៦. តតិយនានាតិត្ថិយសុត្តវណ្ណនា

៥៦. ឆដ្ឋេ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. ឥមំ ឧទានន្តិ ឯត្ថ បន ទិដ្ឋិតណ្ហាមានេសុ ទោសំ ទិស្វា តេ ទូរតោ វជ្ជេត្វា សង្ខារេ យថាភូតំ បស្សតោ ច តត្ថ អនាទីនវទស្សិតាយ មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋស្ស យថាភូតំ អបស្សតោ ច យថាក្កមំ សំសារតោ អតិវត្តនានតិវត្តនទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ អត្ថោ យោជេតព្ពោ.

តត្ថ អហង្ការបសុតាយំ បជាតិ ‘‘សយំកតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ ឯវំ វុត្តសយំការសង្ខាតំ អហង្ការំ តថាបវត្តំ ទិដ្ឋិំ បសុតា អនុយុត្តា អយំ បជា មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋោ សត្តកាយោ. បរំការូបសំហិតាតិ បរោ អញ្ញោ ឥស្សរាទិកោ សព្ពំ ករោតីតិ ឯវំ បវត្តបរំការទិដ្ឋិសន្និស្សិតា តាយ ឧបសំហិតាតិ បរំការូបសំហិតា. ឯតទេកេ នាព្ភញ្ញំសូតិ ឯតំ ទិដ្ឋិទ្វយំ ឯកេ សមណព្រាហ្មណា តត្ថ ទោសទស្សិនោ ហុត្វា នានុជានិំសុ. កថំ? សតិ ហិ សយំការេ កាមការតោ សត្តានំ ឥដ្ឋេនេវ ភវិតព្ពំ, ន អនិដ្ឋេន. ន ហិ កោចិ អត្តនោ ទុក្ខំ ឥច្ឆតិ, ភវតិ ច អនិដ្ឋំ, តស្មា ន សយំការោ. បរំការោបិ យទិ ឥស្សរហេតុកោ, ស្វាយំ ឥស្សរោ អត្តត្ថំ វា ករេយ្យ បរត្ថំ វា. តត្ថ យទិ អត្តត្ថំ, អត្តនា អកតកិច្ចោ សិយា អសិទ្ធស្ស សាធនតោ. អថ វា បរត្ថំ សព្ពេសំ ហិតសុខមេវ និប្ផជ្ជេយ្យ, ន អហិតំ ទុក្ខំ និប្ផជ្ជតិ, តស្មា ឥស្សរវសេន ន បរំការោ សិជ្ឈតិ. យទិ ច ឥស្សរសង្ខាតំ អញ្ញនិរបេក្ខំ និច្ចមេកការណំ បវត្តិយា សិយា, កម្មេន ឧប្បត្តិ ន សិយា, សព្ពេហេវ ឯកជ្ឈំ ឧប្បជ្ជិតព្ពំ ការណស្ស សន្និហិតត្តា. អថស្ស អញ្ញម្បិ សហការីការណំ ឥច្ឆិតំ, តញ្ញេវ ហេតុ, កិំ ឥស្សរេន អបរិនិដ្ឋិតសាមត្ថិយេន បរិកប្បិតេន. យថា ច ឥស្សរហេតុកោ បរំការោ ន សិជ្ឈតិ, ឯវំ បជាបតិបុរិសបកតិព្រហ្មកាលាទិហេតុតោបិ ន សិជ្ឈតេវ តេសម្បិ អសិទ្ធត្តា វុត្តទោសានតិវត្តនតោ ច. តេន វុត្តំ ‘‘ឯតទេកេ នាព្ភញ្ញំសូ’’តិ. យេ បន យថាវុត្តេ សយំការបរំការេ នានុជានន្តាបិ អធិច្ចសមុប្បន្នំ អត្តានញ្ច លោកញ្ច បញ្ញបេន្តិ, តេបិ ន នំ សល្លន្តិ អទ្ទសុំ អធិច្ចសមុប្បន្នន្តិវាទិនោបិ មិច្ឆាភិនិវេសំ អនតិក្កមនតោ យថាភូតំ អជានន្តានំ ទិដ្ឋិគតំ តត្ថ តត្ថ ទុក្ខុប្បាទនតោ វិជ្ឈនដ្ឋេន ‘‘សល្ល’’ន្តិ ន បស្សិំសុ.

ឯតញ្ច សល្លំ បដិកច្ច បស្សតោតិ យោ បន អារទ្ធវិបស្សកោ បញ្ចបិ ឧបាទានក្ខន្ធេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ សមនុបស្សតិ, សោ ឯតញ្ច តិវិធំ វិបរីតទស្សនំ អញ្ញញ្ច សកលំ មិច្ឆាភិនិវេសំ តេសញ្ច និស្សយភូតេ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេបិ តុជ្ជនតោ ទុរុទ្ធារតោ ច ‘‘សល្ល’’ន្តិ បដិកច្ច បុព្ពេយេវ វិបស្សនាបញ្ញាយ បស្សតិ. ឯវំ បស្សតោ អរិយមគ្គក្ខណេ ឯកន្តេនេវ អហំ ករោមីតិ ន តស្ស ហោតិ. យថា ច អត្តនោ ការកភាវោ តស្ស ន ឧបដ្ឋាតិ, ឯវំ បរោ ករោតីតិ ន តស្ស ហោតិ, កេវលំ បន អនិច្ចសង្ខាតំ បដិច្ចសមុប្បន្នធម្មមត្តមេវ ហោតិ. ឯត្តាវតា សម្មាបដិបន្នស្ស សព្ពថាបិ ទិដ្ឋិមានាភាវោវ ទស្សិតោ. តេន ច អរហត្តប្បត្តិយា សំសារសមតិក្កមោ បកាសិតោ ហោតិ.

ឥទានិ យោ ទិដ្ឋិគតេ អល្លីនោ, ន សោ សំសារតោ សីសំ ឧក្ខិបិតុំ សក្កោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘មានុបេតា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ មានុបេតា អយំ បជាតិ អយំ សព្ពាបិ ទិដ្ឋិគតិកសង្ខាតា បជា សត្តកាយោ ‘‘មយ្ហំ ទិដ្ឋិ សុន្ទរា, មយ្ហំ អាទានោ សុន្ទរោ’’តិ អត្តនោ គាហស្ស សំបគ្គហលក្ខណេន មានេន ឧបេតា សមន្នាគតា. មានគន្ថា មានវិនិពទ្ធាតិ តតោ ឯវ តេន អបរាបរំ ឧប្បជ្ជមានេន យថា តំ ទិដ្ឋិំ ន បដិនិស្សជ្ជតិ, ឯវំ អត្តនោ សន្តានស្ស គន្ថិតត្តា វិនិពទ្ធត្តា ច មានគន្ថា មានវិនិពទ្ធា. ទិដ្ឋីសុ សារម្ភកថា, សំសារំ នាតិវត្តតីតិ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អត្តុក្កំសនបរវម្ភនវសេន អត្តនោ ទិដ្ឋាភិនិវេសេន បរេសំ ទិដ្ឋីសុ សារម្ភកថា វិរោធកថា សំសារនាយិកានំ អវិជ្ជាតណ្ហានំ អប្បហានតោ សំសារំ នាតិវត្តតិ, ន អតិក្កមតីតិ អត្ថោ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.