១. អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនសុត្តវណ្ណនា

៥១. ជច្ចន្ធវគ្គស្ស បឋមេ វេសាលិយន្តិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ. វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ កទា បាវិសិ? ឧក្កាចេលតោ និក្ខមិត្វា វេសាលិំ គតកាលេ. ភគវា ហិ វេឡុវគាមកេ វស្សំ វសិត្វា តតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន សាវត្ថិំ បត្វា ជេតវនេ វិហាសិ. តស្មិំ កាលេ ធម្មសេនាបតិ អត្តនោ អាយុសង្ខារំ ឱលោកេត្វា ‘‘សត្តាហមេវ បវត្តិស្សតី’’តិ ញត្វា ភគវន្តំ អនុជានាបេត្វា នាឡកគាមំ គន្ត្វា តត្ថ មាតរំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា បរិនិព្ពាយិ. សត្ថា ចុន្ទេន អាភតា តស្ស ធាតុយោ គហេត្វា ធាតុចេតិយំ ការាបេត្វា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ រាជគហំ អគមាសិ. តត្ថ គតកាលេ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ បរិនិព្ពាយិ. ភគវា តស្សបិ ធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយំ ការាបេត្វា រាជគហតោ និក្ខមិត្វា អនុបុព្ពេន ឧក្កាចេលំ អគមាសិ. តត្ថ គង្គាតីរេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ និសីទិត្វា អគ្គសាវកានំ បរិនិព្ពានប្បដិសំយុត្តំ ធម្មំ ទេសេត្វា ឧក្កាចេលតោ និក្ខមិត្វា វេសាលិំ អគមាសិ. ឯវំ គតោ ភគវា ‘‘បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ វេសាលិំ បិណ្ឌាយ បាវិសី’’តិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧក្កាចេលតោ និក្ខមិត្វា វេសាលិំ គតកាលេ’’តិ.

និសីទនន្តិ ឥធ ចម្មក្ខណ្ឌំ អធិប្បេតំ. ចាបាលំ ចេតិយន្តិ បុព្ពេ ចាបាលស្ស នាម យក្ខស្ស វសិតដ្ឋានំ ‘‘ចាបាលចេតិយ’’ន្តិ បញ្ញាយិត្ថ. តត្ថ ភគវតោ កតវិហារោបិ តាយ រុឡ្ហិយា ‘‘ចាបាលចេតិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧទេនំ ចេតិយន្តិ ឯវមាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សត្តម្ពន្តិ កិកិស្ស កិរ កាសិរញ្ញោ ធីតរោ សត្ត កុមារិយោ សំវេគជាតា រាជគេហតោ និក្ខមិត្វា យត្ថ បធានំ បទហិំសុ, តំ ឋានំ ‘‘សត្តម្ពំ ចេតិយ’’ន្តិ វទន្តិ. ពហុបុត្តន្តិ ពហុបារោហោ ឯកោ និគ្រោធរុក្ខោ, តស្មិំ អធិវត្ថំ ទេវតំ ពហូ មនុស្សា បុត្តេ បត្ថេន្តិ, តទុបាទាយ តំ ឋានំ ‘‘ពហុបុត្តំ ចេតិយ’’ន្តិ បញ្ញាយិត្ថ. សារន្ទទន្តិ សារន្ទទស្ស នាម យក្ខស្ស វសិតដ្ឋានំ. ឥតិ សព្ពានេវ តានិ ពុទ្ធុប្បាទតោ បុព្ពេ ទេវតាបរិគ្គហិតត្តា ចេតិយវោហារេន វោហរិតានិ, ភគវតោ វិហារេ កតេបិ ច តថេវ បញ្ញាយន្តិ. រមណីយាតិ ឯត្ថ វេសាលិយា តាវ ភូមិភាគសម្បត្តិយា បុគ្គលសម្បត្តិយា សុលភបច្ចយតាយ ច រមណីយភាវោ វេទិតព្ពោ. វិហារានំ បន នគរតោ នាតិទូរតាយ នាច្ចាសន្នតាយ គមនាគមនសម្បត្តិយា អនាកិណ្ណវិហារដ្ឋានតាយ ឆាយូទកសម្បត្តិយា បវិវេកបតិរូបតាយ ច រមណីយតា ទដ្ឋព្ពា. ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទាតិ ឯត្ថ ឥទ្ធិបាទបទស្ស អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. ភាវិតាតិ វឌ្ឍិតា. ពហុលីកតាតិ បុនប្បុនំ កតា. យានីកតាតិ យុត្តយានំ វិយ កតា. វត្ថុកតាតិ បតិដ្ឋដ្ឋេន វត្ថុ វិយ កតា. អនុដ្ឋិតាតិ អធិដ្ឋិតា. បរិចិតាតិ សមន្តតោ ចិតា សុវឌ្ឍិតា. សុសមារទ្ធាតិ សុដ្ឋុ សមារទ្ធា, អតិវិយ សម្មា និប្ផាទិតាតិ.

ឯវំ អនិយមេន កថេត្វា បុន និយមេត្វា ទស្សេតុំ, ‘‘តថាគតស្ស ខោ’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ ច កប្បន្តិ អាយុកប្បំ. តិដ្ឋេយ្យាតិ តស្មិំ តស្មិំ កាលេ យំ មនុស្សានំ អាយុប្បមាណំ, តំ បរិបុណ្ណំ កត្វា តិដ្ឋេយ្យ ធរេយ្យ. កប្បាវសេសំ វាតិ ‘‘អប្បំ វា ភិយ្យោ វា’’តិ (ទី. និ. ២.៧; អ. និ. ៧.៧៤) វុត្តំ វស្សសតតោ អតិរេកំ វា. មហាសីវត្ថេរោ បនាហ – ‘‘ពុទ្ធានំ អដ្ឋានេ គជ្ជិតំ នាម នត្ថិ. យថេវ ហិ វេឡុវគាមកេ ឧប្បន្នំ មារណន្តិកំ វេទនំ ទស មាសេ វិក្ខម្ភេសិ, ឯវំ បុនប្បុនំ តំ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា វិក្ខម្ភេន្តោ ឥមំ ភទ្ទកប្បមេវ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ. កស្មា បន ន ឋិតោតិ? ឧបាទិន្នកសរីរំ នាម ខណ្ឌិច្ចាទីហិ អភិភុយ្យតិ, ពុទ្ធា ច បន ខណ្ឌិច្ចាទិភាវំ អប្បត្វា បញ្ចមេ អាយុកោដ្ឋាសេ ពហុជនស្ស បិយមនាបកាលេយេវ បរិនិព្ពាយន្តិ. ពុទ្ធានុពុទ្ធេសុ អគ្គសាវកមហាសាវកេសុ បរិនិព្ពុតេសុ អបរិវារេន ឯកកេនេវ ឋាតព្ពំ ហោតិ, ទហរសាមណេរបរិវារេន វា. តតោ ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ បរិសា’’តិ ហីឡេតព្ពតំ អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា ន ឋិតោតិ. ឯវំ វុត្តេបិ សោ បន ន រុច្ចតិ, ‘‘អាយុកប្បោ’’តិ ឥទមេវ អដ្ឋកថាយ និយមិតំ.

ឱឡារិកេ និមិត្តេតិ ថូលេ សញ្ញុប្បាទនេ. ថូលសញ្ញុប្បាទនញ្ហេតំ, ‘‘តិដ្ឋតុ ភគវា កប្ប’’ន្តិ សកលកប្បំ អវដ្ឋានយាចនាយ យទិទំ ‘‘យស្ស កស្សចិ, អានន្ទ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា’’តិអាទិនា អញ្ញាបទេសេន អត្តនោ ចតុរិទ្ធិបាទភាវនានុភាវេន កប្បំ អវដ្ឋានសមត្ថតាវិភាវនំ. ឱភាសេតិ បាកដវចនេ. បាកដញ្ចេតំ វចនំ បរិយាយំ មុញ្ចិត្វា ឧជុកមេវ អត្តនោ អធិប្បាយវិភាវនំ.

ពហុជនហិតាយាតិ មហាជនស្ស ហិតត្ថាយ. ពហុជនសុខាយាតិ មហាជនស្ស សុខត្ថាយ. លោកានុកម្បាយាតិ សត្តលោកស្ស អនុកម្បំ បដិច្ច. កតរស្ស សត្តលោកស្ស? យោ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា បដិវិជ្ឈតិ, អមតបានំ បិវតិ, តស្ស. ភគវតោ ហិ ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តទេសនាយ អញ្ញាតកោណ្ឌញ្ញប្បមុខា អដ្ឋារស ព្រហ្មកោដិយោ ធម្មំ បដិវិជ្ឈិំសុ. ឯវំ យាវ សុភទ្ទបរិព្ពាជកវិនយនា ធម្មបដិវិទ្ធសត្តានំ គណនា នត្ថិ, មហាសមយសុត្តំ មង្គលសុត្តំ ចូឡរាហុលោវាទសុត្តំ សមចិត្តសុត្តន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ សុត្តានំ ទេសនាកាលេ អភិសមយប្បត្តសត្តានំ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ, ឯតស្ស អបរិមាណស្ស សត្តលោកស្ស អនុកម្បាយ ភគវតោ ឋានំ ជាតំ. ឯវំ អនាគតេបិ ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយេន វទតិ. ទេវមនុស្សានន្តិ ន កេវលំ ទេវមនុស្សានំយេវ, អវសេសានំ នាគសុបណ្ណាទីនម្បិ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ភគវតោ ឋានំ ហោតិ. សហេតុកបដិសន្ធិកេ បន មគ្គផលសច្ឆិកិរិយាយ ភព្ពបុគ្គលេ ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តំ, តស្មា អញ្ញេសម្បិ អត្ថត្ថាយ ហិតត្ថាយ សុខត្ថាយ ភគវា តិដ្ឋតូតិ អត្ថោ. តត្ថ អត្ថាយាតិ ឥធលោកសម្បត្តិអត្ថាយ. ហិតាយាតិ បរលោកសម្បត្តិហេតុភូតហិតត្ថាយ. សុខាយាតិ និព្ពានធាតុសុខត្ថាយ. បុរិមំ បន ហិតសុខគ្គហណំ សព្ពសាធារណវសេន វេទិតព្ពំ.

យថា តំ មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោតិ ឯត្ថ ន្តិ និបាតមត្តំ, យថា មារេន បរិយុដ្ឋិតចិត្តោ អជ្ឈោត្ថដចិត្តោ អញ្ញោបិ កោចិ បុថុជ្ជនោ បដិវិជ្ឈិតុំ ន សក្កុណេយ្យ, ឯវមេវ នាសក្ខិ បដិវិជ្ឈិតុន្តិ អត្ថោ. មារោ ហិ យស្ស កេចិ វិបល្លាសា អប្បហីនា, តស្ស ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតិ. យស្ស បន សព្ពេន សព្ពំ ទ្វាទស វិបល្លាសា អប្បហីនា, តស្ស វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, ថេរស្ស ច ចត្តារោ វិបល្លាសា អប្បហីនា, តេនស្ស ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាសិ. សោ បន ចិត្តបរិយុដ្ឋានំ ករោន្តោ កិំ ករោតីតិ? ភេរវំ រូបារម្មណំ វា ទស្សេតិ, សទ្ទារម្មណំ វា សាវេតិ, តតោ សត្តា តំ ទិស្វា វា សុត្វា វា សតិំ វិស្សជ្ជេត្វា វិវដមុខា ហោន្តិ. តេសំ មុខេន ហត្ថំ បវេសេត្វា ហទយំ មទ្ទតិ, តតោ វិសញ្ញិនោ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ. ថេរស្ស បនេស មុខេន ហត្ថំ បវេសេតុំ កិំ សក្ខិស្សតិ, ភេរវារម្មណំ បន ទស្សេតិ. តំ ទិស្វា ថេរោ និមិត្តោភាសំ ន បដិវិជ្ឈិ. ជានន្តោយេវ ភគវា កិមត្ថំ យាវតតិយំ អាមន្តេសិ? បរតោ ‘‘តិដ្ឋតុ, ភន្តេ ភគវា’’តិ យាចិតេ ‘‘តុយ្ហេវេតំ ទុក្កដំ, តុយ្ហេវេតំ អបរទ្ធ’’ន្តិ ទោសារោបនេន សោកតនុករណត្ថំ. បស្សតិ ហិ ភគវា ‘‘អយំ មយិ អតិវិយ សិនិទ្ធហទយោ, សោ បរតោ ភូមិចាលការណញ្ច អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនញ្ច សុត្វា មម ចិរដ្ឋានំ យាចិស្សតិ, អថាហំ ‘កិស្ស ត្វំ បុរេតរំ ន យាចសី’តិ តស្សេវ សីសេ ទោសំ បាតេស្សាមិ, សត្តា ច អត្តនោ អបរាធេន ន តថា វិហញ្ញន្តិ, តេនស្ស សោកោ តនុកោ ភវិស្សតី’’តិ.

គច្ឆ ត្វំ, អានន្ទាតិ យស្មា ទិវាវិហារត្ថាយ ឥធាគតោ, តស្មា, អានន្ទ, គច្ឆ ត្វំ យថារុចិតំ ឋានំ ទិវាវិហារាយ. តេនេវាហ – ‘‘យស្ស ទានិ កាលំ មញ្ញសី’’តិ.

មារោ បាបិមាតិ ឯត្ថ សត្តេ អនត្ថេ និយោជេន្តោ មារេតីតិ មារោ. បាបិមាតិ តស្សេវ វេវចនំ. សោ ហិ បាបធម្មេន សមន្នាគតត្តា ‘បាបិមា’តិ វុច្ចតិ. ភាសិតា ខោ បនេសាតិ អយញ្ហិ ភគវតិ ពោធិមណ្ឌេ សត្ត សត្តាហេ អតិក្កមិត្វា អជបាលនិគ្រោធេ វិហរន្តេ អត្តនោ ធីតាសុ អាគន្ត្វា ឥច្ឆាវិឃាតំ បត្វា គតាសុ អយំ ‘‘អត្ថេសោ ឧបាយោ’’តិ ចិន្តេន្តោ អាគន្ត្វា ‘‘ភគវា យទត្ថំ តុម្ហេហិ បារមិយោ បូរិតា, សោ វោ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, បដិវិទ្ធំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, កិំ តេ លោកវិចរណេនា’’តិ វត្វា យថា អជ្ជ ឯវមេវ ‘‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ, ភន្តេ ភគវា’’តិ យាចិ. ភគវា ចស្ស ‘‘ន តាវាហ’’ន្តិអាទីនិ វត្វា បដិក្ខិបិ. តំ សន្ធាយ ឥទានិ ‘‘ភាសិតា ខោ បនេសា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ វិយត្តាតិ អរិយមគ្គាធិគមវសេន ព្យត្តា. វិនីតាតិ តថេវ កិលេសវិនយនេន វិនីតា. វិសារទាតិ សារជ្ជករានំ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទីនំ បហានេន វិសារទភាវំ បត្តា. ពហុស្សុតាតិ តេបិដកវសេន ពហុ សុតមេតេសន្តិ ពហុស្សុតា. តមេវ ធម្មំ ធារេន្តីតិ ធម្មធរា. អថ វា ពហុស្សុតាតិ បរិយត្តិពហុស្សុតា ចេវ បដិវេធពហុស្សុតា ច. ធម្មធរាតិ បរិយត្តិធម្មានំ ចេវ បដិវេធធម្មានញ្ច ធារណតោ ធម្មធរាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ធម្មានុធម្មប្បដិបន្នាតិ អរិយធម្មស្ស អនុធម្មភូតំ វិបស្សនាធម្មំ បដិបន្នា. សាមីចិប្បដិបន្នាតិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិយា អនុច្ឆវិកំ វិសុទ្ធិបរម្បរាបដិបទំ បដិបន្នា. អនុធម្មចារិនោតិ សល្លេខិកំ តស្សា បដិបទាយ អនុរូបំ អប្បិច្ឆតាទិធម្មំ ចរណសីលា. សកំ អាចរិយកន្តិ អត្តនោ អាចរិយវាទំ. អាចិក្ខិស្សន្តីតិ អាទិតោ កថេស្សន្តិ, អត្តនា ឧគ្គហិតនិយាមេន បរេ ឧគ្គណ្ហាបេស្សន្តីតិ អត្ថោ. ទេសេស្សន្តីតិ វាចេស្សន្តិ, បាឡិំ សម្មា វាចេស្សន្តីតិ អត្ថោ. បញ្ញបេស្សន្តីតិ បជានាបេស្សន្តិ, បកាសេស្សន្តីតិ អត្ថោ. បដ្ឋបេស្សន្តីតិ បការេន ឋបេស្សន្តិ. វិវរិស្សន្តីតិ វិវដំ ករិស្សន្តិ. វិភជិស្សន្តីតិ វិភត្តំ ករិស្សន្តិ. ឧត្តានីករិស្សន្តីតិ អនុត្តានំ គម្ភីរំ ឧត្តានំ បាកដំ ករិស្សន្តិ. សហធម្មេនាតិ សហេតុកេន សការណេន វចនេន. សប្បាដិហារិយន្តិ យាវនិយ្យានិកំ កត្វា. ធម្មំ ទេសេស្សន្តីតិ នវវិធលោកុត្តរធម្មំ បពោធេស្សន្តិ, បកាសេស្សន្តីតិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ច ‘‘បញ្ញបេស្សន្តី’’តិអាទីហិ ឆហិ បទេហិ ឆ អត្ថបទានិ ទស្សិតានិ, អាទិតោ បន ទ្វីហិ បទេហិ ឆ ព្យញ្ជនបទានីតិ. ឯត្តាវតា តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សំវណ្ណនានយេន សង្គហេត្វា ទស្សិតំ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ នេត្តិយំ ‘‘ទ្វាទសបទានិ សុត្តំ, តំ សព្ពំ ព្យញ្ជនញ្ច អត្ថោ ចា’’តិ (នេត្តិ. សង្គហវារ).

ព្រហ្មចរិយន្តិ សិក្ខត្តយសង្គហិតំ សកលំ សាសនព្រហ្មចរិយំ. ឥទ្ធន្តិ សមិទ្ធំ ឈានុប្បាទវសេន. ផីតន្តិ វុទ្ធិប្បត្តំ សព្ពផាលិផុល្លំ អភិញ្ញាសម្បត្តិវសេន. វិត្ថារិកន្តិ វិត្ថតំ តស្មិំ តស្មិំ ទិសាភាគេ បតិដ្ឋហនវសេន. ពាហុជញ្ញន្តិ ពហូហិ ញាតំ បដិវិទ្ធំ ពហុជនាភិសមយវសេន. បុថុភូតន្តិ សព្ពាការវសេន បុថុលភាវប្បត្តំ. កថំ? យាវ ទេវមនុស្សេហិ សុប្បកាសិតន្តិ យត្តកា វិញ្ញុជាតិកា ទេវា មនុស្សា ច អត្ថិ, តេហិ សព្ពេហិ សុដ្ឋុ បកាសិតន្តិ អត្ថោ.

អប្បោស្សុក្កោតិ និរុស្សុក្កោ លីនវីរិយោ. ‘‘ត្វញ្ហិ, បាបិម, សត្តសត្តាហាតិក្កមនតោ បដ្ឋាយ ‘បរិនិព្ពាតុ ទានិ, ភន្តេ ភគវា, បរិនិព្ពាតុ សុគតោ’តិ វិរវន្តោ អាហិណ្ឌិត្ថ, អជ្ជ ទានិ បដ្ឋាយ វិគតុស្សាហោ ហោហិ, មា មយ្ហំ បរិនិព្ពានត្ថាយ វាយាមំ ករោហី’’តិ វទតិ. សតោ សម្បជានោ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជីតិ សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា អាយុសង្ខារំ វិស្សជិ បជហិ. តត្ថ ន ភគវា ហត្ថេន លេឌ្ឌុំ វិយ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជិ, តេមាសមត្តមេវ បន សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ បរំ ន សមាបជ្ជិស្សាមីតិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ឱស្សជី’’តិ, ‘‘វោស្សជ្ជី’’តិបិ បាឋោ.

កស្មា បន ភគវា កប្បំ វា កប្បាវសេសំ វា ឋាតុំ សមត្ថោ តត្តកំ កាលំ អដ្ឋត្វា បរិនិព្ពាយិតុំ មារស្ស យាចនាយ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជិ? ន ភគវា មារស្ស យាចនាយ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជិ, នាបិ ថេរស្ស អាយាចនាយ ន ឱស្សជិស្សតិ, តេមាសតោ បន បរំ ពុទ្ធវេនេយ្យានំ អភាវតោ អាយុសង្ខារំ ឱស្សជិ. ឋានញ្ហិ នាម ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ យាវទេវ វេនេយ្យវិនយនត្ថំ, តេ អសតិ វិនេយ្យជនេ កេន នាម ការណេន ឋស្សន្តិ. យទិ ច មារស្ស យាចនាយ បរិនិព្ពាយេយ្យ, បុរេតរំយេវ បរិនិព្ពាយេយ្យ. ពោធិមណ្ឌេបិ ហិ មារេន យាចិតំ, និមិត្តោភាសករណម្បិ ថេរស្ស សោកតនុករណត្ថន្តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. អបិច ពុទ្ធពលទីបនត្ថំ និមិត្តោភាសករណំ. ឯវំ មហានុភាវា ពុទ្ធា ភគវន្តោយេវ តិដ្ឋន្តាបិ អត្តនោ រុចិយាវ តិដ្ឋន្តិ, បរិនិព្ពាយន្តាបិ អត្តនោ រុចិយាវ បរិនិព្ពាយន្តីតិ.

មហាភូមិចាលោតិ មហន្តោ បថវីកម្បោ. តទា កិរ ទសសហស្សិលោកធាតុ អកម្បិត្ថ. ភិំសនកោតិ ភយជនកោ. ទេវទុន្ទុភិយោ ច ផលិំសូតិ ទេវភេរិយោ នទិំសុ, ទេវោ សុក្ខគជ្ជិតំ គជ្ជិ, អកាលវិជ្ជុលតា និច្ឆរិំសុ, ខណិកវស្សំ វស្សីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ សង្ខារវិសង្ខារានំ វិសេសសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ អនវសេសសង្ខារេ វិស្សជ្ជេត្វា អត្តនោ វិសង្ខារគមនទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ. កស្មា ឧទានេសិ? កោចិ នាម វទេយ្យ ‘‘មារេន បច្ឆតោ បច្ឆតោ អនុពន្ធិត្វា ‘បរិនិព្ពាតុ, ភន្តេ’តិ ឧបទ្ទុតោ ភយេន ភគវា អាយុសង្ខារំ ឱស្សជី’’តិ. ‘‘តស្សោកាសោ មា ហោតុ, ភីតស្ស ឧទានំ នាម នត្ថី’’តិ ឯតស្ស ទីបនត្ថំ បីតិវេគវិស្សដ្ឋំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. តតោ តេមាសមត្តេនេវ ច បន ពុទ្ធកិច្ចស្ស និប្ផជ្ជនតោ ឯវំ ទីឃរត្តំ មយា បរិហដោយំ ទុក្ខភារោ ន ចិរស្សេវ និក្ខិបិយតីតិ បស្សតោ បរិនិព្ពានគុណបច្ចវេក្ខណេ តស្ស ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជិ, តេន បីតិវេគេន ឧទានេសីតិ យុត្តំ វិយ. ឯកន្តេន ហិ វិសង្ខារនិន្នោ និព្ពានជ្ឈាសយោ សត្ថា មហាករុណាយ ពលក្ការេន វិយ សត្តហិតត្ថំ លោកេ សុចិរំ ឋិតោ. តថា ហិ ទេវសិកំ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសង្ខា សមាបត្តិយោ វឡញ្ជេតិ, សោទានិ មហាករុណាធិការស្ស និប្ផន្នត្តា និព្ពានាភិមុខោ អនប្បកំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេសិ. តេនេវ ហិ ភគវតោ កិលេសបរិនិព្ពានទិវសេ វិយ ខន្ធបរិនិព្ពានទិវសេបិ សរីរាភា វិសេសតោ វិប្បសន្នា បរិសុទ្ធា បភស្សរា អហោសីតិ.

គាថាយ សោណសិង្គាលាទីនម្បិ បច្ចក្ខភាវតោ តុលិតំ បរិច្ឆិន្នន្តិ តុលំ, កាមាវចរកម្មំ. ន តុលំ អតុលំ, តុលំ វា សទិសមស្ស អញ្ញំ លោកិយកម្មំ នត្ថីតិ អតុលំ, មហគ្គតកម្មំ. កាមាវចរំ រូបាវចរំ វា តុលំ, អរូបាវចរំ អតុលំ. អប្បវិបាកំ វា តុលំ, ពហុវិបាកំ អតុលំ. សម្ភវន្តិ សម្ភវស្ស ហេតុភូតំ, ឧបបត្តិជនកន្តិ អត្ថោ. ភវសង្ខារន្តិ បុនព្ភវសង្ខារណកំ. អវស្សជីតិ វិស្សជ្ជេសិ. មុនីតិ ពុទ្ធមុនិ. អជ្ឈត្តរតោតិ និយកជ្ឈត្តរតោ. សមាហិតោតិ ឧបចារប្បនាសមាធិវសេន សមាហិតោ. អភិន្ទិ កវចមិវាតិ កវចំ វិយ អភិន្ទិ. អត្តសម្ភវន្តិ អត្តនិ សញ្ជាតំ កិលេសំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘សវិបាកដ្ឋេន សម្ភវំ, ភវាភវាភិសង្ខរណដ្ឋេន ភវសង្ខារន្តិ ច លទ្ធនាមំ តុលាតុលសង្ខាតំ លោកិយកម្មញ្ច ឱស្សជិ, សង្គាមសីសេ មហាយោធោ កវចំ វិយ អត្តសម្ភវំ កិលេសញ្ច អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ ហុត្វា អភិន្ទី’’តិ.

អថ វា តុលន្តិ តុលេន្តោ តីរេន្តោ. អតុលញ្ច សម្ភវន្តិ និព្ពានញ្ចេវ ភវញ្ច. ភវសង្ខារន្តិ ភវគាមិកំ កម្មំ. អវស្សជិ មុនីតិ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា, បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ និរោធោ និព្ពានំ និច្ច’’ន្តិអាទិនា នយេន តុលេន្តោ ពុទ្ធមុនិ ភវេ អាទីនវំ, និព្ពានេ ច អានិសំសំ ទិស្វា តំ ខន្ធានំ មូលភូតំ ភវសង្ខារកម្មំ ‘‘កម្មក្ខយាយ សំវត្តតី’’តិ (ម. និ. ២.៨១; អ. និ. ៤.២៣៣) ឯវំ វុត្តេន កម្មក្ខយករេន អរិយមគ្គេន អវស្សជិ. កថំ អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ, អភិន្ទិ កវចមិវត្តសម្ភវំ. សោ ហិ វិបស្សនាវសេន អជ្ឈត្តរតោ, សមថវសេន សមាហិតោតិ ឯវំ បុព្ពភាគតោ បដ្ឋាយ សមថវិបស្សនាពលេន កវចំ វិយ អត្តភាវំ បរិយោនន្ធិត្វា ឋិតំ, អត្តនិ សម្ភវត្តា ‘‘អត្តសម្ភវ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ សព្ពំ កិលេសជាលំ អភិន្ទិ, កិលេសាភាវេនេវ កម្មំ អប្បដិសន្ធិកត្តា អវស្សដ្ឋំ នាម ហោតីតិ ឯវំ កិលេសប្បហានេន កម្មំ បជហិ. ឥតិ ពោធិមូលេយេវ អវស្សដ្ឋភវសង្ខារោ ភគវា វេខមិស្សកេន វិយ ជរសកដំ សមាបត្តិវេខមិស្សកេន អត្តភាវំ យាបេន្តោបិ ‘‘ឥតោ តេមាសតោ ឧទ្ធំ សមាបត្តិវេខមស្ស ន ទស្សាមី’’តិ ចិត្តុប្បាទនេន អាយុសង្ខារំ ឱស្សជីតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.