៦. សោណសុត្តវណ្ណនា

៤៦. ឆដ្ឋេ អវន្តីសូតិ អវន្តិរដ្ឋេ. កុររឃរេតិ ឯវំនាមកេ នគរេ. បវត្តេ បព្ពតេតិ បវត្តនាមកេ បព្ពតេ. ‘‘បបាតេ បព្ពតេ’’តិបិ បឋន្តិ. សោណោ ឧបាសកោ កុដិកណ្ណោតិ នាមេន សោណោ នាម, តីហិ សរណគមនេហិ ឧបាសកភាវប្បដិវេទនេន ឧបាសកោ, កោដិអគ្ឃនកស្ស កណ្ណបិឡន្ធនស្ស ធារណេន ‘‘កោដិកណ្ណោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘កុដិកណ្ណោ’’តិ ឯវំ អភិញ្ញាតោ, ន សុខុមាលសោណោតិ អធិប្បាយោ. អយញ្ហិ អាយស្មតោ មហាកច្ចាយនស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា សាសនេ អភិប្បសន្នោ, សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋិតោ បវត្តេ បព្ពតេ ឆាយូទកសម្បន្នេ ឋានេ វិហារំ ការេត្វា ថេរំ តត្ថ វសាបេត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋាតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អាយស្មតោ មហាកច្ចានស្ស ឧបដ្ឋាកោ ហោតី’’តិ.

សោ កាលេន កាលំ ថេរស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ. ថេរោ ចស្ស ធម្មំ ទេសេតិ. តេន សំវេគពហុលោ ធម្មចរិយាយ ឧស្សាហជាតោ វិហរតិ. សោ ឯកទា សត្ថេន សទ្ធិំ វាណិជ្ជត្ថាយ ឧជ្ជេនិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អដវិយំ សត្ថេ និវិដ្ឋេ រត្តិយំ ជនសម្ពាធភយេន ឯកមន្តំ អបក្កម្ម និទ្ទំ ឧបគញ្ឆិ. សត្ថោ បច្ចូសវេលាយំ ឧដ្ឋាយ គតោ, ន ឯកោបិ សោណំ បពោធេសិ, សព្ពេបិ វិសរិត្វា អគមំសុ. សោ បភាតាយ រត្តិយា បពុជ្ឈិត្វា ឧដ្ឋាយ កញ្ចិ អបស្សន្តោ សត្ថេនេវ គតមគ្គំ គហេត្វា សីឃំ សីឃំ គច្ឆន្តោ ឯកំ វដរុក្ខំ ឧបគញ្ឆិ. តត្ថ អទ្ទស ឯកំ មហាកាយំ វិរូបទស្សនំ គច្ឆន្តំ បុរិសំ អដ្ឋិតោ មុត្តានិ អត្តនោ មំសានិ សយមេវ ខាទន្តំ, ទិស្វាន ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘បេតោម្ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កស្មា ឯវំ ករោសី’’តិ. ‘‘អត្តនោ បុព្ពកម្មេនា’’តិ. ‘‘កិំ បន តំ កម្ម’’ន្តិ. ‘‘អហំ បុព្ពេ ភារុកច្ឆនគរវាសី កូដវាណិជោ ហុត្វា បរេសំ សន្តកំ វញ្ចេត្វា ខាទិំ, សមណេ ច ភិក្ខាយ ឧបគតេ ‘តុម្ហាកំ មំសំ ខាទថា’តិ អក្កោសិំ, តេន កម្មេន ឯតរហិ ឥមំ ទុក្ខំ អនុភវាមី’’តិ. តំ សុត្វា សោណោ អតិវិយ សំវេគំ បដិលភិ.

តតោ បរំ គច្ឆន្តោ មុខតោ បគ្ឃរិតកាឡលោហិតេ ទ្វេ បេតទារកេ បស្សិត្វា តថេវ បុច្ឆិ. តេបិស្ស អត្តនោ កម្មំ កថេសុំ. តេ កិរ ភារុកច្ឆនគរេ ទារកកាលេ គន្ធវាណិជ្ជាយ ជីវិកំ កប្បេន្តា អត្តនោ មាតរិ ខីណាសវេ និមន្តេត្វា ភោជេន្តិយា គេហំ គន្ត្វា ‘‘អម្ហាកំ សន្តកំ កស្មា សមណានំ ទេសិ, តយា ទិន្នំ ភោជនំ ភុញ្ជនកសមណានំ មុខតោ កាឡលោហិតំ បគ្ឃរតូ’’តិ អក្កោសិំសុ. តេ តេន កម្មេន និរយេ បច្ចិត្វា តស្ស វិបាកាវសេសេន បេតយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា តទា ឥមំ ទុក្ខំ អនុភវន្តិ. តម្បិ សុត្វា សោណោ អតិវិយ សំវេគជាតោ អហោសិ.

សោ ឧជ្ជេនិំ គន្ត្វា តំ ករណីយំ តីរេត្វា កុលឃរំ បច្ចាគតោ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា កតបដិសន្ថារោ ថេរស្ស តមត្ថំ អារោចេសិ. ថេរោបិស្ស បវត្តិនិវត្តីសុ អាទីនវានិសំសេ វិភាវេន្តោ ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ថេរំ វន្ទិត្វា គេហំ គតោ សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា សយនំ ឧបគតោ ថោកំយេវ និទ្ទាយិត្វា បពុជ្ឈិត្វា សយនតលេ និសជ្ជ យថាសុតំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខិតុំ អារទ្ធោ. តស្ស តំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខតោ, តេ ច បេតត្តភាវេ អនុស្សរតោ សំសារទុក្ខំ អតិវិយ ភយានកំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ, បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ នមិ. សោ វិភាតាយ រត្តិយា សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ អជ្ឈាសយំ អារោចេត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សោណស្ស ឧបាសកស្ស កុដិកណ្ណស្ស រហោគតស្ស…បេ… បព្ពាជេតុ មំ, ភន្តេ, អយ្យោ មហាកច្ចានោ’’តិ.

តត្ថ យថា យថាតិអាទីនំ បទានំ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យេន យេន អាការេន អយ្យោ មហាកច្ចានោ ធម្មំ ទេសេតិ អាចិក្ខតិ បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ បកាសេតិ, តេន តេន មេ ឧបបរិក្ខតោ ឯវំ ហោតិ, យទេតំ សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយំ ឯកម្បិ ទិវសំ អក្ខណ្ឌំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ. ឯកទិវសម្បិ កិលេសមលេន អមលិនំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ. សង្ខលិខិតន្តិ លិខិតសង្ខសទិសំ ធោតសង្ខសប្បដិភាគំ ចរិតព្ពំ. ឥទំ ន សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា អគារមជ្ឈេ វសន្តេន ឯកន្ត បរិបុណ្ណំ…បេ… ចរិតុំ យំនូនាហំ កេសេ ចេវ មស្សូនិ ច ឱហារេត្វា វោរោបេត្វា កាសាយរសបីតតាយ កាសាយានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តានំ អនុច្ឆវិកានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា និវាសេត្វា ចេវ បារុបិត្វា ច អគារស្មា និក្ខមិត្វា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យំ. យស្មា អគារស្ស ហិតំ កសិវាណិជ្ជាទិកម្មំ អគារិយន្តិ វុច្ចតិ, តញ្ច បព្ពជ្ជាយ នត្ថិ, តស្មា បព្ពជ្ជា អនគារិយា នាម. តំ អនគារិយំ បព្ពជ្ជំ បព្ពជេយ្យំ ឧបគច្ឆេយ្យំ, បដិបជ្ជេយ្យន្តិ អត្ថោ.

ឯវំ អត្តនា រហោវិតក្កិតំ សោណោ ឧបាសកោ ថេរស្ស អារោចេត្វា តំ បដិបជ្ជិតុកាមោ ‘‘បព្ពាជេតុ មំ, ភន្តេ, អយ្យោ មហាកច្ចានោ’’តិ អាហ. ថេរោ បន ‘‘តាវស្ស ញាណបរិបាកំ កថ’’ន្តិ ឧបធារេត្វា ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ ‘‘ទុក្ករំ ខោ’’តិអាទិនា បព្ពជ្ជាឆន្ទំ និវារេសិ.

តត្ថ ឯកភត្តន្តិ ‘‘ឯកភត្តិកោ ហោតិ រត្តូបរតោ វិរតោ វិកាលភោជនា’’តិ (ទី. និ. ១.១៩៤; អ. និ. ៣.៧១) ឯវំ វុត្តំ វិកាលភោជនវិរតិំ សន្ធាយ វទតិ. ឯកសេយ្យន្តិ អទុតិយសេយ្យំ. ឯត្ថ ច សេយ្យាសីសេន ‘‘ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ និសីទតី’’តិអាទិនា (មហានិ. ៧; ៤៩) នយេន វុត្តេសុ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ កាយវិវេកំ ទីបេតិ, ន ឯកាកិនា ហុត្វា សយនមត្តំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មេថុនវិរតិព្រហ្មចរិយំ, សិក្ខត្តយានុយោគសង្ខាតំ សាសនព្រហ្មចរិយំ វា. ឥង្ឃាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. តត្ថេវាតិ គេហេយេវ. ពុទ្ធានំ សាសនំ អនុយុញ្ជាតិ និច្ចសីលឧបោសថសីលាទិភេទំ បញ្ចង្គអដ្ឋង្គទសង្គសីលំ, តទនុរូបញ្ច សមាធិបញ្ញាភាវនំ អនុយុញ្ជ. ឯតញ្ហិ ឧបាសកេន បុព្ពភាគេ អនុយុញ្ជិតព្ពំ ពុទ្ធសាសនំ នាម. តេនាហ – ‘‘កាលយុត្តំ ឯកភត្តំ ឯកសេយ្យំ ព្រហ្មរិយ’’ន្តិ.

តត្ថ កាលយុត្តន្តិ ចាតុទ្ទសីបញ្ចទសីអដ្ឋមីបាដិហារិយបក្ខសង្ខាតេន កាលេន យុត្តំ, យថាវុត្តកាលេ វា តុយ្ហំ អនុយុញ្ជន្តស្ស យុត្តំ បតិរូបំ សក្កុណេយ្យំ, ន សព្ពកាលំ បព្ពជ្ជាតិ អធិប្បាយោ. សព្ពមេតំ ញាណស្ស អបរិបក្កត្តា តស្ស កាមានំ ទុប្បហានតាយ សម្មាបដិបត្តិយំ យោគ្យំ ការាបេតុំ វទតិ, ន បព្ពជ្ជាឆន្ទំ និវារេតុំ. បព្ពជ្ជាភិសង្ខារោតិ បព្ពជិតុំ អារម្ភោ ឧស្សាហោ. បដិបស្សម្ភីតិ ឥន្ទ្រិយានំ អបរិបក្កត្តា, សំវេគស្ស ច នាតិតិក្ខភាវតោ វូបសមិ. កិញ្ចាបិ បដិបស្សម្ភិ, ថេរេន វុត្តវិធិំ បន អនុតិដ្ឋន្តោ កាលេន កាលំ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា បយិរុបាសន្តោ ធម្មំ សុណាតិ. តស្ស វុត្តនយេនេវ ទុតិយំ បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ, ថេរស្ស ច អារោចេសិ. ទុតិយម្បិ ថេរោ បដិក្ខិបិ. តតិយវារេ បន ញាណស្ស បរិបក្កភាវំ ញត្វា ‘‘ឥទានិ នំ បព្ពាជេតុំ កាលោ’’តិ ថេរោ បព្ពាជេសិ, បព្ពជិតញ្ច តំ តីណិ សំវច្ឆរានិ អតិក្កមិត្វា គណំ បរិយេសិត្វា ឧបសម្បាទេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ទុតិយម្បិ ខោ សោណោ…បេ… ឧបសម្បាទេសី’’តិ.

តត្ថ អប្បភិក្ខុកោតិ កតិបយភិក្ខុកោ. តទា កិរ ភិក្ខូ យេភុយ្យេន មជ្ឈិមទេសេ ឯវ វសិំសុ. តស្មា តត្ថ កតិបយា ឯវ អហេសុំ, តេ ច ឯកស្មិំ និគមេ ឯកោ, ឯកស្មិំ ទ្វេតិ ឯវំ វិសុំ វិសុំ វសិំសុ. កិច្ឆេនាតិ ទុក្ខេន. កសិរេនាតិ អាយាសេន. តតោ តតោតិ តស្មា តស្មា គាមនិគមាទិតោ. ថេរេន ហិ កតិបយេ ភិក្ខូ អានេត្វា អញ្ញេសុ អានីយមានេសុ បុព្ពេ អានីតា កេនចិទេវ ករណីយេន បក្កមិំសុ, កិញ្ចិ កាលំ អាគមេត្វា បុន តេសុ អានីយមានេសុ ឥតរេ បក្កមិំសុ. ឯវំ បុនប្បុនំ អានយនេន សន្និបាតោ ចិរេនេវ អហោសិ, ថេរោ ច តទា ឯកវិហារី អហោសិ. ទសវគ្គំ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតេត្វាតិ តទា ភគវតា បច្ចន្តទេសេបិ ទសវគ្គេនេវ សង្ឃេន ឧបសម្បទា អនុញ្ញាតា. ឥតោនិទានញ្ហិ ថេរេន យាចិតោ បញ្ចវគ្គេន សង្ឃេន បច្ចន្តទេសេ ឧបសម្បទំ អនុជានិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តិណ្ណំ វស្សានំ…បេ… សន្និបាតេត្វា’’តិ.

វស្សំវុដ្ឋស្សាតិ ឧបសម្បជ្ជិត្វា បឋមវស្សំ ឧបគន្ត្វា វុសិតវតោ. ឦទិសោ ច ឦទិសោ ចាតិ ឯវរូបោ ច ឯវរូបោ ច, ឯវរូបាយ នាមកាយរូបកាយសម្បត្តិយា សមន្នាគតោ, ឯវរូបាយ ធម្មកាយសម្បត្តិយា សមន្នាគតោតិ សុតោយេវ មេ សោ ភគវា. ន ខោ មេ សោ ភគវា សម្មុខា ទិដ្ឋោតិ ឯតេន បុថុជ្ជនសទ្ធាយ ឯវំ អាយស្មា សោណោ ភគវន្តំ ទដ្ឋុកាមោ អហោសិ. អបរភាគេ បន សត្ថារា សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិត្វា បច្ចូសសមយំ អជ្ឈិដ្ឋោ សោឡស អដ្ឋកវគ្គិកានិ សត្ថុ សម្មុខា អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ កត្វា សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា អត្ថធម្មប្បដិសំវេទី ហុត្វា ភណន្តោ ធម្មូបសញ្ហិតបាមោជ្ជាទិមុខេន សមាហិតោ សរភញ្ញបរិយោសានេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ អនុបុព្ពេន អរហត្តំ បាបុណិ. ឯតទត្ថមេវ ហិស្ស ភគវតា អត្តនា សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វាសោ អាណត្តោតិ វទន្តិ.

កេចិ បនាហុ – ‘‘ន ខោ មេ សោ ភគវា សម្មុខា ទិដ្ឋោ’’តិ ឥទំ រូបកាយទស្សនមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ. អាយស្មា ហិ សោណោ បព្ពជិត្វាវ ថេរស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ អនុបសម្បន្នោវ សោតាបន្នោ ហុត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា ‘‘ឧបាសកាបិ សោតាបន្នា ហោន្តិ, អហម្បិ សោតាបន្នោ, កិមេត្ថ ចិត្ត’’ន្តិ ឧបរិមគ្គត្ថាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អន្តោវស្សេយេវ ឆឡភិញ្ញោ ហុត្វា វិសុទ្ធិបវារណាយ បវារេសិ. អរិយសច្ចទស្សនេន ហិ ភគវតោ ធម្មកាយោ ទិដ្ឋោ នាម ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតិ. យោ មំ បស្សតិ, សោ ធម្មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧).

តស្មាស្ស ធម្មកាយទស្សនំ បគេវ សិទ្ធំ, បវារេត្វា បន រូបកាយំ ទដ្ឋុកាមោ អហោសីតិ.

‘‘សចេ មំ ឧបជ្ឈាយោ អនុជានាតី’’តិបិ បាឋោ. ‘‘ភន្តេ’’តិ បន លិខន្តិ. តថា ‘‘សាធុ សាធុ, អាវុសោ សោណ, គច្ឆ ត្វំ, អាវុសោ សោណា’’តិបិ បាឋោ. ‘‘អាវុសោ’’តិ បន កេសុចិ បោត្ថកេសុ នត្ថិ. តថា ‘‘ឯវមាវុសោតិ ខោ អាយស្មា សោណោ’’តិបិ បាឋោ. អាវុសោវាទោយេវ ហិ អញ្ញមញ្ញំ ភិក្ខូនំ ភគវតោ ធរមានកាលេ អាចិណ្ណោ. ភគវន្តំ បាសាទិកន្តិអាទីនំ បទានំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ.

កច្ចិ ភិក្ខុ ខមនីយន្តិ ភិក្ខុ ឥទំ តុយ្ហំ ចតុចក្កំ នវទ្វារំ សរីរយន្តំ កច្ចិ ខមនីយំ, កិំ សក្កា ខមិតុំ សហិតុំ បរិហរិតុំ, កិំ ទុក្ខភារោ នាភិភវតិ. កច្ចិ យាបនីយន្តិ កិំ តំតំកិច្ចេសុ យាបេតុំ គមេតុំ សក្កា, ន កញ្ចិ អន្តរាយន្តិ ទស្សេតិ. កច្ចិសិ អប្បកិលមថេនាតិ អនាយាសេន ឥមំ ឯត្តកំ អទ្ធានំ កច្ចិ អាគតោសិ.

ឯតទហោសីតិ ពុទ្ធាចិណ្ណំ អនុស្សរន្តស្ស អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ឯតំ ‘‘យស្ស ខោ មំ ភគវា’’តិអាទិនា ឥទានិ វុច្ចមានំ ចិត្តេ អាចិណ្ណំ អហោសិ. ឯកវិហារេតិ ឯកគន្ធកុដិយំ. គន្ធកុដិ ហិ ឥធ វិហារោតិ អធិប្បេតា. វត្ថុន្តិ វសិតុំ.

និសជ្ជាយ វីតិនាមេត្វាតិ ឯត្ថ យស្មា ភគវា អាយស្មតោ សោណស្ស សមាបត្តិសមាបជ្ជនេ បដិសន្ថារំ ករោន្តោ សាវកសាធារណា សព្ពា សមាបត្តិយោ អនុលោមបដិលោមំ សមាបជ្ជន្តោ ពហុទេវ រត្តិំ…បេ… វិហារំ បាវិសិ, តស្មា អាយស្មាបិ សោណោ ភគវតោ អធិប្បាយំ ញត្វា តទនុរូបំ សព្ពា តា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជន្តោ ‘‘ពហុទេវ រត្តិំ…បេ… វិហារំ បាវិសី’’តិ កេចិ វទន្តិ. បវិសិត្វា ច ភគវតា អនុញ្ញាតោ ចីវរំ តិរោករណីយំ កត្វាបិ ភគវតោ បាទបស្សេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេសិ. អជ្ឈេសីតិ អាណាបេសិ. បដិភាតុ តំ ភិក្ខុ ធម្មោ ភាសិតុន្តិ ភិក្ខុ តុយ្ហំ ធម្មោ ភាសិតុំ ឧបដ្ឋាតុ ញាណមុខេ អាគច្ឆតុ, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ភណាហីតិ អត្ថោ.

សោឡស អដ្ឋកវគ្គិកានីតិ អដ្ឋកវគ្គភូតានិ កាមសុត្តាទីនិ សោឡស សុត្តានិ. សរេន អភណីតិ សុត្តុស្សារណសរេន អភាសិ, សរភញ្ញវសេន កថេសីតិ អត្ថោ. សរភញ្ញបរិយោសានេតិ ឧស្សារណាវសានេ. សុគ្គហិតានីតិ សម្មា ឧគ្គហិតានិ. សុមនសិកតានីតិ សុដ្ឋុ មនសិ កតានិ. ឯកច្ចោ ឧគ្គហណកាលេ សម្មា ឧគ្គហេត្វាបិ បច្ឆា សជ្ឈាយាទិវសេន មនសិ ករណកាលេ ព្យញ្ជនានិ វា មិច្ឆា រោបេតិ, បទបច្ឆាភដ្ឋំ វា ករោតិ, ន ឯវមយំ. ឥមិនា បន សម្មទេវ យថុគ្គហិតំ មនសិ កតានិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សុមនសិកតានីតិ សុដ្ឋុ មនសិ កតានី’’តិ. សូបធារិតានីតិ អត្ថតោបិ សុដ្ឋុ ឧបធារិតានិ. អត្ថេ ហិ សុដ្ដុ ឧបធារិតេ សក្កា បាឡិំ សម្មា ឧស្សារេតុំ. កល្យាណិយាសិ វាចាយ សមន្នាគតោតិ សិថិលធនិតាទីនំ យថាវិធានវចនេន បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនបរិបុណ្ណាយ បោរិយា វាចាយ សមន្នាគតោ អាសិ. វិស្សដ្ឋាយាតិ វិមុត្តាយ. ឯតេនស្ស វិមុត្តវាទិតំ ទស្សេតិ. អនេលគឡាយាតិ ឯលា វុច្ចតិ ទោសោ, តំ ន បគ្ឃរតីតិ អនេលគឡា, តាយ និទ្ទោសាយាតិ អត្ថោ. អថ វា អនេលគឡាយាតិ អនេលាយ ច អគឡាយ ច និទ្ទោសាយ អគឡិតបទព្យញ្ជនាយ, អបរិហីនបទព្យញ្ជនាយាតិ អត្ថោ. តថា ហិ នំ ភគវា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ កល្យាណវាក្ករណានំ យទិទំ សោណោ កុដិកណ្ណោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៦) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយាតិ យថាធិប្បេតំ អត្ថំ វិញ្ញាបេតុំ សមត្ថាយ.

កតិវស្សោតិ សោ កិរ មជ្ឈិមវយស្ស តតិយកោដ្ឋាសេ ឋិតោ អាកប្បសម្បន្នោ ច បរេសំ ចិរតរបព្ពជិតោ វិយ ខាយតិ. តំ សន្ធាយ ភគវា បុច្ឆតីតិ កេចិ, តំ អការណំ. ឯវំ សន្តេ សមាធិសុខំ អនុភវិតុំ យុត្តោ, ឯត្តកំ កាលំ កស្មា បមាទមាបន្នោតិ បុន អនុយុញ្ជិតុំ សត្ថា ‘‘កតិវស្សោសី’’តិ តំ បុច្ឆតិ. តេនេវាហ – ‘‘កិស្ស បន ត្វំ ភិក្ខុ ឯវំ ចិរំ អកាសី’’តិ.

តត្ថ កិស្សាតិ កិំ ការណា. ឯវំ ចិរំ អកាសីតិ ឯវំ ចិរាយិ, កេន ការណេន ឯវំ ចិរកាលំ បព្ពជ្ជំ អនុបគន្ត្វា អគារមជ្ឈេ វសីតិ អត្ថោ. ចិរំ ទិដ្ឋោ មេតិ ចិរេន ចិរកាលេន មយា ទិដ្ឋោ. កាមេសូតិ កិលេសកាមេសុ ច វត្ថុកាមេសុ ច. អាទីនវោតិ ទោសោ. អបិ ចាតិ កាមេសុ អាទីនវេ កេនចិ បការេន ទិដ្ឋេបិ ន តាវាហំ ឃរាវាសតោ និក្ខមិតុំ អសក្ខិំ. កស្មា? សម្ពាធោ ឃរាវាសោ ឧច្ចាវចេហិ កិច្ចករណីយេហិ សមុបព្យូឡ្ហោ អគារិយភាវោ. តេនេវាហ – ‘‘ពហុកិច្ចោ ពហុករណីយោ’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ កាមេសុ យថាភូតំ អាទីនវទស្សិនោ ចិត្តំ ចិរាយិត្វាបិ ន បតិដ្ឋាតិ, អញ្ញទត្ថុ បទុមបលាសេ ឧទកពិន្ទុ វិយ វិនិវត្តតិយេវាតិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ បវត្តិំ និវត្តិញ្ច សម្មទេវ ជានន្តោ បវត្តិយំ តន្និមិត្តេ ច ន កទាចិបិ រមតីតិ ឥទមត្ថទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ទិស្វា អាទីនវំ លោកេតិ សព្ពស្មិំ សង្ខារលោកេ ‘‘អនិច្ចោ ទុក្ខោ វិបរិណាមធម្មោ’’តិអាទិនា អាទីនវំ ទោសំ បញ្ញាយ បស្សិត្វា. ឯតេន វិបស្សនាវារោ កថិតោ. ញត្វា ធម្មំ និរុបធិន្តិ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គត្តា និរុបធិំ និព្ពានធម្មំ យថាភូតំ ញត្វា និស្សរណវិវេកាសង្ខតាមតសភាវតោ មគ្គញាណេន បដិវិជ្ឈិត្វា. ‘‘ទិស្វា ញត្វា’’តិ ឥមេសំ បទានំ ‘‘សប្បិំ បិវិត្វា ពលំ ហោតិ, សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតិ, បញ្ញាយ ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិអាទីសុ (បុ. ប. ២០៨; អ. និ. ៩.៤២-៤៣) វិយ ហេតុអត្ថតា ទដ្ឋព្ពា. អរិយោ ន រមតី បាបេតិ កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយោ សប្បុរិសោ អណុមត្តេបិ បាបេ ន រមតិ. កស្មា? បាបេ ន រមតី សុចីតិ សុវិសុទ្ធកាយសមាចារាទិតាយ វិសុទ្ធបុគ្គលោ រាជហំសោ វិយ ឧក្ការដ្ឋានេ បាបេ សំកិលិដ្ឋធម្មេ ន រមតិ នាភិនន្ទតិ. ‘‘បាបោ ន រមតី សុចិ’’ន្តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – បាបោ បាបបុគ្គលោ សុចិំ អនវជ្ជំ វោទានធម្មំ ន រមតិ, អញ្ញទត្ថុ គាមសូករាទយោ វិយ ឧក្ការដ្ឋានំ អសុចិំ សំកិលេសធម្មំយេវ រមតីតិ បដិបក្ខតោ ទេសនំ បរិវត្តេតិ.

ឯវំ ភគវតា ឧទានេ ឧទានិតេ អាយស្មា សោណោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស វចនេន បច្ចន្តទេសេ បញ្ចវគ្គេន ឧបសម្បទាទិបញ្ចវត្ថូនិ យាចិ. ភគវាបិ តានិ អនុជានីតិ តំ សព្ពំ ខន្ធកេ (មហាវ. ២៤២ អាទយោ) អាគតនយេន វេទិតព្ពំ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.