២. សត្តជដិលសុត្តវណ្ណនា

៥២. ទុតិយេ ពហិទ្វារកោដ្ឋកេតិ បាសាទទ្វារកោដ្ឋកស្ស ពហិ, ន វិហារទ្វារកោដ្ឋកស្ស. សោ កិរ បាសាទោ លោហបាសាទោ វិយ សមន្តា ចតុទ្វារកោដ្ឋកបរិវុតោ បាការបរិក្ខិត្តោ. តេសុ បាចីនទ្វារកោដ្ឋកស្ស ពហិ បាសាទច្ឆាយាយំ បាចីនលោកធាតុំ ឱលោកេន្តោ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសិន្នោ ហោតិ. ជដិលាតិ ជដាវន្តោ តាបសវេសធារិនោ. និគណ្ឋាតិ សេតបដនិគណ្ឋរូបធារិនោ. ឯកសាដកាតិ ឯកសាដកនិគណ្ឋា វិយ ឯកំ បិលោតិកខណ្ឌំ ហត្ថេ ពន្ធិត្វា តេនាបិ សរីរស្ស បុរិមភាគំ បដិច្ឆាទេត្វា វិចរណកា. បរូឡ្ហកច្ឆនខលោមាតិ បរូឡ្ហកច្ឆលោមា បរូឡ្ហនខា បរូឡ្ហអវសេសលោមា ច, កច្ឆាទីសុ ទីឃលោមា ទីឃនខា ចាតិ អត្ថោ. ខារិវិវិធមាទាយាតិ វិវិធំ ខារាទិនានប្បការំ បព្ពជិតបរិក្ខារភណ្ឌិកំ គហេត្វា. អវិទូរេ អតិក្កមន្តីតិ វិហារស្ស អវិទូរមគ្គេន នគរំ បវិសន្តិ.

រាជាហំ, ភន្តេ, បសេនទិ កោសលោតិ អហំ, ភន្តេ, រាជា បសេនទិ កោសលោ, មយ្ហំ នាមំ តុម្ហេ ជានាថាតិ. កស្មា បន រាជា លោកេ អគ្គបុគ្គលស្ស សន្តិកេ និសិន្នោ ឯវរូបានំ នគ្គនិស្សិរីកានំ អញ្ជលិំ បគ្គណ្ហាតីតិ? សង្គណ្ហនត្ថាយ. ឯវញ្ហិស្ស អហោសិ ‘‘សចាហំ ឯត្តកម្បិ ឯតេសំ ន ករិស្សាមិ, មយំ បុត្តទារំ បហាយ ឯតស្សត្ថាយ ទុព្ភោជនទុក្ខសេយ្យាទីនិ អនុភោម, អយំ អម្ហាកំ និបច្ចការមត្តម្បិ ន ករោតិ. តស្មិញ្ហិ កតេ អម្ហេ ‘ឱចរកា’តិ ជនោ អគ្គហេត្វា ‘បព្ពជិតា’ឥច្ចេវ សញ្ជានិស្សតិ, កិំ ឥមស្ស ភូតត្ថកថនេនាតិ អត្តនា ទិដ្ឋំ សុតំ បដិច្ឆាទេត្វា ន កថេយ្យុំ, ឯវំ កតេ បន អនិគូហិត្វា កថេស្សន្តី’’តិ. អបិច សត្ថុ អជ្ឈាសយជាននត្ថម្បិ ឯវមកាសីតិ. រាជា កិរ ភគវន្តំ ឧបសង្កមន្តោបិ កតិបយកាលំ សម្មាសម្ពោធិំ ន សទ្ទហិ. តេនស្ស ឯវំ អហោសិ ‘‘យទិ ភគវា សព្ពំ ជានាតិ, មយា ឥមេសំ និបច្ចការំ កត្វា ‘ឥមេ អរហន្តោ’តិ វុត្តេ នានុជានេយ្យ, អថ មំ អនុវត្តន្តោ អនុជានេយ្យ, កុតោ តស្ស សព្ពញ្ញុតា’’តិ. ឯវំ សោ សត្ថុ អជ្ឈាសយជាននត្ថំ តថា អកាសិ. ភគវា បន ‘‘ឧជុកមេវ ‘ន ឥមេ សមណា ឱចរកា’តិ វុត្តេ យទិបិ រាជា សទ្ទហតិ, មហាជនោ បន តមត្ថំ អជានន្តោ ន សទ្ទហេយ្យ, សមណោ គោតមោ ‘រាជា អត្តនោ កថំ សុណាតី’តិ យំ កិញ្ចិ មុខារុឡ្ហំ កថេតី’តិ វទេយ្យ, តទស្ស ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តេយ្យ, អញ្ញោ ច គុឡ្ហកម្មំ វិវដំ កតំ ភវេយ្យ, សយមេវ រាជា តេសំ ឱចរកភាវំ កថេស្សតី’’តិ ញត្វា ‘‘ទុជ្ជានំ ខោ ឯត’’ន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ កាមភោគិនាតិ ឥមិនា បន រាគាភិភវំ, ឧភយេនាបិ វិក្ខិត្តចិត្តតំ ទស្សេតិ. បុត្តសម្ពាធសយនន្តិ បុត្តេហិ សម្ពាធសយនំ. ឯត្ថ ច បុត្តសីសេន ទារបរិគ្គហំ, បុត្តទារេសុ ឧប្បិលាវិតេន តេសំ ឃរាវាសាទិហេតុ សោកាភិភវេន ចិត្តស្ស សំកិលិដ្ឋតំ ទស្សេតិ. កាសិកចន្ទនន្តិ សណ្ហចន្ទនំ, កាសិកវត្ថញ្ច ចន្ទនញ្ចាតិ វា អត្ថោ. មាលាគន្ធវិលេបនន្តិ វណ្ណគន្ធត្ថាយ មាលា, សុគន្ធភាវត្ថាយ គន្ធំ, ឆវិរាគករណត្ថាយ វិលេបនំ ធារេន្តេន. ជាតរូបរជតន្តិ សុវណ្ណញ្ចេវ អវសិដ្ឋធនញ្ច. សាទិយន្តេនាតិ បដិគ្គណ្ហន្តេន. សព្ពេនបិ កាមេសុ អភិគិទ្ធភាវមេវ បកាសេតិ.

សំវាសេនាតិ សហវាសេន. សីលំ វេទិតព្ពន្តិ ‘‘អយំ បេសលោ វា ទុស្សីលោ វា’’តិ សំវសន្តេន ឯកស្មិំ ឋានេ សហ វសន្តេន ជានិតព្ពោ. តញ្ច ខោ ទីឃេន អទ្ធុនា ន ឥត្តរន្តិ តញ្ច សីលំ ទីឃេន កាលេន វេទិតព្ពំ, ន ឥត្តរេន. កតិបយទិវសេ ហិ សញ្ញតាការោ សំវុតិន្ទ្រិយាការោ ច ហុត្វា សក្កា ទស្សេតុំ. មនសិ ករោតា នោ អមនសិ ករោតាតិ តម្បិ ‘‘សីលមស្ស បរិគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ មនសិ ករោន្តេន បច្ចវេក្ខន្តេន សក្កា ជានិតុំ, ន ឥតរេន. បញ្ញវតាតិ តម្បិ សប្បញ្ញេនេវ បណ្ឌិតេន. ពាលោ ហិ មនសិ ករោន្តោបិ ជានិតុំ ន សក្កោតិ. សំវោហារេនាតិ កថនេន.

‘‘យោ ហិ កោចិ មនុស្សេសុ, វោហារំ ឧបជីវតិ;

ឯវំ វាសេដ្ឋ ជានាហិ, វាណិជោ សោ ន ព្រាហ្មណោ’’តិ. (សុ. និ. ៦១៩) –

ឯត្ថ ហិ វាណិជ្ជំ វោហារោ នាម. ‘‘ចត្តារោ អរិយវោហារា’’តិ (ទី. និ. ៣.៣១៣) ឯត្ថ ចេតនា. ‘‘សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ’’តិ (ធ. ស. ១៣១៣-១៣១៥) ឯត្ថ បញ្ញត្តិ. ‘‘វោហារមត្តេន សោ វោហរេយ្យា’’តិ (សំ. និ. ១.២៥) ឯត្ថ កថា វោហារោ. ឥធាបិ សោ ឯវ អធិប្បេតោ. ឯកច្ចស្ស ហិ សម្មុខាកថា បរម្មុខាកថាយ ន សមេតិ, បរម្មុខាកថា សម្មុខាកថាយ, តថា បុរិមកថា បច្ឆិមកថាយ, បច្ឆិមកថា ច បុរិមកថាយ. សោ កថេន្តោយេវ សក្កា ជានិតុំ ‘‘អសុចិ ឯសោ បុគ្គលោ’’តិ. សុចិសីលស្ស បន បុរិមំ បច្ឆិមេន, បច្ឆិមញ្ច បុរិមេន, សម្មុខា កថិតញ្ច បរម្មុខា កថិតេន, បរម្មុខា កថិតញ្ច សម្មុខា កថិតេន សមេតិ, តស្មា កថេន្តេន សក្កា សុចិភាវោ ជានិតុន្តិ បកាសេន្តោ អាហ – ‘‘សំវោហារេន សោចេយ្យំ វេទិតព្ព’’ន្តិ.

ថាមោតិ ញាណថាមោ. យស្ស ហិ ញាណថាមោ នត្ថិ, សោ ឧប្បន្នេសុ ឧបទ្ទវេសុ គហេតព្ពគហណំ កត្តព្ពករណំ អបស្សន្តោ អទ្វារិកំ ឃរំ បវិដ្ឋោ វិយ ចរតិ. តេនាហ – ‘‘អាបទាសុ ខោ, មហារាជ,ថាមោ វេទិតព្ពោ’’តិ. សាកច្ឆាយាតិ សហកថាយ. ទុប្បញ្ញស្ស ហិ កថា ឧទកេ គេណ្ឌុ វិយ ឧប្លវតិ, បញ្ញវតោ កថេន្តស្ស បដិភានំ អនន្តំ ហោតិ. ឧទកវិប្ផន្ទនេនេវ ហិ មច្ឆោ ខុទ្ទកោ មហន្តោ វាតិ បញ្ញាយតិ.

ឥតិ ភគវា រញ្ញោ ឧជុកមេវ តេ ‘‘ឥមេ នាមា’’តិ អវត្វា អរហន្តានំ អនរហន្តានញ្ច ជាននូបាយំ បកាសេសិ. រាជា តំ សុត្វា ភគវតោ សព្ពញ្ញុតាយ ទេសនាវិលាសេន ច អភិប្បសន្នោ ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ’’តិអាទិនា អត្តនោ បសាទំ បកាសេត្វា ឥទានិ តេ យាថាវតោ ភគវតោ អារោចេន្តោ ‘‘ឯតេ, ភន្តេ, មម បុរិសា ចរា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចរាតិ អបព្ពជិតា ឯវ បព្ពជិតរូបេន រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជន្តា បដិច្ឆន្នកម្មន្តត្តា. ឱចរកាតិ ហេដ្ឋា ចរកា. ចរា ហិ បព្ពតមត្ថកេន ចរន្តាបិ ហេដ្ឋា ចរកាវ និហីនកម្មត្តា. អថ វា ឱចរកាតិ ចរបុរិសា. ឱចរិត្វាតិ អវចរិត្វា វីមំសិត្វា, តស្មិំ តស្មិំ ទេសេ តំ តំ បវត្តិំ ញត្វាតិ អត្ថោ. ឱសារិស្សាមីតិ បដិបជ្ជិស្សាមិ, ករិស្សាមីតិ អត្ថោ. រជោជល្លន្តិ រជញ្ច មលញ្ច. បវាហេត្វាតិ សុដ្ឋុ វិក្ខាលនវសេន អបនេត្វា. កប្បិតកេសមស្សូតិ អលង្ការសត្ថេ វុត្តវិធិនា កប្បកេហិ ឆិន្នកេសមស្សូ. កាមគុណេហីតិ កាមកោដ្ឋាសេហិ, កាមពន្ធនេហិ វា សមប្បិតាតិ សុដ្ឋុ អប្បិតា អល្លីនា. សមង្គិភូតាតិ សហភូតា. បរិចារេស្សន្តីតិ ឥន្ទ្រិយានិ សមន្តតោ ចារេស្សន្តិ កីឡាបេស្សន្តិ វា.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ តេសំ រាជបុរិសានំ អត្តនោ ឧទរស្ស ការណា បព្ពជិតវេសេន លោកវញ្ចនសង្ខាតំ អត្ថំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ បរាធីនតាបរវញ្ចនតាបដិក្ខេបវិភាវនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ន វាយមេយ្យ សព្ពត្ថាតិ ទូតេយ្យឱចរកកម្មាទិកេ សព្ពស្មិំ បាបធម្មេ ឥមេ រាជបុរិសា វិយ បព្ពជិតោ ន វាយមេយ្យ, វាយាមំ ឧស្សាហំ ន ករេយ្យ, សព្ពត្ថ យត្ថ កត្ថចិ វាយាមំ អកត្វា អប្បមត្តកេបិ បុញ្ញស្មិំយេវ វាយមេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. នាញ្ញស្ស បុរិសោ សិយាតិ បព្ពជិតរូបេន អញ្ញស្ស បុគ្គលស្ស សេវកបុរិសោ ន សិយា. កស្មា? ឯវរូបស្សបិ ឱចរកាទិបាបកម្មស្ស កត្តព្ពត្តា. នាញ្ញំ និស្សាយ ជីវេយ្យាតិ អញ្ញំ បរំ ឥស្សរាទិំ និស្សាយ ‘‘តប្បដិពទ្ធំ មេ សុខទុក្ខ’’ន្តិ ឯវំចិត្តោ ហុត្វា ន ជីវិកំ បវត្តេយ្យ, អត្តទីបោ អត្តសរណោ អនញ្ញសរណោ ឯវ ភវេយ្យ. អថ វា អនត្ថាវហតោ ‘‘ឱចរណ’’ន្តិ លទ្ធនាមកត្តា អញ្ញំ អកុសលកម្មំ និស្សាយ ន ជីវេយ្យ. ធម្មេន ន វណិំ ចរេតិ ធនាទិអត្ថាយ ធម្មំ ន កថេយ្យ. យោ ហិ ធនាទិហេតុ បរេសំ ធម្មំ ទេសេតិ, សោ ធម្មេន វាណិជ្ជំ ករោតិ នាម, ឯវំ ធម្មេន តំ ន ចរេយ្យ. អថ វា ធនាទីនំ អត្ថាយ កោសលរញ្ញោ បុរិសោ វិយ ឱចរកាទិកម្មំ ករោន្តោ បរេហិ អនាសង្កនីយតាយ បព្ពជ្ជាលិង្គសមាទានាទីនិ អនុតិដ្ឋន្តោ ធម្មេន វាណិជ្ជំ ករោតិ នាម. យោបិ ឥធ បរិសុទ្ធំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តោបិ អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយំ ចរតិ, សោបិ ធម្មេន វាណិជ្ជំ ករោតិ នាម, ឯវំ ធម្មេន វាណិជ្ជំ ន ចរេ, ន ករេយ្យាតិ អត្ថោ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.