៤. បឋមនានាតិត្ថិយសុត្តវណ្ណនា

៥៤. ចតុត្ថេ នានាតិត្ថិយសមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកាតិ ឯត្ថ តរន្តិ ឯតេន សំសារោឃន្តិ តិត្ថំ, និព្ពានមគ្គោ. ឥធ បន វិបរីតវិបល្លាសវសេន ទិដ្ឋិគតិកេហិ តថា គហិតទិដ្ឋិទស្សនំ ‘‘តិត្ថ’’ន្តិ អធិប្បេតំ. តស្មិំ សស្សតាទិនានាការេ តិត្ថេ និយុត្តាតិ នានាតិត្ថិយា, នគ្គនិគណ្ឋាទិសមណា ចេវ កឋកលាបាទិព្រាហ្មណា ច បោក្ខរសាតាទិបរិព្ពាជកា ច សមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកា. នានាតិត្ថិយា ច តេ សមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកា ចាតិ នានាតិត្ថិយសមណព្រាហ្មណបរិព្ពាជកា.

‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទិនា បស្សន្តិ ឯតាយ, សយំ វា បស្សតិ, តថា ទស្សនមត្តមេវ វាតិ ទិដ្ឋិ, មិច្ឆាភិនិវេសស្សេតំ អធិវចនំ. សស្សតាទិវសេន នានា អនេកវិធា ទិដ្ឋិយោ ឯតេសន្តិ នានាទិដ្ឋិកា. សស្សតាទិវសេនេវ ខមនំ ខន្តិ, រោចនំ រុចិ, អត្ថតោ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិអាទិនា (ឧទា. ៥៥) បវត្តោ ចិត្តវិបល្លាសោ សញ្ញាវិបល្លាសោ ច. តថា នានា ខន្តិយោ ឯតេសន្តិ នានាខន្តិកា, នានា រុចិយោ ឯតេសន្តិ នានារុចិកា. ទិដ្ឋិគតិកា ហិ បុព្ពភាគេ តថា តថា ចិត្តំ រោចេត្វា ខមាបេត្វា ច បច្ឆា ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវិសន្តិ. អថ វា ‘‘អនិច្ចំ និច្ច’’ន្តិអាទិនា តថា តថា ទស្សនវសេន ទិដ្ឋិ, ខមនវសេន ខន្តិ, រុច្ចនវសេន រុចីតិ ឯវំ តីហិបិ បទេហិ ទិដ្ឋិ ឯវ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. នានាទិដ្ឋិនិស្សយនិស្សិតាតិ សស្សតាទិបរិកប្បវសេន នានាវិធំ ទិដ្ឋិយា និស្សយំ វត្ថុំ ការណំ, ទិដ្ឋិសង្ខាតមេវ វា និស្សយំ និស្សិតា អល្លីនា ឧបគតា, តំ អនិស្សជ្ជិត្វា ឋិតាតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិយោបិ ហិ ទិដ្ឋិគតិកានំ អភិនិវេសាការានំ និស្សយា ហោន្តិ.

សន្តីតិ អត្ថិ សំវិជ្ជន្តិ ឧបលព្ភន្តិ. ឯកេតិ ឯកច្ចេ. សមណព្រាហ្មណាតិ បព្ពជ្ជូបគមេន សមណា, ជាតិយា ព្រាហ្មណា, លោកេន វា សមណាតិ ច ព្រាហ្មណាតិ ច ឯវំ គហិតា. ឯវំវាទិនោតិ ឯវំ ឥទានិ វត្តព្ពាការេន វទន្តីតិ ឯវំវាទិនោ. ឯវំ ឥទានិ វត្តព្ពាការេន បវត្តា ទិដ្ឋិ ឯតេសន្តិ ឯវំទិដ្ឋិនោ. តត្ថ ទុតិយេន ទិដ្ឋិគតិកានំ មិច្ឆាភិនិវេសោ ទស្សិតោ, បឋមេន តេសំ យថាភិនិវេសំ បរេសំ តត្ថ បតិដ្ឋាបនវសេន វោហារោ.

សស្សតោ លោកោ, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឯត្ថ លោកោតិ អត្តា. សោ ហិ ទិដ្ឋិគតិកេហិ លោកិយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញំ បាបំ តព្ពិបាកា, សយំ វា ការកាទិភាវេន អភិយុត្តេហិ លោកិយតីតិ លោកោតិ អធិប្បេតោ. ស្វាយំ សស្សតោ អមរោ និច្ចោ ធុវោតិ យទិទំ អម្ហាកំ ទស្សនំ ឥទមេវ សច្ចំ អវិបរីតំ, អញ្ញំ បន អសស្សតោតិអាទិ បរេសំ ទស្សនំ មោឃំ មិច្ឆាតិ អត្ថោ. ឯតេន ចត្តារោបិ សស្សតវាទា ទស្សិតា ហោន្តិ. អសស្សតោតិ ន សស្សតោ, អនិច្ចោ អធុវោ ចវនធម្មោតិ អត្ថោ. ‘‘អសស្សតោ’’តិ សស្សតភាវប្បដិក្ខេបេនេវ ឧច្ឆេទោ ទីបិតោតិ សត្តបិ ឧច្ឆេទវាទា ទីបិតា ហោន្តិ.

អន្តវាតិ សបរិយន្តោ បរិវដុមោ បរិច្ឆិន្នប្បមាណោ, ន សព្ពគតោតិ អត្ថោ. ឯតេន សរីរបរិមាណោ អង្គុដ្ឋបរិមាណោ អវយវបរិមាណោ បរមាណុបរិមាណោ អត្តាតិ ឯវមាទិវាទា ទស្សិតា ហោន្តិ. អនន្តវាតិ អបរិយន្តោ, សព្ពគតោតិ អត្ថោ. ឯតេន កបិលកណាទាទិវាទា ទីបិតា ហោន្តិ.

តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ យំ សរីរំ, តទេវ ជីវសង្ខាតំ វត្ថុ, យញ្ច ជីវសង្ខាតំ វត្ថុ, តទេវ សរីរន្តិ ជីវញ្ច សរីរញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ. ឯតេន អាជីវកានំ វិយ ‘‘រូបី អត្តា’’តិ អយំ វាទោ ទស្សិតោ ហោតិ. អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ ឥមិនា បន ‘‘អរូបី អត្តា’’តិ អយំ វាទោ ទស្សិតោ.

ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិ ឯត្ថ តថាគតោតិ សត្តោ. តញ្ហិ ទិដ្ឋិគតិកោ ការកវេទកាទិសង្ខាតំ, និច្ចធុវាទិសង្ខាតំ វា តថាភាវំ គតោតិ តថាគតោតិ វោហរតិ, សោ មរណតោ ឥធកាយស្ស ភេទតោ បរំ ឧទ្ធំ ហោតិ, អត្ថិ សំវិជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯតេន សស្សតគ្គាហមុខេន សោឡស សញ្ញីវាទា អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា អដ្ឋ ច នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា ទស្សិតា ហោន្តិ. ន ហោតីតិ នត្ថិ ន ឧបលព្ភតិ. ឯតេន ឧច្ឆេទវាទោ ទស្សិតោ. ហោតិ ច ន ច ហោតីតិ អត្ថិ ច នត្ថិ ចាតិ. ឯតេន ឯកច្ចសស្សតវាទា សត្ត សញ្ញីវាទា ច ទស្សិតា. នេវ ហោតិ ន ន ហោតីតិ ឥមិនា បន អមរាវិក្ខេបវាទោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ.

ឥមេ កិរ ទិដ្ឋិគតិកា នានាទេសតោ អាគន្ត្វា សាវត្ថិយំ បដិវសន្តា ឯកទា សមយប្បវាទកេ សន្និបតិត្វា អត្តនោ អត្តនោ វាទំ បគ្គយ្ហ អញ្ញវាទេ ខុំសេន្តា វិវាទាបន្នា អហេសុំ. តេន វុត្តំ ‘‘តេ ភណ្ឌនជាតា’’តិអាទិ.

តត្ថ ភណ្ឌនំ នាម កលហស្ស បុព្ពភាគោ. ភណ្ឌនជាតាតិ ជាតភណ្ឌនា. កលហោតិ កលហោ ឯវ, កលស្ស វា ហននតោ កលហោ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញមញ្ញស្ស វិរុទ្ធវាទំ អាបន្នាតិ វិវាទាបន្នា. មម្មឃដ្ដនតោ មុខមេវ សត្តីតិ មុខសត្តិ, ផរុសវាចា. ផលូបចារេន វិយ ហិ ការណំ ការណូបចារេន ផលម្បិ វោហរិយតិ យថា តំ ‘‘សុខោ ពុទ្ធុប្បាទោ, បាបកម្មំ បច្ចនុភោតី’’តិ ច. តាហិ មុខសត្តីហិ វិតុទន្តា វិជ្ឈន្តា វិហរន្តិ. ឯទិសោ ធម្មោតិ ធម្មោ អវិបរីតសភាវោ ឯទិសោ ឯវរូបោ, យថា មយា វុត្តំ ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ. នេទិសោ ធម្មោតិ ន ឯទិសោ ធម្មោ, យថា តយា វុត្តំ ‘‘អសស្សតោ លោកោ’’តិ, ឯវំ សេសបទេហិបិ យោជេតព្ពំ. សោ ច តិត្ថិយានំ វិវាទោ សកលនគរេ បាកដោ ជាតោ. អថ ភិក្ខូ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋា តំ សុត្វា ‘‘អត្ថិ នោ ឥទំ កថាបាភតំ, យំ នូន មយំ ឥមំ បវត្តិំ ភគវតោ អារោចេយ្យាម, អប្បេវ នាម តំ និស្សាយ សត្ថុ សណ្ហសុខុមំ ធម្មទេសនំ លភេយ្យាមា’’តិ តេ បច្ឆាភត្តំ ធម្មទេសនាកាលេ ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ’’តិអាទិ.

តំ សុត្វា ភគវា អញ្ញតិត្ថិយានំ ធម្មស្ស អយថាភូតបជាននំ បកាសេន្តោ ‘‘អញ្ញតិត្ថិយា, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អន្ធាតិ បញ្ញាចក្ខុវិរហេន អន្ធា. តេនាហ ‘‘អចក្ខុកា’’តិ. បញ្ញា ហិ ឥធ ‘‘ចក្ខូ’’តិ អធិប្បេតា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អត្ថំ ន ជានន្តី’’តិអាទិ. តត្ថ អត្ថំ ន ជានន្តីតិ ឥធលោកត្ថំ បរលោកត្ថំ ន ជានន្តិ, ឥធលោកបរលោកេសុ វុទ្ធិំ អព្ភុទយំ នាវពុជ្ឈន្តិ, បរមត្ថេ បន និព្ពានេ កថាវកា. យេ ហិ នាម បវត្តិមត្តេបិ សម្មូឡ្ហា, តេ កថំ និវត្តិំ ជានិស្សន្តីតិ. អនត្ថំ ន ជានន្តីតិ យទគ្គេន តេ អត្ថំ ន ជានន្តិ, តទគ្គេន អនត្ថម្បិ ន ជានន្តិ. យស្មា ធម្មំ ន ជានន្តិ, តស្មា អធម្មម្បិ ន ជានន្តិ. តេ ហិ វិបរិយេសគ្គាហិតាយ ធម្មំ កុសលម្បិ អកុសលំ ករោន្តិ, អធម្មម្បិ អកុសលំ កុសលំ ករោន្តិ. ន កេវលញ្ច ធម្មាធម្មេសុ ឯវ, អថ ខោ តស្ស វិបាកេសុបិ សម្មូឡ្ហា. តថា ហិ តេ កម្មម្បិ វិបាកំ កត្វា វោហរន្តិ, វិបាកម្បិ កម្មំ កត្វា. តថា ធម្មំ សភាវធម្មម្បិ ន ជានន្តិ, អធម្មំ អសភាវធម្មម្បិ ន ជានន្តិ. ឯវំភូតា ច សភាវធម្មំ អសភាវធម្មញ្ច, អសភាវធម្មំ សភាវធម្មញ្ច កត្វា បវេទេន្តិ.

ឥតិ ភគវា តិត្ថិយានំ មោហទិដ្ឋិបដិលាភភាវេន បញ្ញាចក្ខុវេកល្លតោ អន្ធភាវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តមត្ថំ ជច្ចន្ធូបមាយ បកាសេតុំ ‘‘ភូតបុព្ពំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភូតបុព្ពន្តិ បុព្ពេ ភូតំ, អតីតកាលេ និព្ពត្តំ. អញ្ញតរោ រាជា អហោសីតិ បុរាតនោ នាមគោត្តេហិ លោកេ អបាកដោ ឯកោ រាជា អហោសិ. សោ រាជា អញ្ញតរំ បុរិសំ អាមន្តេសីតិ តស្ស កិរ រញ្ញោ សោភគ្គប្បត្តំ សព្ពង្គសម្បន្នំ អត្តនោ ឱបវយ្ហំ ហត្ថិំ ឧបដ្ឋានំ អាគតំ ទិស្វា ឯតទហោសិ – ‘‘ភទ្ទកំ វត, ភោ, ហត្ថិយានំ ទស្សនីយ’’ន្តិ. តេន ច សមយេន ឯកោ ជច្ចន្ធោ រាជង្គណេន គច្ឆតិ. តំ ទិស្វា រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘មហាជានិយា ខោ ឥមេ អន្ធា យេ ឯវរូបំ ទស្សនីយំ ន លភន្តិ ទដ្ឋុំ. យំនូនាហំ ឥមិស្សា សាវត្ថិយា យត្តកា ជច្ចន្ធា សព្ពេ តេ សន្និបាតាបេត្វា ឯកទេសំ ឯកទេសំ ហត្ថេន ផុសាបេត្វា តេសំ វចនំ សុណេយ្យ’’ន្តិ. កេឡិសីលោ រាជា ឯកេន បុរិសេន សាវត្ថិយា សព្ពេ ជច្ចន្ធេ សន្និបាតាបេត្វា តស្ស បុរិសស្ស សញ្ញំ អទាសិ ‘‘យថា ឯកេកោ ជច្ចន្ធោ សីសាទិកំ ឯកេកំយេវ ហត្ថិស្ស អង្គំ ផុសិត្វា ‘ហត្ថី មយា ទិដ្ឋោ’តិ សញ្ញំ ឧប្បាទេសិ, តថា ករោហី’’តិ. សោ បុរិសោ តថា អកាសិ. អថ រាជា តេ ជច្ចន្ធេ បច្ចេកំ បុច្ឆិ ‘‘កីទិសោ, ភណេ, ហត្ថី’’តិ. តេ អត្តនា ទិដ្ឋទិដ្ឋាវយវមេវ ហត្ថិំ កត្វា វទន្តា ‘‘ឯទិសោ ហត្ថី, នេទិសោ ហត្ថី’’តិ អញ្ញមញ្ញំ កលហំ ករោន្តា ហត្ថាទីហិ ឧបក្កមិត្វា រាជង្គណេ មហន្តំ កោលាហលំ អកំសុ. រាជា សបរិជនោ តេសំ តំ វិប្បការំ ទិស្វា ផាសុកេហិ ភិជ្ជមានេហិ ហទយេន ឧគ្គតេន មហាហសិតំ ហសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ, ភិក្ខវេ, សោ រាជា…បេ… អត្តមនោ អហោសី’’តិ.

តត្ថ អម្ភោតិ អាលបនំ. យាវតកាតិ យត្តកា. ជច្ចន្ធាតិ ជាតិយា អន្ធា, ជាតិតោ បដ្ឋាយ អចក្ខុកា. ឯកជ្ឈន្តិ ឯកតោ. ភណេតិ អពហុមានាលាបោ. ហត្ថិំ ទស្សេហីតិ យថាវុត្តំ ហត្ថិំ សយាបេត្វា ទស្សេហិ. សោ ច សុសិក្ខិតត្តា អបរិប្ផន្ទន្តោ និបជ្ជិ. ទិដ្ឋោ នោ ហត្ថីតិ ហត្ថេន បរាមសនំ ទស្សនំ កត្វា អាហំសុ. តេន បុរិសេន សីសំ បរាមសាបេត្វា ‘‘ឯទិសោ ហត្ថី’’តិ សញ្ញាបិតត្តា តាទិសំយេវ នំ ហត្ថិំ សញ្ជានន្តា ជច្ចន្ធា ‘‘ឯទិសោ ទេវ ហត្ថី សេយ្យថាបិ កុម្ភោ’’តិ វទិំសុ. កុម្ភោតិ ច ឃដោតិ អត្ថោ. ខីលោតិ នាគទន្តខីលោ. សោណ្ឌោតិ ហត្ថោ. នង្គលីសាតិ នង្គលស្ស សិរស្ស ឦសា. កាយោតិ សរីរំ. កោដ្ឋោតិ កុសូលោ. បាទោតិ ជង្ឃោ. ថូណោតិ ថម្ភោ. នង្គុដ្ឋន្តិ វាឡស្ស ឧរិមប្បទេសោ. វាលធីតិ វាលស្ស អគ្គប្បទេសោ. មុដ្ឋីហិ សំសុម្ភិំសូតិ មុដ្ឋិយោ ពន្ធិត្វា បហរិំសុ, មុដ្ឋិឃាតំ អកំសុ. អត្តមនោ អហោសីតិ កេឡិសីលត្តា សោ រាជា តេន ជច្ចន្ធានំ កលហេន អត្តមនោ បហាសេន គហិតមនោ អហោសិ.

ឯវមេវ ខោតិ ឧបមាសំសន្ទនំ. តស្សត្ថោ – ភិក្ខវេ, យថា តេ ជច្ចន្ធា អចក្ខុកា ឯកង្គទស្សិនោ អនវសេសតោ ហត្ថិំ អបស្សិត្វា អត្តនា ទិដ្ឋាវយវមត្តំ ហត្ថិសញ្ញាយ ឥតរេហិ ទិដ្ឋំ អននុជានន្តា អញ្ញមញ្ញំ វិវាទំ អាបន្នា កលហំ អកំសុ, ឯវមេវ ឥមេ អញ្ញតិត្ថិយា សក្កាយស្ស ឯកទេសំ រូបវេទនាទិំ អត្តនោ ទិដ្ឋិទស្សនេន យថាទិដ្ឋំ ‘‘អត្តា’’តិ មញ្ញមានា តស្ស សស្សតាទិភាវំ អារោបេត្វា ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ អភិនិវិសិត្វា អញ្ញមញ្ញំ វិវទន្តិ, យថាភូតំ បន អត្ថានត្ថំ ធម្មាធម្មញ្ច ន ជានន្តិ. តស្មា អន្ធា អចក្ខុកា ជច្ចន្ធបដិភាគាតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ តិត្ថិយានំ ធម្មសភាវំ យថាភូតំ អជានន្តានំ អបស្សន្តានំ ជច្ចន្ធានំ វិយ ហត្ថិម្ហិ យថាទស្សនំ មិច្ឆាភិនិវេសំ, តត្ថ ច វិវាទាបត្តិំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ឥមេសុ កិរ សជ្ជន្តិ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណាតិ ឥធេកច្ចេ បព្ពជ្ជូបគមនេន សមណា, ជាតិមត្តេន ព្រាហ្មណា ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទិនយប្បវត្តេសុ ឥមេសុ ឯវ អសារេសុ ទិដ្ឋិគតេសុ ទិដ្ឋាភិនន្ទនវសេន, ឥមេសុ វា រូបាទីសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឯវំ អនិច្ចេសុ ទុក្ខេសុ វិបរិណាមធម្មេសុ តណ្ហាភិនន្ទនទិដ្ឋាភិនន្ទនានំ វសេន ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា សជ្ជន្តិ កិរ. អហោ នេសំ សម្មោហោតិ ទស្សេតិ. កិរសទ្ទោ ចេត្ថ អរុចិសូចនត្ថោ. តេន តត្ថ សង្គការណាភាវមេវ ទីបេតិ. ន កេវលំ សជ្ជន្តិ ឯវ, អថ ខោ វិគ្គយ្ហ នំ វិវទន្តិ ‘‘ន ត្វំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាសិ, អហំ ឥមំ ធម្មវិនយំ អាជានាមី’’តិអាទិនា វិគ្គាហិកកថានុយោគវសេន វិគ្គយ្ហ វិវទន្តិ វិវាទំ អាបជ្ជន្តិ. នន្តិ ចេត្ថ និបាតមត្តំ. អថ វា វិគ្គយ្ហ នន្តិ នំ ទិដ្ឋិនិស្សយំ សក្កាយទិដ្ឋិមេវ វា វិបរីតទស្សនត្តា សស្សតាទិវសេន អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធំ គហេត្វា វិវទន្តិ វិសេសតោ វទន្តិ, អត្តនោ ឯវ វាទំ វិសិដ្ឋំ អវិបរីតំ កត្វា អភិនិវិស្ស វោហរន្តិ. យថា កិំ? ជនា ឯកង្គទស្សិនោ យថេវ ជច្ចន្ធជនា ហត្ថិស្ស ឯកេកង្គទស្សិនោ ‘‘យំ យំ អត្តនា ផុសិត្វា ញាតំ, តំ តទេវ ហត្ថី’’តិ គហេត្វា អញ្ញមញ្ញំ វិគ្គយ្ហ វិវទិំសុ, ឯវំសម្បទមិទន្តិ អត្ថោ. ឥវសទ្ទោ ចេត្ថ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.