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ ន ចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ ជាតោ, ព្រហ្មវិហារភាវនាយ បន ឧក្កំសបារមិប្បត្តិយា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ អរណវិហារីនំ យទិទំ សុភូតី’’តិ (អ. និ. ១.២០១) អរណវិហារេ ភគវតា ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. សោ ឯកទិវសំ សាយន្ហសមយំ ទិវាដ្ឋានតោ វិហារង្គណំ ឱតិណ្ណោ ចតុបរិសមជ្ឈេ ភគវន្តំ ធម្មំ ទេសេន្តំ ទិស្វា ‘‘ទេសនាបរិយោសានេ វុដ្ឋហិត្វា វន្ទិស្សាមី’’តិ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា ភគវតោ អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសិន្នោ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សុភូតិ…បេ… សមាបជ្ជិត្វា’’តិ.

តត្ថ ទុតិយជ្ឈានតោ បដ្ឋាយ រូបាវចរសមាធិ សព្ពោបិ អរូបាវចរសមាធិ អវិតក្កសមាធិ ឯវ. ឥធ បន ចតុត្ថជ្ឈានបាទកោ អរហត្តផលសមាធិ ‘‘អវិតក្កសមាធី’’តិ អធិប្បេតោ. ទុតិយជ្ឈានាទីហិ បហីនា មិច្ឆាវិតក្កា ន តាវ សុប្បហីនា អច្ចន្តបហានាភាវតោ, អរិយមគ្គេន បន បហីនា ឯវ បុន បហានកិច្ចាភាវតោ. តស្មា អគ្គមគ្គបរិយោសានភូតោ អរហត្តផលសមាធិ សព្ពេសំ មិច្ឆាវិតក្កានំ បហានន្តេ ឧប្បន្នត្តា វិសេសតោ ‘‘អវិតក្កសមាធី’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, បគេវ ចតុត្ថជ្ឈានបាទកោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឥធ បន ចតុត្ថជ្ឈានបាទកោ អរហត្តផលសមាធិ ‘អវិតក្កសមាធី’តិ អធិប្បេតោ’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អាយស្មតោ សុភូតិស្ស សព្ពមិច្ឆាវិតក្កសព្ពសំកិលេសបហានសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ ជានិត្វា តទត្ថទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យស្ស វិតក្កា វិធូបិតាតិ យេន អរិយបុគ្គលេន, យស្ស វា អរិយបុគ្គលស្ស កាមវិតក្កាទយោ សព្ពេបិ មិច្ឆាវិតក្កា វិធូបិតា អរិយមគ្គញាណេន សន្តាបិតា សមុច្ឆិន្នា. អជ្ឈត្តំ សុវិកប្បិតា អសេសាតិ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតេ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បជ្ជនារហា សុវិកប្បិតា សុដ្ឋុ វិកប្បិតា អសេសតោ, កិញ្ចិបិ អសេសេត្វា សុសមុច្ឆិន្នាតិ អត្ថោ. តំ សង្គមតិច្ច អរូបសញ្ញីតិ ឯត្ថ ន្តិ និបាតមត្តំ. អថ វា ហេតុអត្ថោ តំសទ្ទោ. យស្មា អនវសេសេន មិច្ឆាវិតក្កា សមុច្ឆិន្នា, តស្មា រាគសង្គាទិកំ បញ្ចវិធំ សង្គំ, សព្ពម្បិ វា កិលេសសង្គំ អតិច្ច អតិក្កមិត្វា អតិក្កមនហេតុ រូបសភាវាភាវតោ រុប្បនសង្ខាតស្ស ច វិការស្ស តត្ថ អភាវតោ និព្ពិការហេតុភាវតោ វា ‘‘អរូប’’ន្តិ លទ្ធនាមំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តាហិ មគ្គផលសញ្ញាហិ អរូបសញ្ញី. ចតុយោគាតិគតោតិ កាមយោគោ ភវយោគោ ទិដ្ឋិយោគោ អវិជ្ជាយោគោតិ ចត្តារោ យោគេ យថារហំ ចតូហិបិ មគ្គេហិ អតិក្កមិត្វា គតោ. ន ជាតុ មេតីតិ មការោ បទសន្ធិករោ, ជាតុ ឯកំសេនេវ បុនព្ភវាយ ន ឯតិ, អាយតិំ បុនព្ភវាភិនិព្ពត្តិ តស្ស នត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘ន ជាតិ មេតី’’តិបិ បឋន្តិ, សោ ឯវត្ថោ. ឥតិ ភគវា អាយស្មតោ សុភូតិស្ស អរហត្តផលសមាបត្តិវិហារំ អនុបាទិសេសនិព្ពានញ្ច អារព្ភ បីតិវេគវិស្សដ្ឋំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. គណិកាសុត្តវណ្ណនា

៥៨. អដ្ឋមេ ទ្វេ បូគាតិ ទ្វេ គណា. អញ្ញតរិស្សា គណិកាយាតិ អញ្ញតរាយ នគរសោភិនិយា. សារត្តាតិ សុដ្ឋុ រត្តា. បដិពទ្ធចិត្តាតិ កិលេសវសេន ពទ្ធចិត្តា. រាជគហេ កិរ ឯកស្មិំ ឆណទិវសេ ពហូ ធុត្តបុរិសា គណពន្ធនេន វិចរន្តា ឯកមេកស្ស ឯកមេកំ វេសិំ អានេត្វា ឧយ្យានំ បវិសិត្វា ឆណកីឡំ កីឡិំសុ. តតោ បរម្បិ ទ្វេ តយោ ឆណទិវសេ តំ តំយេវ វេសិំ អានេត្វា ឆណកីឡំ កីឡិំសុ. អថាបរស្មិំ ឆណទិវសេ អញ្ញេបិ ធុត្តា តថេវ ឆណកីឡំ កីឡិតុកាមា វេសិយោ អានេន្តា បុរិមធុត្តេហិ បុព្ពេ អានីតំ ឯកំ វេសិំ អានេន្តិ. ឥតរេ តំ ទិស្វា ‘‘អយំ អម្ហាកំ បរិគ្គហោ’’តិ អាហំសុ. តេបិ តថេវ អាហំសុ. ‘‘ឯវំ អម្ហាកំ បរិគ្គហោ, អម្ហាកំ បរិគ្គហោ’’តិ កលហំ វឌ្ឍេត្វា បាណិប្បហារាទីនិ អកំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន រាជគហេ ទ្វេ បូគា’’តិអាទិ. តត្ថ ឧបក្កមន្តីតិ បហរន្តិ. មរណម្បិ និគច្ឆន្តីតិ ពលវូបក្កមេហិ មរណំ ឧបគច្ឆន្តិ, ឥតរេបិ មរណមត្តំ មរណប្បមាណទុក្ខំ បាបុណន្តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ កាមេសុ គេធំ វិវាទមូលំ សព្ពានត្ថមូលន្តិ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ អន្តទ្វយេ ច មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយា អាទីនវានិសំសវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យញ្ច បត្តន្តិ យំ រូបាទិបញ្ចកាមគុណជាតំ បត្តំ ‘‘នត្ថិ កាមេសុ ទោសោ’’តិ ទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា វា អបុរក្ខត្វា វា ឯតរហិ លទ្ធំ អនុភុយ្យមានំ. យញ្ច បត្តព្ពន្តិ យញ្ច កាមគុណជាតមេវ ‘‘ភុញ្ជិតព្ពា កាមា, បរិភុញ្ជិតព្ពា កាមា, អាសេវិតព្ពា កាមា, បដិសេវិតព្ពា កាមា, យោ កាមេ បរិភុញ្ជតិ, សោ លោកំ វឌ្ឍេតិ, យោ លោកំ វឌ្ឍេតិ, សោ ពហុំ បុញ្ញំ បសវតី’’តិ ទិដ្ឋិំ ឧបនិស្សាយ តំ អនិស្សជ្ជិត្វា កតេន កម្មុនា អនាគតេ បត្តព្ពំ អនុភវិតព្ពញ្ច. ឧភយមេតំ រជានុកិណ្ណន្តិ ឯតំ ឧភយំ បត្តំ បត្តព្ពញ្ច រាគរជាទីហិ អនុកិណ្ណំ. សម្បត្តេ ហិ វត្ថុកាមេ អនុភវន្តោ រាគរជេន វោកិណ្ណោ ហោតិ, តត្ថ បន សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស ផលេ អាយតិំ អាបន្នេ ទោមនស្សុប្បត្តិយា ទោសរជេន វោកិណ្ណោ ហោតិ, ឧភយត្ថាបិ មោហរជេន វោកិណ្ណោ ហោតិ. កស្ស បនេតំ រជានុកិណ្ណន្តិ អាហ – ‘‘អាតុរស្សានុសិក្ខតោ’’តិ កាមបត្ថនាវសេន កិលេសាតុរស្ស, តស្ស ច ផលេន ទុក្ខាតុរស្ស ច ឧភយត្ថាបិ បដិការាភិលាសាយ កិលេសផលេ អនុសិក្ខតោ.

តថា យញ្ច បត្តន្តិ យំ អចេលកវតាទិវសេន បត្តំ អត្តបរិតាបនំ. យញ្ច បត្តព្ពន្តិ យំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានហេតុ អបាយេសុ បត្តព្ពំ ផលំ. ឧភយមេតំ រជានុកិណ្ណន្តិ តទុភយំ ទុក្ខរជានុកិណ្ណំ. អាតុរស្សាតិ កាយកិលមថេន ទុក្ខាតុរស្ស. អនុសិក្ខតោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ, តស្សា សមាទាយកេ បុគ្គលេ ច អនុសិក្ខតោ.

យេ ច សិក្ខាសារាតិ យេហិ យថាសមាទិន្នំ សីលព្ពតាទិសង្ខាតំ សិក្ខំ សារតោ គហេត្វា ‘‘ឥមិនា សំសារសុទ្ធី’’តិ កថិតា. តេនាហ – សីលព្ពតំ ជីវិតំ ព្រហ្មចរិយំ ឧបដ្ឋានសារាតិ. តត្ថ យំ ‘‘ន ករោមី’’តិ ឱរមតិ, តំ សីលំ, វិសភោជនកិច្ឆាចរណាទិកំ វតំ, សាកភក្ខតាទិជីវិកា ជីវិតំ, មេថុនវិរតិ ព្រហ្មចរិយំ, ឯតេសំ អនុតិដ្ឋនំ ឧបដ្ឋានំ, ភូតបិណ្ឌកបរិភណ្ឌាទិវសេន ខន្ធទេវសិវាទិបរិចរណំ វា ឧបដ្ឋានំ, ឯវមេតេហិ យថាវុត្តេហិ សីលាទីហិ សំសារសុទ្ធិ ហោតីតិ តានិ សារតោ គហេត្វា ឋិតា សមណព្រាហ្មណា សិក្ខាសារា សីលព្ពតំ ជីវិតំ ព្រហ្មចរិយំ ‘‘ឧបដ្ឋានសារា’’តិ វេទិតព្ពា. អយមេកោ អន្តោតិ អយំ សីលព្ពតបរាមាសវសេន អត្តកិលមថានុយោគសង្ខាតោ មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយា ឧប្បថភូតោ លាមកដ្ឋេន ច ឯកោ អន្តោ. អយំ ទុតិយោ អន្តោតិ អយំ កាមសុខល្លិកានុយោគោ កាមេសុ បាតព្យតាបត្តិសង្ខាតោ ទុតិយោ វុត្តនយេន អន្តោ.

ឥច្ចេតេ ឧភោ អន្តាតិ កាមសុខល្លិកានុយោគោ អត្តកិលមថានុយោគោ ច ឥតិ ឯតេ ឧភោ អន្តា. តេ ច ខោ ឯតរហិ បត្តេ, អាយតិំ បត្តព្ពេ ច កិលេសទុក្ខរជានុកិណ្ណេ កាមគុណេ អត្តបរិតាបនេ ច អល្លីនេហិ កិលេសទុក្ខាតុរានំ អនុសិក្ខន្តេហិ, សយញ្ច កិលេសទុក្ខាតុរេហិ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា លាមកា ឧប្បថភូតា ចាតិ អន្តា. កដសិវឌ្ឍនាតិ អន្ធបុថុជ្ជនេហិ អភិកង្ខិតព្ពដ្ឋេន កដសិសង្ខាតានំ តណ្ហាអវិជ្ជានំ អភិវឌ្ឍនា. កដសិយោ ទិដ្ឋិំ វឌ្ឍេន្តីតិ តា បន កដសិយោ នានប្បការទិដ្ឋិំ វឌ្ឍេន្តិ. វត្ថុកាមេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ ហិ តេ បជហិតុំ អសក្កោន្តស្ស តណ្ហាអវិជ្ជាសហការីការណំ លភិត្វា ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ១២២១; វិភ. ៩៣៨) នត្ថិកទិដ្ឋិំ អកិរិយទិដ្ឋិំ អហេតុកទិដ្ឋិញ្ច គណ្ហាបេន្តិ, អត្តបរិតាបនំ អនុយុត្តស្ស បន អវិជ្ជាតណ្ហាសហការីការណំ លភិត្វា ‘‘សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធី’’តិអាទិនា អត្តសុទ្ធិអភិលាសេន សីលព្ពតបរាមាសទិដ្ឋិំ គណ្ហាបេន្តិ. សក្កាយទិដ្ឋិយា បន តេសំ បច្ចយភាវោ បាកដោយេវ. ឯវំ អន្តទ្វយូបនិស្សយេន តណ្ហាអវិជ្ជានំ ទិដ្ឋិវឌ្ឍកតា វេទិតព្ពា. កេចិ បន ‘‘កដសីតិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ វទន្តិ. តេសំ យទគ្គេន តតោ អន្តទ្វយតោ សំសារសុទ្ធិ ន ហោតិ, តទគ្គេន តេ ឧបាទានក្ខន្ធេ អភិវឌ្ឍេតីតិ អធិប្បាយោ. អបរេ បន ‘‘កដសិវឌ្ឍនា’’តិ បទស្ស ‘‘អបរាបរំ ជរាមរណេហិ សិវថិកវឌ្ឍនា’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. តេហិបិ អន្តទ្វយស្ស សំសារសុទ្ធិហេតុភាវាភាវោយេវ វុត្តោ, កដសិយា បន ទិដ្ឋិវឌ្ឍនការណភាវោ វត្តព្ពោ.

ឯតេ តេ ឧភោ អន្តេ អនភិញ្ញាយាតិ តេ ឯតេ យថាវុត្តេ ឧភោបិ អន្តេ អជានិត្វា ‘‘ឥមេ អន្តា តេ ច ឯវំគហិតា ឯវំអនុដ្ឋិតា ឯវំគតិកា ឯវំអភិសម្បរាយា’’តិ ឯវំ អជាននហេតុ អជាននការណា. ‘‘បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា’’តិអាទីសុ (បុ. ប. ២០៨; អ. និ. ៩.៤៣) វិយស្ស ហេតុអត្ថតា ទដ្ឋព្ពា. ឱលីយន្តិ ឯកេតិ ឯកេ កាមសុខានុយោគវសេន សង្កោចំ អាបជ្ជន្តិ. អតិធាវន្តិ ឯកេតិ ឯកេ អត្តកិលមថានុយោគវសេន អតិក្កមន្តិ. កាមសុខមនុយុត្តា ហិ វីរិយស្ស អករណតោ កោសជ្ជវសេន សម្មាបដិបត្តិតោ សង្កោចមាបន្នតា ឱលីយន្តិ នាម, អត្តបរិតាបនមនុយុត្តា បន កោសជ្ជំ បហាយ អនុបាយេន វីរិយារម្ភំ ករោន្តា សម្មាបដិបត្តិយា អតិក្កមនតោ អតិធាវន្តិ នាម, តទុភយំ បន តត្ថ អាទីនវាទស្សនតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧភោ អន្តេ អនភិញ្ញាយ ឱលីយន្តិ ឯកេ អតិធាវន្តិ ឯកេ’’តិ. តត្ថ តណ្ហាភិនន្ទនវសេន ឱលីយន្តិ, ទិដ្ឋាភិនន្ទនវសេន អតិធាវន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

អថ វា សស្សតាភិនិវេសវសេន ឱលីយន្តិ ឯកេ, ឧច្ឆេទាភិនិវេសវសេន អតិធាវន្តិ ឯកេ. គោសីលាទិវសេន ហិ អត្តបរិតាបនមនុយុត្តា ឯកច្ចេ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន វា វតេន វា តបេន វា ព្រហ្មចរិយេន វា ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា, តត្ថ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោ អវិបរិណាមធម្មោ សស្សតិសមំ តថេវ ឋស្សាមី’’តិ សស្សតទស្សនំ អភិនិវិសន្តា សំសារេ ឱលីយន្តិ នាម, កាមសុខមនុយុត្តា បន ឯកច្ចេ យំកិញ្ចិ កត្វា ឥន្ទ្រិយានិ សន្តប្បេតុកាមា លោកាយតិកា វិយ តទនុគុណំ ឧច្ឆេទទស្សនំ អភិនិវិសន្តា អនុបាយេន វដ្ដុបច្ឆេទស្ស បរិយេសនតោ អតិធាវន្តិ នាម. ឯវំ សស្សតុច្ឆេទវសេនបិ ឱលីយនាតិធាវនានិ វេទិតព្ពានិ.

យេ ច ខោ តេ អភិញ្ញាយាតិ យេ ច ខោ បន អរិយបុគ្គលា តេ យថាវុត្តេ ឧភោ អន្តេ ‘‘ឥមេ អន្តា ឯវំគហិតា ឯវំអនុដ្ឋិតា ឯវំគតិកា ឯវំអភិសម្បរាយា’’តិ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន វិបស្សនាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ជានិត្វា មជ្ឈិមបដិបទំ សម្មាបដិបន្នា, តាយ សម្មាបដិបត្តិយា. តត្រ ច នាហេសុន្តិ តត្រ តស្មិំ អន្តទ្វយេ បតិតា ន អហេសុំ, តំ អន្តទ្វយំ បជហិំសូតិ អត្ថោ. តេន ច នាមញ្ញិំសូតិ តេន អន្តទ្វយបហានេន ‘‘មម ឥទំ អន្តទ្វយបហានំ, អហំ អន្តទ្វយំ បហាសិំ, ឥមិនា អន្តទ្វយបហានេន សេយ្យោ’’តិអាទិនា តណ្ហាទិដ្ឋិមានមញ្ញនាវសេន ន អមញ្ញិំសុ សព្ពមញ្ញនានំ សម្មទេវ បហីនត្តា. ឯត្ថ ច អគ្គផលេ ឋិតេ អរិយបុគ្គលេ សន្ធាយ ‘‘តត្រ ច នាហេសុំ, តេន ច នាមញ្ញិំសូ’’តិ អតីតកាលវសេន អយំ ទេសនា បវត្តា, មគ្គក្ខណេ បន អធិប្បេតេ វត្តមានកាលវសេនេវ វត្តព្ពំ សិយា. វដ្ដំ តេសំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយាតិ យេ ឯវំ បហីនសព្ពមញ្ញនា ឧត្តមបុរិសា, តេសំ អនុបាទាបរិនិព្ពុតានំ កម្មវិបាកកិលេសវសេន តិវិធម្បិ វដ្ដំ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ, វត្តមានក្ខន្ធភេទតោ ឧទ្ធំ អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ អបញ្ញត្តិកភាវមេវ គច្ឆតីតិ អត្ថោ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. ឧបាតិធាវន្តិសុត្តវណ្ណនា

៥៩. នវមេ រត្តន្ធការតិមិសាយន្តិ រត្តិយំ អន្ធការេ មហាតិមិសាយំ. រត្តីបិ ហិ អន្ធការវិរហិតា ហោតិ, យា បុណ្ណមាយ រត្តិ ជុណ្ហោភាសិតា. អន្ធការោបិ ‘‘តិមិសា’’តិ ន វត្តព្ពោ ហោតិ អព្ភមហិកាទិឧបក្កិលេសវិរហិតេ ទេវេ. មហន្ធការោ ហិ ‘‘តិមិសា’’តិ វុច្ចតិ. អយំ បន អមាវសី រត្តិ ទេវោ ច មេឃបដលសញ្ឆន្នោ. តេន វុត្តំ – ‘‘រត្តន្ធការតិមិសាយន្តិ រត្តិយា អន្ធការេ មហាតិមិសាយ’’ន្តិ. អព្ភោកាសេតិ អប្បដិច្ឆន្នេ ឱកាសេ វិហារង្គណេ. តេលប្បទីបេសុ ឈាយមានេសូតិ តេលបជ្ជោតេសុ ជលមានេសុ.

ននុ ច ភគវតោ ព្យាមប្បភា បកតិយា ព្យាមមត្តប្បទេសំ អភិព្យាបេត្វា ចន្ទិមសូរិយាលោកំ អភិភវិត្វា ឃនពហលំ ពុទ្ធាលោកំ វិស្សជ្ជេន្តី អន្ធការំ វិធមិត្វា តិដ្ឋតិ, កាយប្បភាបិ នីលបីតាទិវសេន ឆព្ពណ្ណឃនពុទ្ធរស្មិយោ វិស្សជ្ជេត្វា បកតិយាវ សមន្តតោ អសីតិហត្ថប្បទេសំ ឱភាសេន្តី តិដ្ឋតិ, ឯវំ ពុទ្ធាលោកេនេវ ឯកោភាសភូតេ ភគវតោ និសិន្នោកាសេ បទីបករណេ កិច្ចំ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, តថាបិ បុញ្ញត្ថិកា ឧបាសកា ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច បូជាករណត្ថំ ទេវសិកំ តេលប្បទីបំ ឧបដ្ឋបេន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ – សាមញ្ញផលេបិ ‘‘ឯតេ មណ្ឌលមាលេ ទីបា ឈាយន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.១៥៩). ‘‘រត្តន្ធការតិមិសាយ’’ន្តិ ឥទម្បិ តស្សា រត្តិយា សភាវកិត្តនត្ថំ វុត្តំ, ន បន ភគវតោ និសិន្នោកាសស្ស អន្ធការភាវតោ. បូជាករណត្ថមេវ ហិ តទាបិ ឧបាសកេហិ បទីបា ការិតា.

តស្មិញ្ហិ ទិវសេ សាវត្ថិវាសិនោ ពហូ ឧបាសកា បាតោវ សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា វិហារំ គន្ត្វា ឧបោសថង្គានិ សមាទិយិត្វា ពុទ្ធប្បមុខំ ភិក្ខុសង្ឃំ និមន្តេត្វា នគរំ បវិសិត្វា មហាទានានិ បវត្តេត្វា ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច អនុគន្ត្វា និវត្តិត្វា អត្តនោ អត្តនោ គេហានិ គន្ត្វា សយម្បិ បរិភុញ្ជិត្វា សុទ្ធវត្ថនិវត្ថា សុទ្ធុត្តរាសង្គា គន្ធមាលាទិហត្ថា វិហារំ គន្ត្វា ភគវន្តំ បូជេត្វា កេចិ មនោភាវនីយេ ភិក្ខូ បយិរុបាសន្តា កេចិ យោនិសោមនសិករោន្តា ទិវសភាគំ វីតិនាមេសុំ. តេ សាយន្ហសមយេ ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា សត្ថរិ ធម្មសភាមណ្ឌបតោ បដ្ឋាយ គន្ធកុដិសមីបេ អជ្ឈោកាសេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នេ, ភិក្ខុសង្ឃេ ច ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បយិរុបាសន្តេ ឧបោសថវិសោធនត្ថញ្ចេវ យោនិសោមនសិការបរិព្រូហនត្ថញ្ច នគរំ អគន្ត្វា វិហារេយេវ វសិតុកាមា ឱហីយិំសុ. អថ តេ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច បូជាករណត្ថំ ពហូ តេលប្បទីបេ អារោបេត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច អញ្ជលិំ កត្វា ភិក្ខូនំ បរិយន្តេ និសិន្នា កថំ សមុដ្ឋាបេសុំ, ‘‘ភន្តេ, ឥមេ តិត្ថិយា នានាវិធានិ ទិដ្ឋិគតានិ អភិនិវិស្ស វោហរន្តិ, តថា វោហរន្តា ច កទាចិ សស្សតំ, កទាចិ អសស្សតំ, ឧច្ឆេទាទីសុ អញ្ញតរន្តិ ឯកស្មិំយេវ អដ្ឋត្វា នវនវានិ ទិដ្ឋិគតានិ ‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’ន្តិ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋន្តិ ឧម្មត្តកសទិសា, តេសំ តថា អភិនិវិដ្ឋានំ កា គតិ, កោ អភិសម្បរាយោ’’តិ. តេន ច សមយេន ពហូ បដង្គបាណកា បតន្តា បតន្តា តេសុ តេលប្បទីបេសុ និបតន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា អធិបាតកា’’តិអាទិ.

តត្ថ អធិបាតកាតិ បដង្គបាណកា, យេ ‘‘សលភា’’តិបិ វុច្ចន្តិ. តេ ហិ ទីបសិខំ អធិបតនតោ ‘‘អធិបាតកា’’តិ អធិប្បេតា. អាបាតបរិបាតន្តិ អាបាតំ បរិបាតំ, អាបតិត្វា អាបតិត្វា បរិបតិត្វា បរិបតិត្វា, អភិមុខបាតញ្ចេវ បរិព្ភមិត្វា បាតញ្ច កត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘អាបាថេ បរិបាត’’ន្តិ កេចិ បឋន្តិ, អាបាថេ បទីបស្ស អត្តនោ អាបាថគមនេ សតិ បរិបតិត្វា បរិបតិត្វាតិ អត្ថោ. អនយន្តិ អវឌ្ឍិំ ទុក្ខំ. ព្យសនន្តិ វិនាសំ. បុរិមបទេន ហិ មរណមត្តំ ទុក្ខំ, បច្ឆិមបទេន មរណំ តេសំ ទីបេតិ. តត្ថ កេចិ បាណកា សហ បតនេន មរិំសុ, កេចិ មរណមត្តំ ទុក្ខំ អាបជ្ជិំសុ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អធិបាតកបាណកានំ អត្តហិតំ អជានន្តានំ អត្តុបក្កមវសេន និរត្ថកព្យសនាបត្តិំ វិទិត្វា តេសំ វិយ ទិដ្ឋិគតិកានំ ទិដ្ឋាភិនិវេសេន អនយព្យសនាបត្តិទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ឧបាតិធាវន្តិ ន សារមេន្តីតិ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិអាទិភេទំ សារំ ន ឯន្តិ, ចតុសច្ចាភិសមយវសេន ន អធិគច្ឆន្តិ. តស្មិំ បន សឧបាយេ សារេ តិដ្ឋន្តេយេវ វិមុត្តាភិលាសាយ តំ ឧបេន្តា វិយ ហុត្វាបិ ទិដ្ឋិវិបល្លាសេន អតិធាវន្តិ អតិក្កមិត្វា គច្ឆន្តិ, បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ‘‘និច្ចំ សុភំ សុខំ អត្តា’’តិ អភិនិវិសិត្វា គណ្ហន្តាតិ អត្ថោ. នវំ នវំ ពន្ធនំ ព្រូហយន្តីតិ តថា គណ្ហន្តា ច តណ្ហាទិដ្ឋិសង្ខាតំ នវំ នវំ ពន្ធនំ ព្រូហយន្តិ វឌ្ឍយន្តិ. បតន្តិ បជ្ជោតមិវាធិបាតកា, ទិដ្ឋេ សុតេ ឥតិហេកេ និវិដ្ឋាតិ ឯវំ តណ្ហាទិដ្ឋិពន្ធនេហិ ពទ្ធត្តា ឯកេ សមណព្រាហ្មណា ទិដ្ឋេ អត្តនា ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋិទស្សនេនេវ វា ទិដ្ឋេ អនុស្សវូបលព្ភមត្តេនេវ ច សុតេ ‘‘ឥតិហ ឯកន្តតោ ឯវមេត’’ន្តិ និវិដ្ឋា ទិដ្ឋាភិនិវេសេន ‘‘សស្សត’’ន្តិអាទិនា អភិនិវិដ្ឋា, ឯកន្តហិតំ វា និស្សរណំ អជានន្តា រាគាទីហិ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តំ ភវត្តយសង្ខាតំ អង្គារកាសុំយេវ ឥមេ វិយ អធិបាតកា ឥមំ បជ្ជោតំ បតន្តិ, ន តតោ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ សក្កោន្តីតិ អត្ថោ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឧប្បជ្ជន្តិសុត្តវណ្ណនា

៦០. ទសមេ យាវកីវន្តិ យត្តកំ កាលំ. យតោតិ យទា, យតោ បដ្ឋាយ, យស្មិំ កាលេតិ វា អត្ថោ. ឯវមេតំ, អានន្ទាតិ, អានន្ទ, តថាគតេ ឧប្បន្នេ តថាគតស្ស តថាគតសាវកានំយេវ ច លាភសក្ការោ អភិវឌ្ឍតិ, តិត្ថិយា បន និត្តេជា វិហតប្បភា បហីនលាភសក្ការា ហោន្តីតិ យំ តយា វុត្តំ, ឯតំ ឯវំ, ន ឯតស្ស អញ្ញថាភាវោ. ចក្កវត្តិនោ ហិ ចក្ករតនស្ស បាតុភាវេន លោកោ ចក្ករតនំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញត្ថ បូជាសក្ការសម្មានំ ន បវត្តេតិ, ចក្ករតនមេវ បន សព្ពោ លោកោ សព្ពភាវេហិ សក្ករោតិ គរុំ ករោតិ មានេតិ បូជេតិ. ឥតិ វដ្ដានុសារិបុញ្ញមត្តនិស្សន្ទស្សបិ តាវ មហន្តោ អានុភាវោ, កិមង្គំ បន វិវដ្ដានុសារិបុញ្ញផលូបត្ថម្ភស្ស អនន្តាបរិមេយ្យគុណគណាធារស្ស ពុទ្ធរតនស្ស ធម្មរតនស្ស សង្ឃរតនស្ស ចាតិ ទស្សេតិ.

ភគវា ហិ សម្មាសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តវរធម្មចក្កោ អនុក្កមេន លោកេ ឯកសដ្ឋិយា អរហន្តេសុ ជាតេសុ សដ្ឋិ អរហន្តេ ជនបទចារិកាយ វិស្សជ្ជេត្វា ឧរុវេលំ បត្វា ឧរុវេលកស្សបប្បមុខេ សហស្សជដិលេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាបេត្វា តេហិ បរិវុតោ លដ្ឋិវនុយ្យានេ និសីទិត្វា ពិម្ពិសារប្បមុខានំ អង្គមគធវាសីនំ ទ្វាទស នហុតានិ សាសនេ ឱតារេត្វា យទា រាជគហេ វិហាសិ, តតោ បដ្ឋាយ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច យថា យថា ឧបរូបរិ ឧឡារលាភសក្ការោ អភិវឌ្ឍតិ, តថា តថា សព្ពតិត្ថិយានំ លាភសក្ការោ បរិហាយិ ឯវ.

អថេកទិវសំ អាយស្មា អានន្ទោ ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នោ ភគវតោ ច អរិយសង្ឃស្ស ច សម្មាបដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បីតិសោមនស្សជាតោ ‘‘កថំ នុ ខោ តិត្ថិយាន’’ន្តិ តេសំ បដិបត្តិំ អាវជ្ជេសិ. អថស្ស នេសំ សព្ពថាបិ ទុប្បដិបត្តិយេវ ឧបដ្ឋាសិ. សោ ‘‘ឯវំមហានុភាវេ នាម បុញ្ញូបនិស្សយស្ស ធម្មានុធម្មប្បដិបត្តិយា ច ឧក្កំសបារមិប្បត្តេ ភគវតិ, អរិយសង្ឃេ ច ធរន្តេ កថំ ឥមេ អញ្ញតិត្ថិយា ឯវំ ទុប្បដិបន្នា អកតបុញ្ញា វរាកា លាភិនោ សក្កតា ភវិស្សន្តី’’តិ តិត្ថិយានំ លាភសក្ការហានិំ និស្សាយ ការុញ្ញំ ឧប្បាទេត្វា អថ អត្តនោ បរិវិតក្កំ ‘‘យាវកីវញ្ច, ភន្តេ’’តិអាទិនា ភគវតោ អារោចេសិ. ភគវា ច តំ, ‘‘អានន្ទ, តយា មិច្ឆា បរិវិតក្កិត’’ន្តិ អវត្វា សុវណ្ណាលិង្គសទិសំ គីវំ ឧន្នាមេត្វា សុបុប្ផិតសតបត្តសស្សិរិកំ មហាមុខំ អភិប្បសន្នតរំ កត្វា ‘‘ឯវមេតំ, អានន្ទា’’តិ សម្បហំសិត្វា ‘‘យាវកីវញ្ចា’’តិអាទិនា តស្ស វចនំ បច្ចនុមោទិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មា អានន្ទោ…បេ… ភិក្ខុសង្ឃោ ចា’’តិ. អថ ភគវា តស្សំ អដ្ឋុប្បត្តិយំ អតីតេបិ មយិ អនុប្បន្នេ ឯកច្ចេ នីចជនា សម្មានំ លភិត្វា មម ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ ហតលាភសក្ការា អហេសុន្តិ ពាវេរុជាតកំ (ជា. ១.៤.១៥៣ អាទយោ) កថេសិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ទិដ្ឋិគតិកានំ តាវ សក្ការសម្មានោ យាវ ន សម្មាសម្ពុទ្ធា លោកេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តេសំ បន ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ តេ ហតលាភសក្ការា និប្បភា និត្តេជាវ ហោន្តិ, ទុប្បដិបត្តិយា ទុក្ខតោ ច ន មុច្ចន្តីតិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ឱភាសតិ តាវ សោ កិមីតិ សោ ខជ្ជូបនកកិមិ តាវទេវ ឱភាសតិ ជោតតិ ទិព្ពតិ. យាវ ន ឧន្នមតេ បភង្ករោតិ តីសុបិ មហាទីបេសុ ឯកក្ខណេ អាលោកករណេន ‘‘បភង្ករោ’’តិ លទ្ធនាមោ សូរិយោ យាវ ន ឧគ្គមតិ ន ឧទេតិ. អនុគ្គតេ ហិ សូរិយេ លទ្ធោកាសា ខជ្ជូបនកា វិបរិវត្តមានាបិ កណ្ដកផលសទិសា តមសិ វិជ្ជោតន្តិ. ស វេរោចនម្ហិ ឧគ្គតេ, ហតប្បភោ ហោតិ ន ចាបិ ភាសតីតិ សមន្តតោ អន្ធការំ វិធមិត្វា កិរណសហស្សេន វិរោចនសភាវតាយ វេរោចននាមកេ អាទិច្ចេ ឧដ្ឋិតេ សោ ខជ្ជូបនកោ ហតប្បភោ និត្តេជោ កាឡកោ ហោតិ, រត្តន្ធការេ វិយ ន ភាសតិ ន ទិព្ពតិ.

ឯវំ ឱភាសិតមេវ តក្កិកានន្តិ យថា តេន ខជ្ជូបនកេន សូរិយុគ្គមនតោ បុរេយេវ ឱភាសិតំ ហោតិ, ឯវំ តក្កេត្វា វិតក្កេត្វា បរិកប្បនមត្តេន ទិដ្ឋីនំ គហណតោ ‘‘តក្កិកា’’តិ លទ្ធនាមេហិ តិត្ថិយេហិ ឱភាសិតំ អត្តនោ សមយតេជេន ទីបេត្វា អធិដ្ឋិតំ តាវ, យាវ សម្មាសម្ពុទ្ធា លោកេ នុប្បជ្ជន្តិ. ន តក្កិកា សុជ្ឈន្តិ ន ចាបិ សាវកាតិ យទា បន សម្មាសម្ពុទ្ធា លោកេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តទា ទិដ្ឋិគតិកា ន សុជ្ឈន្តិ ន សោភន្តិ, ន ចាបិ តេសំ សាវកា សោភន្តិ, អញ្ញទត្ថុ វិហតសោភា រត្តិខិត្តា វិយ សរា ន បញ្ញាយន្តេវ. អថ វា យាវ សម្មាសម្ពុទ្ធា លោកេ នុប្បជ្ជន្តិ, តាវទេវ តក្កិកានំ ឱភាសិតំ អត្តនោ សមយេន ជោតនំ ពាលលាបនំ, ន តតោ បរំ. កស្មា? យស្មា ន តក្កិកា សុជ្ឈន្តិ, ន ចាបិ សាវកា. តេ ហិ ទុរក្ខាតធម្មវិនយា សម្មាបដិបត្តិរហិតា ន សំសារតោ សុជ្ឈន្តិ អនិយ្យានិកសាសនត្តា. តេនាហ ‘‘ទុទ្ទិដ្ឋី ន ទុក្ខា បមុច្ចរេ’’តិ. តក្កិកា ហិ អយាថាវលទ្ធិកតាយ ទុទ្ទិដ្ឋិនោ មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋទិដ្ឋិកា វិបរីតទស្សនា តំ ទិដ្ឋិំ អនិស្សជ្ជិត្វា សំសារទុក្ខតោ ន កទាចិបិ មុច្ចន្តីតិ.

ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ច ជច្ចន្ធវគ្គវណ្ណនា.