៣. បច្ចវេក្ខណសុត្តវណ្ណនា

៥៣. តតិយេ អត្តនោ អនេកេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ បហីនេតិ លោភទោសមោហវិបរីតមនសិការអហិរិកានោត្តប្បកោធូបនាហមក្ខបលាសឥស្សាមច្ឆរិយមាយា- សាឋេយ្យថម្ភសារម្ភមានាតិមានមទបមាទតណ្ហាអវិជ្ជាតិវិធាកុសលមូលទុច្ចរិតសំកិលេសវិសម- សញ្ញាវិតក្កបបញ្ចចតុព្ពិធវិបល្លាសអាសវឱឃយោគគន្ថាគតិគមនតណ្ហុបាទានបញ្ចវិធ- ចេតោខិលបញ្ចចេតោវិនិពន្ធនីវរណាភិនន្ទនឆវិវាទ- មូលតណ្ហាកាយសត្តានុសយអដ្ឋមិច្ឆត្តនវ- តណ្ហាមូលកទសាកុសលកម្មបថទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតអដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតាទិប្បភេទេ អត្តនោ សន្តានេ អនាទិកាលបវត្តេ ទិយឌ្ឍសហស្សកិលេសេ តំសហគតេ ចាបិ អនេកេ បាបកេ លាមកេ អកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន អកុសលេ ធម្មេ អនវសេសំ សហ វាសនាយ ពោធិមូលេយេវ បហីនេ អរិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្នេ បច្ចវេក្ខមានោ ‘‘អយម្បិ មេ កិលេសោ បហីនោ, អយម្បិ មេ កិលេសោ បហីនោ’’តិ អនុបទបច្ចវេក្ខណាយ បច្ចវេក្ខមានោ ភគវា និសិន្នោ ហោតិ.

អនេកេ ច កុសលេ ធម្មេតិ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនំ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, ចត្តារោ អរិយមគ្គា, ចត្តារិ ផលានិ, ចតស្សោ បដិសម្ភិទា, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណំ, ចត្តារោ អរិយវំសា, ចត្តារិ វេសារជ្ជញាណានិ, បញ្ច បធានិយង្គានិ, បញ្ចង្គិកោ សម្មាសមាធិ, បញ្ចញាណិកោ សម្មាសមាធិ, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, បញ្ច និស្សារណីយា ធាតុយោ, បញ្ច វិមុត្តាយតនញាណានិ, បញ្ច វិមុត្តិបរិបាចនីយា សញ្ញា, ឆ អនុស្សតិដ្ឋានានិ, ឆ គារវា, ឆ និស្សារណីយា ធាតុយោ, ឆ សតតវិហារា, ឆ អនុត្តរិយានិ, ឆ និព្ពេធភាគិយា បញ្ញា, ឆ អភិញ្ញា, ឆ អសាធារណញាណានិ, សត្ត អបរិហានិយា ធម្មា, សត្ត អរិយធនានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, សត្ត សប្បុរិសធម្មា, សត្ត និជ្ជរវត្ថូនិ, សត្ត សញ្ញា, សត្ត ទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទេសនា, សត្ត ខីណាសវពលទេសនា, អដ្ឋ បញ្ញាបដិលាភហេតុទេសនា, អដ្ឋ សម្មត្តានិ, អដ្ឋ លោកធម្មាតិក្កមា, អដ្ឋ អារម្ភវត្ថូនិ, អដ្ឋ អក្ខណទេសនា, អដ្ឋ មហាបុរិសវិតក្កា, អដ្ឋ អភិភាយតនទេសនា, អដ្ឋ វិមោក្ខា, នវ យោនិសោមនសិការមូលកា ធម្មា, នវ បារិសុទ្ធិបធានិយង្គានិ, នវ សត្តាវាសទេសនា, នវ អាឃាតប្បដិវិនយា, នវ សញ្ញា, នវ នានត្តានិ, នវ អនុបុព្ពវិហារា, ទស នាថករណា ធម្មា, ទស កសិណាយតនានិ, ទស កុសលកម្មបថា, ទស សម្មត្តានិ, ទស អរិយវាសា, ទស អសេក្ខា ធម្មា, ទស តថាគតពលានិ, ឯកាទស មេត្តានិសំសា, ទ្វាទស ធម្មចក្កាការា, តេរស ធុតង្គគុណា, ចុទ្ទស ពុទ្ធញាណានិ, បន្នរស វិមុត្តិបរិបាចនីយា ធម្មា, សោឡសវិធា អានាបានស្សតិ, សោឡស អបរន្តបនីយា ធម្មា, អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា, អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា, ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានិ, ចតុចត្តាលីស ញាណវត្ថូនិ, បញ្ញាស ឧទយព្ពយញាណានិ, បរោបញ្ញាស កុសលា ធម្មា, សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនិ, ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិសញ្ចារិមហាវជិរញាណំ, អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានបវិចយបច្ចវេក្ខណទេសនាញាណានិ, តថា អនន្តាសុ លោកធាតូសុ អនន្តានំ សត្តានំ អាសយាទិវិភាវនញាណានិ ចាតិ ឯវមាទិកេ អនេកេ អត្តនោ កុសលេ អនវជ្ជធម្មេ អនន្តកាលំ បារមិបរិភាវនាយ មគ្គភាវនាយ ច បារិបូរិំ វុទ្ធិំ គតេ ‘‘ឥមេបិ អនវជ្ជធម្មា មយិ សំវិជ្ជន្តិ, ឥមេបិ អនវជ្ជធម្មា មយិ សំវិជ្ជន្តី’’តិ រុចិវសេន មនសិការាភិមុខេ ពុទ្ធគុណេ វគ្គវគ្គេ បុញ្ជបុញ្ជេ កត្វា បច្ចវេក្ខមានោ និសិន្នោ ហោតិ. តេ ច ខោ សបទេសតោ ឯវ, ន និប្បទេសតោ. សព្ពេ ពុទ្ធគុណេ ភគវតាបិ អនុបទំ អនវសេសតោ មនសិ កាតុំ ន សក្កា អនន្តាបរិមេយ្យភាវតោ.

វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ,

កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ,

វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ.

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘អសង្ខ្យេយ្យានិ នាមានិ, សគុណេន មហេសិនោ;

គុណេន នាមមុទ្ធេយ្យំ, អបិ នាម សហស្សតោ’’តិ.

តទា ហិ ភគវា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ វិហារំ បវិសិត្វា គន្ធកុដិប្បមុខេ ឋត្វា ភិក្ខូសុ វត្តំ ទស្សេត្វា គតេសុ មហាគន្ធកុដិំ បវិសិត្វា បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ អត្តនោ អតីតជាតិវិសយំ ញាណំ បេសេសិ. អថស្ស តានិ និរន្តរំ បោង្ខានុបោង្ខំ អនន្តាបរិមាណប្បភេទា ឧបដ្ឋហិំសុ. សោ ‘‘ឯវំ មហន្តស្ស នាម ទុក្ខក្ខន្ធស្ស មូលភូតា ឥមេ កិលេសា’’តិ កិលេសវិសយំ ញាណាចារំ បេសេត្វា តេ បហានមុខេន អនុបទំ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘‘ឥមេ វត កិលេសា អនវសេសតោ មយ្ហំ សុដ្ឋុ បហីនា’’តិ បុន តេសំ បហានករំ សាការំ សបរិវារំ សឧទ្ទេសំ អរិយមគ្គំ បច្ចវេក្ខន្តោ អនន្តាបរិមាណភេទេ អត្តនោ សីលាទិអនវជ្ជធម្មេ មនសាកាសិ. តេន វុត្តំ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា អត្តនោ អនេកេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ បហីនេ បច្ចវេក្ខមានោ និសិន្នោ ហោតិ, អនេកេ ច កុសលេ ធម្មេ ភាវនាបារិបូរិំ គតេ’’តិ.

ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧប្បន្នបីតិសោមនស្សុទ្ទេសភូតំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ អហុ បុព្ពេតិ អរហត្តមគ្គញាណុប្បត្តិតោ បុព្ពេ សព្ពោបិ ចាយំ រាគាទិកោ កិលេសគណោ មយ្ហំ សន្តានេ អហុ អាសិ, ន ឥមស្មិំ កិលេសគណេ កោចិបិ កិលេសោ នាហោសិ. តទា នាហូតិ តទា តស្មិំ កាលេ អរិយមគ្គក្ខណេ សោ កិលេសគណោ ន អហុ ន អាសិ, តត្ថ អណុមត្តោបិ កិលេសោ អគ្គមគ្គក្ខណេ អប្បហីនោ នាម នត្ថិ. ‘‘តតោ នាហូ’’តិបិ បឋន្តិ, តតោ អរហត្តមគ្គក្ខណតោ បរំ នាសីតិ អត្ថោ. នាហុ បុព្ពេតិ យោ ចាយំ មម អបរិមាណោ អនវជ្ជធម្មោ ឯតរហិ ភាវនាបារិបូរិំ គតោ ឧបលព្ភតិ, សោបិ អរិយមគ្គក្ខណតោ បុព្ពេ ន អហុ ន អាសិ. តទា អហូតិ យទា បន មេ អគ្គមគ្គញាណំ ឧប្បន្នំ, តទា សព្ពោបិ មេ អនវជ្ជធម្មោ អាសិ. អគ្គមគ្គាធិគមេន ហិ សទ្ធិំ សព្ពេបិ សព្ពញ្ញុគុណា ពុទ្ធានំ ហត្ថគតា ឯវ ហោន្តិ.

ន ចាហុ ន ច ភវិស្សតិ, ន ចេតរហិ វិជ្ជតីតិ យោ បន សោ អនវជ្ជធម្មោ អរិយមគ្គោ មយ្ហំ ពោធិមណ្ឌេ ឧប្បន្នោ, យេន សព្ពោ កិលេសគណោ អនវសេសំ បហីនោ, សោ យថា មយ្ហំ មគ្គក្ខណតោ បុព្ពេ ន ចាហុ ន ច អហោសិ, ឯវំ អត្តនា បហាតព្ពកិលេសាភាវតោ តេ កិលេសា វិយ អយម្បិ ន ច ភវិស្សតិ អនាគតេ ន ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ឯតរហិ បច្ចុប្បន្នកាលេបិ ន វិជ្ជតិ ន ឧបលព្ភតិ អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចាភាវតោ. ន ហិ អរិយមគ្គោ អនេកវារំ បវត្តតិ. តេនេវាហ – ‘‘ន បារំ ទិគុណំ យន្តី’’តិ.

ឥតិ ភគវា អរិយមគ្គេន អត្តនោ សន្តានេ អនវសេសំ បហីនេ អកុសលេ ធម្មេ ភាវនាបារិបូរិំ គតេ អបរិមាណេ អនវជ្ជធម្មេ ច បច្ចវេក្ខមានោ អត្តុបនាយិកបីតិវេគវិស្សដ្ឋំ ឧទានំ ឧទានេសិ. បុរិមាយ កថាយ បុរិមវេសារជ្ជទ្វយមេវ កថិតំ, បច្ឆិមទ្វយំ សម្មាសម្ពោធិយា បកាសិតត្តា បកាសិតមេវ ហោតីតិ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.