៥. សោណវគ្គោ

១. បិយតរសុត្តវណ្ណនា

៤១. មហាវគ្គស្ស បឋមេ មល្លិកាយ ទេវិយា សទ្ធិន្តិ មល្លិកាយ នាម អត្តនោ មហេសិយា សហ. ឧបរិបាសាទវរគតោតិ បាសាទវរស្ស ឧបរិ គតោ. កោចញ្ញោ អត្តនា បិយតរោតិ កោចិ អញ្ញោ អត្តនា បិយាយិតព្ពតរោ. អត្ថិ នុ ខោ តេតិ ‘‘កិំ តេ អត្ថី’’តិ ទេវិំ បុច្ឆតិ.

កស្មា បុច្ឆតិ? អយញ្ហិ សាវត្ថិយំ ទុគ្គតមាលាការស្ស ធីតា. ឯកទិវសំ អាបណតោ បូវំ គហេត្វា មាលារាមំ គន្ត្វា ‘‘ខាទិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តី បដិបថេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ ភគវន្តំ ភិក្ខាចារំ បវិសន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តា តំ ភគវតោ អទាសិ. សត្ថា តថារូបេ ឋានេ និសីទនាការំ ទស្សេសិ. អានន្ទត្ថេរោ ចីវរំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. ភគវា តត្ថ និសីទិត្វា តំ បូវំ បរិភុញ្ជិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា សិតំ បាត្វាកាសិ. ថេរោ ‘‘កោ ឥមិស្សា, ភន្តេ, ទានស្ស វិបាកោ ភវិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អជ្ជេសា, អានន្ទ, តថាគតស្ស បឋមំ ភោជនំ អទាសិ, អជ្ជេវ កោសលរញ្ញោ អគ្គមហេសី ភវិស្សតិ បិយា មនាបា’’តិ. តំ ទិវសមេវ ច រាជា កាសិគាមេ ភាគិនេយ្យេន សទ្ធិំ យុជ្ឈិត្វា បរាជិតោ បលាយិត្វា អាគតោ នគរំ បវិសន្តោ ‘‘ពលកាយស្ស អាគមនំ អាគមេស្សាមី’’តិ តំ មាលារាមំ បាវិសិ. សា រាជានំ អាគតំ បស្សិត្វា តស្ស វត្តមកាសិ. រាជា តស្សា វត្តេ បសីទិត្វា បិតរំ បក្កោសាបេត្វា មហន្តំ ឥស្សរិយំ ទត្វា តំ អន្តេបុរំ បដិហរាបេត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. អថេកទិវសំ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឥមិស្សា មហន្តំ ឥស្សរិយំ ទិន្នំ, យំនូនាហំ ឥមំ បុច្ឆេយ្យំ ‘កោ តេ បិយោ’តិ? សា ‘ត្វំ មេ, មហារាជ, បិយោ’តិ វត្វា, បុន មំ បុច្ឆិស្សតិ, អថស្សាហំ ‘មយ្ហម្បិ ត្វំយេវ បិយា’តិ វក្ខាមី’’តិ. ឥតិ សោ អញ្ញមញ្ញំ វិស្សាសជននត្ថំ សម្មោទនីយំ ករោន្តោ បុច្ឆិ.

ទេវី បន បណ្ឌិតា ពុទ្ធុបដ្ឋាយិកា សង្ឃុបដ្ឋាយិកា ‘‘នាយំ បញ្ហោ រញ្ញោ មុខំ ឧល្លោកេត្វា កថេតព្ពោ’’តិ ចិន្តេត្វា យថាភូតមេវ វទន្តី ‘‘នត្ថិ ខោ មេ, មហារាជ, កោចញ្ញោ អត្តនា បិយតរោ’’តិ អាហ. វត្វាបិ អត្តនា ព្យាកតមត្ថំ ឧបាយេន រញ្ញោ បច្ចក្ខំ កាតុកាមា ‘‘តុយ្ហំ បន, មហារាជ, អត្ថញ្ញោ កោចិ អត្តនា បិយតរោ’’តិ តថេវ រាជានំ បុច្ឆិ យថា រញ្ញា សយំ បុដ្ឋា. រាជាបិ តាយ សរសលក្ខណេន កថិតត្តា និវត្តិតុំ អសក្កោន្តោ សយម្បិ សរសលក្ខណេនេវ កថេន្តោ តថេវ ព្យាកាសិ យថា ទេវិយា ព្យាកតំ.

ព្យាករិត្វា ច មន្ទធាតុកតាយ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ រាជា បថវិស្សរោ មហន្តំ បថវិមណ្ឌលំ អភិវិជិយ អជ្ឈាវសាមិ, មយ្ហំ តាវ យុត្តំ ‘អត្តនា បិយតរំ អញ្ញំ ន បស្សាមី’តិ, អយំ បន វសលី ហីនជច្ចា សមានា មយា ឧច្ចេ ឋានេ ឋបិតា សាមិភូតំ មំ ន តថា បិយាយតិ, ‘អត្តាវ បិយតរោ’តិ មម សម្មុខា វទតិ, យាវ កក្ខឡា វតាយ’’ន្តិ អនត្តមនោ ហុត្វា ‘‘ននុ តេ តីណិ រតនានិ បិយតរានី’’តិ ចោទេសិ. ទេវី ‘រតនត្តយំបាហំ ទេវ អត្តនោ សគ្គសុខំ មោក្ខសុខញ្ច បត្ថយន្តី សម្បិយាយាមិ, តស្មា អត្តាវ មេ បិយតរោ’’តិ អាហ. សព្ពោ ចាយំ លោកោ អត្តទត្ថមេវ បរំ បិយាយតិ, បុត្តំ បត្ថេន្តោបិ ‘‘អយំ មំ ជិណ្ណកាលេ បោសេស្សតី’’តិ បត្ថេតិ, ធីតរំ ‘‘មម កុលំ វឌ្ឍិស្សតី’’តិ, ភរិយំ ‘‘មយ្ហំ បាទេ បរិចរិស្សតី’’តិ, អញ្ញេបិ ញាតិមិត្តពន្ធវេ តំតំកិច្ចវសេន, ឥតិ អត្តទត្ថមេវ សម្បស្សន្តោ លោកោ បរំ បិយាយតីតិ. អយញ្ហិ ទេវិយា អធិប្បាយោ.

អថ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ មល្លិកា កុសលា បណ្ឌិតា និបុណា ‘អត្តាវ មេ បិយតរោ’តិ វទតិ, មយ្ហម្បិ អត្តាវ បិយតរោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, ហន្ទាហំ ឥមមត្ថំ សត្ថុ អារោចេស្សាមិ, យថា ច មេ សត្ថា ព្យាករិស្សតិ, តថា នំ ធារេស្សាមី’’តិ. ឯវំ បន ចិន្តេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ…បេ… បិយតរោ’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ ‘‘លោកេ សព្ពសត្តានំ អត្តាវ អត្តនោ បិយតរោ’’តិ រញ្ញា វុត្តមត្ថំ សព្ពសោ ជានិត្វា តទត្ថបរិទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ សព្ពា ទិសា អនុបរិគម្ម ចេតសាតិ សព្ពា អនវសេសា ទសបិ ទិសា បរិយេសនវសេន ចិត្តេន អនុគន្ត្វា. នេវជ្ឈគា បិយតរមត្តនា ក្វចីតិ អត្តនា អតិសយេន បិយំ អញ្ញំ កោចិ បុរិសោ សព្ពុស្សាហេន បរិយេសន្តោ ក្វចិ កត្ថចិ សព្ពទិសាសុ នេវ អធិគច្ឆេយ្យ ន បស្សេយ្យ. ឯវំ បិយោ បុថុ អត្តា បរេសន្តិ ឯវំ កស្សចិ អត្តនា បិយតរស្ស អនុបលព្ភនវសេន បុថុ វិសុំ វិសុំ តេសំ តេសំ សត្តានំ អត្តាវ បិយោ. តស្មា ន ហិំសេ បរមត្តកាមោតិ យស្មា ឯវំ សព្ពោបិ សត្តោ អត្តានំ បិយាយតិ អត្តនោ សុខកាមោ ទុក្ខប្បដិកូលោ, តស្មា អត្តកាមោ អត្តនោ ហិតសុខំ ឥច្ឆន្តោ បរំ សត្តំ អន្តមសោ កុន្ថកិបិល្លិកំ ឧបាទាយ ន ហិំសេ ន ហនេយ្យ ន បាណិលេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិបិ វិហេឋេយ្យ. បរស្ស ហិ អត្តនា កតេ ទុក្ខេ តំ តតោ សង្កមន្តំ វិយ កាលន្តរេ អត្តនិ សន្ទិស្សតិ. អយញ្ហិ កម្មានំ ធម្មតាតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អប្បាយុកសុត្តវណ្ណនា

៤២. ទុតិយេ អច្ឆរិយំ, ភន្តេតិ ឥទម្បិ មេឃិយសុត្តេ វិយ គរហណច្ឆរិយវសេន វេទិតព្ពំ. យាវ អប្បាយុកាតិ យត្តកំ បរិត្តាយុកា, អតិឥត្តរជីវិតាតិ អត្ថោ. សត្តាហជាតេតិ សត្តាហេន ជាតោ សត្តាហជាតោ. តស្មិំ សត្តាហជាតេ, ជាតស្ស សត្តមេ អហនីតិ អត្ថោ. តុសិតំ កាយំ ឧបបជ្ជីតិ តុសិតំ ទេវនិកាយំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ឧបបជ្ជិ.

ឯកទិវសំ កិរ ថេរោ បច្ឆាភត្តំ ទិវាដ្ឋានេ និសិន្នោ លក្ខណានុព្យញ្ជនប្បដិមណ្ឌិតំ សោភគ្គប្បត្តំ ទស្សនានុត្តរិយភូតំ ភគវតោ រូបកាយសិរិំ មនសិ ករិត្វា, ‘‘អហោ ពុទ្ធានំ រូបកាយសម្បត្តិ ទស្សនីយា សមន្តបាសាទិកា មនោហរា’’តិ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេន្តោ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘វិជាតមាតុយា នាម វិរូបោបិ បុត្តោ សុរូបោ វិយ មនាបោ ហោតិ, សចេ បន ពុទ្ធានំ មាតា មហាមាយា ទេវី ធរេយ្យ, កីទិសំ នុ ខោ តស្សា ភគវតោ រូបទស្សនេ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, មហាជានិ ខោ មយ្ហំ មហាមាតុ ទេវិយា, យា សត្តាហជាតេ ភគវតិ កាលកតា’’តិ. ឯវំ បន ចិន្តេត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ បរិវិតក្កិតំ អារោចេន្តោ តស្សា កាលកិរិយំ គរហន្តោ ‘‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ’’តិអាទិមាហ.

កេចិ បនាហុ – ‘‘មហាបជាបតិ គោតមី ភគវន្តំ មហតា អាយាសេន បព្ពជ្ជំ យាចិត្វាបិ បដិក្ខិត្តា, មយា បន ឧបាយេន យាចិតោ ភគវា អដ្ឋគរុធម្មប្បដិគ្គហណវសេន តស្សា បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទញ្ច អនុជានិ, សា តេ ធម្មេ បដិគ្គហេត្វា លទ្ធបព្ពជ្ជូបសម្បទា ភគវតោ ទុតិយំ បរិសំ ឧប្បាទេត្វា ចតុត្ថាយ បរិសាយ បច្ចយោ អហោសិ. សចេ បន ភគវតោ ជនេត្តិ មហាមាយា ទេវី ធរេយ្យ, ឯវមេតា ចុភោបិ ខត្តិយភគិនិយោ ឯកតោ ហុត្វា ឥមំ សាសនំ សោភេយ្យុំ, ភគវា ច មាតរិ ពហុមានេន មាតុគាមស្ស សាសនេ បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទញ្ច សុខេនេវ អនុជានេយ្យ, អប្បាយុកតាយ បនស្សា កសិរេន និប្ផន្នមិទន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ថេរោ ភគវតោ សន្តិកេ ‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ’តិអាទិមាហា’’តិ. តំ អការណំ. ភគវា ហិ មាតុយា វា អញ្ញស្ស វា មាតុគាមស្ស អត្តនោ សាសនេ បព្ពជ្ជំ អនុជានន្តោ គរុកំយេវ កត្វា អនុជានាតិ, ន លហុកំ ចិរដ្ឋិតិកាមតាយាតិ.

អបរេ បនាហុ – ‘‘ទសពលចតុវេសារជ្ជាទិកេ អនញ្ញសាធារណេ អនន្តាបរិមាណេ ពុទ្ធគុណេ ថេរោ មនសិ ករិត្វា យា ឯវំ មហានុភាវំ នាម លោកេ អគ្គបុគ្គលំ សត្ថារំ កុច្ឆិនា ទស មាសេ បរិហរិ, សា ពុទ្ធមាតា កស្សចិ បរិចារិកា ភវិស្សតីតិ អយុត្តមិទំ. កស្មា? សត្ថុ គុណានុច្ឆវិកមេវេតំ, យទិទំ សត្តាហជាតេ ភគវតិ ជនេត្តិ កាលំ ករោតិ, កាលកតា ច តុសិតេសុ ឧប្បជ្ជតីតិ អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ ហុត្វា តំ អត្តនោ វិតក្កុប្បាទនំ ភគវតោ អារោចេន្តោ ‘អច្ឆរិយំ, ភន្តេ’តិអាទិវចនំ អវោចា’’តិ.

សត្ថា បន យស្មា សត្តាហជាតេសុ ពោធិសត្តេសុ ពោធិសត្តមាតុ កាលកិរិយា ធម្មតា សិទ្ធា, តស្មា តំ ធម្មតំ បរិទីបេន្តោ ‘‘ឯវមេតំ, អានន្ទា’’តិអាទិមាហ. សា បនាយំ ធម្មតា យស្មា យថា សព្ពេ ពោធិសត្តា បារមិយោ បូរេត្វា តុសិតបុរេ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ យាវតាយុកំ ឋត្វា អាយុបរិយោសានេ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតាហិ សន្និបតិត្វា អភិសម្ពោធិំ បត្តុំ មនុស្សលោកេ បដិសន្ធិគ្គហណាយ អជ្ឈេសិតា កាលទីបទេសកុលានិ វិយ ជនេត្តិយា អាយុបរិមាណម្បិ ឱលោកេត្វា បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ, អយម្បិ ភគវា ពោធិសត្តភូតោ តថេវ តុសិតបុរេ ឋិតោ បញ្ច មហាវិលោកនានិ វិលោកេន្តោ សត្តទិវសាធិកទសមាសបរិមាណំ មាតុយា អាយុបរិមាណំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘អយំ មម បដិសន្ធិគ្គហណស្ស កាលោ, ឥទានិ ឧប្បជ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ ញត្វាវ បដិសន្ធិំ អគ្គហេសិ, តស្មា សព្ពពោធិសត្តានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណវសេនេវ វេទិតព្ពំ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អប្បាយុកា ហិ, អានន្ទ, ពោធិសត្តមាតរោ ហោន្តី’’តិអាទិ.

តត្ថ កាលំ ករោន្តីតិ យថាវុត្តអាយុបរិក្ខយេនេវ កាលំ ករោន្តិ, ន វិជាតបច្ចយា. ចរិមត្តភាវេហិ ពោធិសត្តេហិ វសិតដ្ឋានំ ចេតិយឃរសទិសំ ហោតិ, ន អញ្ញេសំ បរិភោគារហំ, ន ច សក្កា ពោធិសត្តមាតរំ អបនេត្វា អញ្ញំ អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេតុន្តិ តត្តកំ ឯវ ពោធិសត្តមាតុ អាយុប្បមាណំ ហោតិ, តស្មា តទា កាលំ ករោន្តិ. ឥមមេវ ហិ អត្ថំ សន្ធាយ មហាពោធិសត្តា បញ្ចមំ មហាវិលោកនំ ករោន្តិ.

កតរស្មិំ បន វយេ កាលំ ករោន្តីតិ? មជ្ឈិមវយេ. បឋមវយស្មិញ្ហិ សត្តានំ អត្តភាវេ ឆន្ទរាគោ ពលវា ហោតិ, តេន តទា សញ្ជាតគព្ភា ឥត្ថិយោ យេភុយ្យេន គព្ភំ អនុរក្ខិតុំ ន សក្កោន្តិ. គណ្ហេយ្យុំ ចេ, គព្ភោ ពហ្វាពាធោ ហោតិ. មជ្ឈិមវយស្ស បន ទ្វេ កោដ្ឋាសេ អតិក្កមិត្វា តតិយកោដ្ឋាសេ វត្ថុ វិសទំ ហោតិ, វិសទេ វត្ថុម្ហិ និព្ពត្តទារកា អរោគា ហោន្តិ, តស្មា ពោធិសត្តមាតរោ បឋមវយេ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា មជ្ឈិមវយស្ស តតិយកោដ្ឋាសេ វិជាយិត្វា កាលំ ករោន្តីតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ ពោធិសត្តមាតុ អញ្ញេសញ្ច សព្ពសត្តានំ អត្តភាវេ អាយុស្ស មរណបរិយោសានតំ វិទិត្វា តទត្ថវិភាវនមុខេន អនវជ្ជប្បដិបត្តិយំ ឧស្សាហទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យេ កេចីតិ អនិយមនិទ្ទេសោ. ភូតាតិ និព្ពត្តា. ភវិស្សន្តីតិ អនាគតេ និព្ពត្តិស្សន្តិ. វាសទ្ទោ វិកប្បត្ថោ, អបិសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន និព្ពត្តមានេបិ សង្គណ្ហាតិ. ឯត្តាវតា អតីតាទិវសេន តិយទ្ធបរិយាបន្នេ សត្តេ អនវសេសតោ បរិយាទិយតិ. អបិច គព្ភសេយ្យកសត្តា គព្ភតោ និក្ខន្តកាលតោ បដ្ឋាយ ភូតា នាម, តតោ បុព្ពេ ភវិស្សន្តិ នាម. សំសេទជូបបាតិកា បដិសន្ធិចិត្តតោ បរតោ ភូតា នាម, តតោ បុព្ពេ ឧប្បជ្ជិតព្ពភវវសេន ភវិស្សន្តិ នាម. សព្ពេបិ វា បច្ចុប្បន្នភវវសេន ភូតា នាម, អាយតិំ បុនព្ភវវសេន ភវិស្សន្តិ នាម. ខីណាសវា ភូតា នាម. តេ ហិ ភូតា ឯវ, ន បុន ភវិស្សន្តីតិ, តទញ្ញេ ភវិស្សន្តិ នាម.

សព្ពេ គមិស្សន្តិ បហាយ ទេហន្តិ សព្ពេ យថាវុត្តភេទា សព្ពភវយោនិគតិវិញ្ញាណដ្ឋិតិសត្តាវាសាទិវសេន អនេកភេទភិន្នា សត្តា ទេហំ អត្តនោ សរីរំ បហាយ និក្ខិបិត្វា បរលោកំ គមិស្សន្តិ, អសេក្ខា បន និព្ពានំ. ឯត្ថ កោចិ អចវនធម្មោ នាម នត្ថីតិ ទស្សេតិ. តំ សព្ពជានិំ កុសលោ វិទិត្វាតិ តទេតំ សព្ពស្ស សត្តស្ស ជានិំ ហានិំ មរណំ, សព្ពស្ស វា សត្តស្ស ជានិំ វិនាសំ បភង្គុតំ កុសលោ បណ្ឌិតជាតិកោ មរណានុស្សតិវសេន អនិច្ចតាមនសិការវសេន វា ជានិត្វា. អាតាបិយោ ព្រហ្មចរិយំ ចរេយ្យាតិ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ អាតាបិយសង្ខាតេន វីរិយេន សមន្នាគតត្តា អាតាបិយោ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានវសេន អារទ្ធវីរិយោ អនវសេសមរណសមតិក្កមនូបាយំ មគ្គព្រហ្មចរិយំ ចរេយ្យ, បដិបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា

៤៣. តតិយេ រាជគហេ សុប្បពុទ្ធោ នាម កុដ្ឋី អហោសីតិ សុប្បពុទ្ធនាមកោ ឯកោ បុរិសោ រាជគហេ អហោសិ. សោ ច កុដ្ឋី កុដ្ឋរោគេន ពាឡ្ហវិទូសិតគត្តោ. មនុស្សទលិទ្ទោតិ យត្តកា រាជគហេ មនុស្សា តេសុ សព្ពទុគ្គតោ. សោ ហិ សង្ការកូដវតិអាទីសុ មនុស្សេហិ ឆឌ្ឌិតបិលោតិកខណ្ឌានិ សិព្ពិត្វា បរិទហតិ, កបាលំ គហេត្វា ឃរា ឃរំ គន្ត្វា លទ្ធអាចាមឧច្ឆិដ្ឋភត្តានិ និស្សាយ ជីវតិ, តម្បិ បុព្ពេ កតកម្មបច្ចយា ន យាវទត្ថំ លភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘មនុស្សទលិទ្ទោ’’តិ. មនុស្សកបណោតិ មនុស្សេសុ បរមកបណតំ បត្តោ. មនុស្សវរាកោតិ មនុស្សានំ ហីឡិតបរិភូតតាយ អតិវិយ ទីនោ. មហតិយា បរិសាយាតិ មហតិយា ភិក្ខុបរិសាយ ចេវ ឧបាសកបរិសាយ ច.

ឯកទិវសំ កិរ ភគវា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា ភិក្ខូនំ សុលភបិណ្ឌបាតំ កត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ កតិបយភិក្ខុបរិវារោ និក្ខន្តោ យេហិ ទានំ ទិន្នំ, តេសំ ឧបាសកានំ អវសេសភិក្ខូនញ្ច អាគមនំ អាគមយមានោ អន្តោនគរេយេវ អញ្ញតរស្មិំ រមណីយេ បទេសេ អដ្ឋាសិ. តាវទេវ ភិក្ខូ តតោ តតោ អាគន្ត្វា ភគវន្តំ បរិវារេសុំ, ឧបាសកាបិ ‘‘អនុមោទនំ សុត្វា វន្ទិត្វា និវត្តិស្សាមា’’តិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ, មហាសន្និបាតោ អហោសិ. ភគវា និសីទនាការំ ទស្សេសិ. តាវទេវ ពុទ្ធារហំ អាសនំ បញ្ញាបេសុំ. អថ ភគវា អសីតិអនុព្យញ្ជនប្បដិមណ្ឌិតេហិ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណេហិ វិរោចមានាយ ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបសមុជ្ជលាយ នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជេដ្ឋបភស្សរានំ វសេន ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរំសិយោ វិស្សជ្ជេន្តិយា អនុបមាយ រូបកាយសិរិយា សកលមេវ តំ បទេសំ ឱភាសេន្តោ តារាគណបរិវុតោ វិយ បុណ្ណចន្ទោ ភិក្ខុគណបរិវុតោ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា មនោសិលាតលេ កេសរសីហោ វិយ សីហនាទំ នទន្តោ ករវីករុតមញ្ជុនា ព្រហ្មស្សរេន ធម្មំ ទេសេតិ.

ភិក្ខូបិ ខោ អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា បវិវិត្តា អសំសដ្ឋា អារទ្ធវីរិយា បហិតត្តា ចោទកា បាបគរហិនោ វត្តារោ វចនក្ខមា សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាសម្បន្នា វិមុត្តិសម្បន្នា វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នា មេឃវណ្ណំ បំសុកូលចីវរំ បារុបិត្វា សុវម្មិតា វិយ គន្ធហត្ថិនោ ភគវន្តំ បរិវារេត្វា ឱហិតសោតា ធម្មំ សុណន្តិ. ឧបាសកាបិ សុទ្ធវត្ថនិវត្ថា សុទ្ធុត្តរាសង្គា បុព្ពណ្ហសមយំ មហាទានានិ បវត្តេត្វា គន្ធមាលាទីហិ ភគវន្តំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស និបច្ចការំ ទស្សេត្វា ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច បរិវារេត្វា សំយតហត្ថបាទា ឱហិតសោតា សក្កច្ចំ ធម្មំ សុណន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា មហតិយា បរិសាយ បរិវុតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ និសិន្នោ ហោតី’’តិ.

សុប្បពុទ្ធោ បន ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យបរេតោ ឃាសបរិយេសនំ ចរមានោ អន្តរវីថិំ ឱតិណ្ណោ ទូរតោវ តំ មហាជនសន្និបាតំ ទិស្វា, ‘‘កិំ នុ ខោ អយំ មហាជនកាយោ សន្និបតិតោ, អទ្ធា ឯត្ថ ភោជនំ ទីយតិ មញ្ញេ, អប្បេវ នាមេត្ថ គតេន កិញ្ចិ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា លទ្ធុំ សក្កា’’តិ សញ្ជាតាភិលាសោ តត្ថ គន្ត្វា អទ្ទស ភគវន្តំ បាសាទិកំ ទស្សនីយំ បសាទនីយំ ឧត្តមទមថសមថមនុប្បត្តំ ទន្តំ គុត្តំ សន្តិន្ទ្រិយំ សុសមាហិតំ តាយ បរិសាយ បរិវុតំ ធម្មំ ទេសេន្តំ, ទិស្វាន បុរិមជាតិសម្ភតាយ បរិបក្កាយ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ ‘‘យំនូនាហម្បិ ធម្មំ សុណេយ្យ’’ន្តិ បរិសបរិយន្តេ និសីទិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អទ្ទសា ខោ សុប្បពុទ្ធោ កុដ្ឋី…បេ… តត្ថេវ ឯកមន្តំ និសីទិ ‘អហម្បិ ធម្មំ សោស្សាមី’’’តិ.

សព្ពាវន្តន្តិ សព្ពាវតិំ ហីនាទិសព្ពបុគ្គលវតំ, តត្ថ កិញ្ចិបិ អនវសេសេត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពវន្ត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ចេតសាតិ ពុទ្ធចក្ខុសម្បយុត្តចិត្តេន. ចិត្តសីសេន ហិ ញាណំ និទ្ទិដ្ឋំ, តស្មា អាសយានុសយញាណេន ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ចាតិ អត្ថោ. ចេតោ បរិច្ច មនសាកាសីតិ តស្សា បរិសាយ ចិត្តំ បច្ចេកំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា មនសិ អកាសិ តេ វោលោកេសិ. ភព្ពោ ធម្មំ វិញ្ញាតុន្តិ មគ្គផលធម្មំ អធិគន្តុំ សមត្ថោ, ឧបនិស្សយសម្បន្នោតិ អត្ថោ. ឯតទហោសីតិ អយំ សុប្បពុទ្ធោ កិញ្ចាបិ តគរសិខិម្ហិ បច្ចេកពុទ្ធេ អបរជ្ឈិត្វា ឦទិសោ ជាតោ, មគ្គផលូបនិស្សយោ បនស្ស បំសុបដិច្ឆន្នសុវណ្ណនិក្ខំ វិយ អន្តោហទយេយេវ វិជ្ជោតតិ, តស្មា សុវិញ្ញាបិយោតិ ឥទំ អហោសិ. តេនាហ – ‘‘អយំ ខោ ឥធ ភព្ពោ ធម្មំ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ.

អនុបុព្ពិំ កថន្តិ ទានានន្តរំ សីលំ, សីលានន្តរំ សគ្គំ, សគ្គានន្តរំ មគ្គន្តិ ឯវំ អនុបដិបាដិកថំ. ភគវា ហិ បឋមំ ហេតុនា សទ្ធិំ អស្សាទំ ទស្សេត្វា តតោ សត្តេ វិវេចេតុំ នានានយេហិ អាទីនវំ បកាសេត្វា អាទីនវសវនេន សំវិគ្គហទយានំ នេក្ខម្មគុណវិភាវនមុខេន ច វិវដ្ដំ ទស្សេតិ.

ទានកថន្តិ ឥទំ នាម សុខានំ និទានំ, សម្បត្តីនំ មូលំ, ភោគានំ បតិដ្ឋា, វិសមគតស្ស តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ, ឥធលោកបរលោកេសុ ទានសទិសោ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អាលម្ពនំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ នត្ថិ. ឥទញ្ហិ អវស្សយដ្ឋេន រតនមយសីហាសនសទិសំ, បតិដ្ឋានដ្ឋេន មហាបថវិសទិសំ, អាលម្ពនដ្ឋេន អាលម្ពនរជ្ជុសទិសំ, ទុក្ខនិត្ថរណដ្ឋេន នាវាសទិសំ, សមស្សាសនដ្ឋេន សង្គាមសូរោ, ភយបរិត្តាណដ្ឋេន សុបរិខាបរិក្ខិត្តនគរំ, មច្ឆេរមលាទីហិ អនុបលិត្តដ្ឋេន បទុមំ, តេសំ និទហនដ្ឋេន ជាតវេទោ, ទុរាសទដ្ឋេន អាសីវិសោ, អសន្តាសដ្ឋេន សីហោ, ពលវន្តដ្ឋេន ហត្ថី, អភិមង្គលសម្មតដ្ឋេន សេតឧសភោ, ខេមន្តភូមិសម្បាបនដ្ឋេន វលាហកោ អស្សរាជា. ទានញ្ហិ លោកេ រជ្ជសិរិំ ទេតិ, ចក្កវត្តិសម្បត្តិំ សក្កសម្បត្តិំ មារសម្បត្តិំ ព្រហ្មសម្បត្តិំ សាវកបារមីញាណំ បច្ចេកពោធិញាណំ សម្មាសម្ពោធិញាណំ ទេតីតិ ឯវមាទិទានគុណប្បដិសំយុត្តកថំ.

យស្មា បន ទានំ ទេន្តោ សីលំ សមាទាតុំ សក្កោតិ, តស្មា ទានកថានន្តរំ សីលកថំ កថេសិ. សីលកថន្តិ សីលំ នាមេតំ សត្តានំ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អាលម្ពនំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ. ឥធលោកបរលោកសម្បត្តីនញ្ហិ សីលសទិសោ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អាលម្ពនំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ នត្ថិ, សីលាលង្ការសទិសោ អលង្ការោ, សីលបុប្ផសទិសំ បុប្ផំ, សីលគន្ធសទិសោ គន្ធោ នត្ថិ, សីលាលង្ការេន ហិ អលង្កតំ សីលកុសុមបិឡន្ធិតំ សីលគន្ធានុលិត្តំ សទេវកោ លោកោ ឱលោកេន្តោ តិត្តិំ ន គច្ឆតីតិ ឯវមាទីហិ សីលគុណប្បដិសំយុត្តកថំ.

ឥទំ បន សីលំ និស្សាយ អយំ សគ្គោ លព្ភតីតិ ទស្សេតុំ សីលានន្តរំ សគ្គកថំ កថេសិ. សគ្គកថន្តិ សគ្គោ នាម ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ, និច្ចមេត្ថ កីឡា និច្ចសម្បត្តិយោ លព្ភន្តិ, ចាតុមហារាជិកា ទេវា នវុតិវស្សសតសហស្សានិ ទិព្ពសុខំ ទិព្ពសម្បត្តិំ បដិលភន្តិ, តាវតិំសា តិស្សោ វស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានីតិ ឯវមាទិសគ្គគុណប្បដិសំយុត្តកថំ. សគ្គសម្បត្តិំ កថេន្តានញ្ហិ ពុទ្ធានំ មុខំ នប្បហោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អនេកបរិយាយេន ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, សគ្គកថំ កថេយ្យ’’ន្តិអាទិ.

ឯវំ ហេតុនា សទ្ធិំ សគ្គកថាយ បលោភេត្វា បុន ហត្ថិំ អលង្ករិត្វា តស្ស សោណ្ឌំ ឆិន្ទន្តោ វិយ ‘‘អយម្បិ សគ្គោ អនិច្ចោ អធុវោ, ន ឯត្ថ ឆន្ទរាគោ កាតព្ពោ’’តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អប្បស្សាទា កាមា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៧៧; ២.៤២) នយេន កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ កថេសិ. តត្ថ អាទីនវន្តិ ទោសំ. ឱការន្តិ លាមកសភាវំ, អសេដ្ឋេហិ សេវិតព្ពំ សេដ្ឋេហិ ន សេវិតព្ពំ និហីនសភាវន្តិ អត្ថោ. សំកិលេសន្តិ តេហិ សត្តានំ សំសារេ សំកិលិស្សនំ. តេនាហ – ‘‘កិលិស្សន្តិ វត ភោ សត្តា’’តិ (ម. និ. ២.៣៥១).

ឯវំ កាមាទីនវេន តជ្ជេត្វា នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ បព្ពជ្ជាយ ឈានាទីសុ ច គុណំ ទីបេសិ វណ្ណេសិ. កល្លចិត្តន្តិអាទីសុ កល្លចិត្តន្តិ កម្មនិយចិត្តំ, ហេដ្ឋា បវត្តិតទេសនាយ អស្សទ្ធិយាទីនំ ចិត្តទោសានំ វិគតត្តា ឧបរិទេសនាយ ភាជនភាវូបគមនេន កម្មនិយចិត្តំ, កម្មក្ខមចិត្តន្តិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិមានាទិសំកិលេសវិគមេន មុទុចិត្តំ. កាមច្ឆន្ទាទិវិគមេន វិនីវរណចិត្តំ. សម្មាបដិបត្តិយំ ឧឡារបីតិបាមោជ្ជយោគេន ឧទគ្គចិត្តំ. តត្ថ សទ្ធាសម្បត្តិយា បសន្នចិត្តំ, យទា ភគវា អញ្ញាសីតិ សម្ពន្ធោ.

អថ វា កល្លចិត្តន្តិ កាមច្ឆន្ទវិគមេន អរោគចិត្តំ. មុទុចិត្តន្តិ ព្យាបាទវិគមេន មេត្តាវសេន អកថិនចិត្តំ. វិនីវរណចិត្តន្តិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចវិគមេន អវិក្ខិបនតោ ន បិហិតចិត្តំ. ឧទគ្គចិត្តន្តិ ថិនមិទ្ធវិគមេន សម្បគ្គហវសេន អលីនចិត្តំ. បសន្នចិត្តន្តិ វិចិកិច្ឆាវិគមេន សម្មាបដិបត្តិយា អធិមុត្តចិត្តំ.

អថាតិ បច្ឆា. សាមុក្កំសិកាតិ សាមំ ឧក្កំសិកា អត្តនាវ ឧទ្ធរិត្វា គហិតា, សយម្ភូញាណេន សាមំ ទិដ្ឋា, អញ្ញេសំ អសាធារណាតិ អត្ថោ. កា ច បន សាតិ? អរិយសច្ចទេសនា. តេនេវាហ – ‘‘ទុក្ខំ សមុទយំ និរោធំ មគ្គ’’ន្តិ. ឥទញ្ហិ សច្ចានំ សរូបទស្សនំ, តស្មា ឥមស្មិំ ឋានេ អរិយសច្ចានិ កថេតព្ពានិ, តានិ សព្ពាការតោ វិត្ថារេន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥២៩) វុត្តានីតិ តត្ថ វុត្តនយេន វេទិតព្ពានិ.

សេយ្យថាបីតិអាទិនា ឧបមាវសេន សុប្បពុទ្ធស្ស កិលេសប្បហានំ អរិយមគ្គុប្បាទញ្ច ទស្សេតិ. អបគតកាឡកន្តិ វិគតកាឡកំ. សម្មទេវាតិ សុដ្ឋុយេវ. រជនន្តិ នីលបីតលោហិតមញ្ជេដ្ឋាទិរង្គជាតំ. បដិគ្គណ្ហេយ្យាតិ គណ្ហេយ្យ, បភស្សរំ ភវេយ្យ. តស្មិំយេវ អាសនេតិ តស្សំយេវ និសជ្ជាយំ. ឯតេនស្ស លហុវិបស្សនកតា តិក្ខបញ្ញតា សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញតា ច ទស្សិតា ហោន្តិ. វិរជំ វីតមលន្តិ អបាយគមនីយរាគរជាទីនំ អភាវេន វិរជំ, អនវសេសទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាមលាបគមេន វីតមលំ. បឋមមគ្គវជ្ឈកិលេសរជាភាវេន វា វិរជំ, បញ្ចវិធទុស្សីលមលាបគមេន វីតមលំ. ធម្មចក្ខុន្តិ សោតាបត្តិមគ្គោ អធិប្បេតោ. តស្ស ឧប្បត្តិអាការទស្សនត្ថំ ‘‘យំកិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. តញ្ហិ និរោធំ អារម្មណំ កត្វា កិច្ចវសេន ឯវ សង្ខតធម្មេ បដិវិជ្ឈន្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

តត្រិទំ ឧបមាសំសន្ទនំ – វត្ថំ វិយ ចិត្តំ ទដ្ឋព្ពំ, វត្ថស្ស អាគន្តុកមលេហិ កិលិដ្ឋភាវោ វិយ ចិត្តស្ស រាគាទិមលេហិ សំកិលិដ្ឋភាវោ, ធោវនផលកំ វិយ អនុបុព្ពិកថា, ឧទកំ វិយ សទ្ធា, ឧទកេន តេមេត្វា តេមេត្វា គោមយខារេហិ កាឡកេ សម្មទ្ទិត្វា វត្ថស្ស ធោវនប្បយោគោ វិយ សទ្ធាសលិលេន តេមេត្វា សតិសមាធិបញ្ញាហិ ទោសេ សិថិលេ កត្វា សទ្ធាទិវិធិនា ចិត្តស្ស សោធនេ វីរិយារម្ភោ, តេន បយោគេន វត្ថេ កាឡកាបគមោ វិយ វីរិយារម្ភេន កិលេសវិក្ខម្ភនំ, រង្គជាតំ វិយ អរិយមគ្គោ, តេន សុទ្ធស្ស វត្ថស្ស បភស្សរភាវោ វិយ វិក្ខម្ភិតកិលេសស្ស ចិត្តស្ស មគ្គេន បរិយោទាបនន្តិ.

ឯវំ បន សុប្បពុទ្ធោ បរិសបរិយន្តេ និសិន្នោ ធម្មទេសនំ សុត្វា សោតាបត្តិផលំ បត្វា អត្តនា បដិលទ្ធគុណំ សត្ថុ អារោចេតុកាមោ បរិសមជ្ឈំ ឱគាហិតុំ អវិសហន្តោ មហាជនស្ស សត្ថារំ វន្ទិត្វា អនុគន្ត្វា និវត្តកាលេ ភគវតិ វិហារំ គតេ សយម្បិ វិហារំ អគមាសិ. តស្មិំ ខណេ សក្កោ ទេវរាជា ‘‘អយំ សុប្បពុទ្ធោ កុដ្ឋី អត្តនា សត្ថុ សាសនេ បដិលទ្ធគុណំ បាកដំ កាតុកាមោ’’តិ ញត្វា ‘‘វីមំសិស្សាមិ ន’’ន្តិ គន្ត្វា អាកាសេ ឋិតោ ឯតទវោច – ‘‘សុប្បពុទ្ធ ត្វំ មនុស្សទលិទ្ទោ មនុស្សកបណោ មនុស្សវរាកោ, អហំ តេ អបរិមិតំ ធនំ ទស្សាមិ, ‘ពុទ្ធោ ន ពុទ្ធោ, ធម្មោ ន ធម្មោ, សង្ឃោ ន សង្ឃោ, អលំ មេ ពុទ្ធេន, អលំ មេ ធម្មេន, អលំ មេ សង្ឃេនា’តិ វទេហី’’តិ. អថ នំ សោ អាហ ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘អហំ សក្កោ ទេវរាជា’’តិ. ‘‘អន្ធពាល អហិរិក, ត្វំ មយា សទ្ធិំ កថេតុំ ន យុត្តរូបោ, យោ ត្វំ ឯវំ អវត្តព្ពំ វទេសិ, អបិច មំ ត្វំ ‘ទុគ្គតោ ទលិទ្ទោ កបណោ’តិ កស្មា វទេសិ, ននុ អហំ លោកនាថស្ស ឱរសបុត្តោ, នេវាហំ ទុគ្គតោ ន ទលិទ្ទោ ន កបណោ, អថ ខោ សុខប្បត្តោ បរមេន សុខេន អបាហមស្មិ មហទ្ធនោ’’តិ វត្វា អាហ –

‘‘សទ្ធាធនំ សីលធនំ, ហិរិឱត្តប្បិយំ ធនំ;

សុតធនញ្ច ចាគោ ច, បញ្ញា វេ សត្តមំ ធនំ.

‘‘យស្ស ឯតេ ធនា អត្ថិ, ឥត្ថិយា បុរិសស្ស វា;

‘អទលិទ្ទោ’តិ តំ អាហុ, អមោឃំ តស្ស ជីវិត’’ន្តិ. (អ. និ. ៧.៥) –

តស្សិមានិ មេ សត្ត អរិយធនានិ សន្តិ. យេសញ្ហិ ឥមានិ ធនានិ សន្តិ, ន ត្វេវ តេ ពុទ្ធេហិ វា បច្ចេកពុទ្ធេហិ វា ‘ទលិទ្ទា’តិ វុច្ចន្តី’’តិ.

សក្កោ តស្ស កថំ សុត្វា តំ អន្តរាមគ្គេ ឱហាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សព្ពំ តំ វចនំ បដិវចនញ្ច អារោចេសិ. អថ នំ ភគវា អាហ – ‘‘ន ខោ សក្ក សក្កា តាទិសានំ សតេនបិ សហស្សេនបិ សុប្បពុទ្ធំ កុដ្ឋិំ ‘ពុទ្ធោ ន ពុទ្ធោ, ធម្មោ ន ធម្មោ, សង្ឃោ ន សង្ឃោ’តិ កថាបេតុ’’ន្តិ. សុប្បពុទ្ធោបិ ខោ កុដ្ឋី សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារា កតបដិសន្ថារោ អត្តនា បដិលទ្ធគុណំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សុប្បពុទ្ធោ កុដ្ឋី ទិដ្ឋធម្មោ’’តិអាទិ.

តត្ថ ទិដ្ឋធម្មោតិ ទិដ្ឋោ អរិយសច្ចធម្មោ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋធម្មោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ’’តិ ចេត្ថ សាមញ្ញវចនោ ធម្មសទ្ទោ. ទស្សនំ នាម ញាណទស្សនតោ អញ្ញម្បិ អត្ថីតិ តំ និវត្តនត្ថំ ‘‘បត្តធម្មោ’’តិ វុត្តំ. បត្តិ ច ញាណសម្បត្តិតោ អញ្ញាបិ វិជ្ជតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘វិទិតធម្មោ’’តិ វុត្តំ. សា បនាយំ វិទិតធម្មតា ធម្មេសុ ឯកទេសេនាបិ ហោតីតិ និប្បទេសតោ វិទិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘បរិយោគាឡ្ហធម្មោ’’តិ វុត្តំ. តេនស្ស យថាវុត្តំ សច្ចាភិសម្ពោធំយេវ ទីបេតិ. មគ្គញាណញ្ហិ ឯកាភិសមយវសេន បរិញ្ញាទិកិច្ចំ សាធេន្តំ និប្បទេសេនបិ បរិញ្ញេយ្យធម្មំ សមន្តតោ ឱគាឡ្ហំ នាម ហោតិ, ន តទញ្ញញាណំ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទិដ្ឋោ អរិយសច្ចធម្មោ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋធម្មោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ’’តិអាទិ.

តត្ថ បដិភយកន្តារសទិសា សោឡសវត្ថុកា ច អដ្ឋវត្ថុកា ច តិណ្ណា វិចិកិច្ឆា ឯតេនាតិ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ. តតោ ឯវ បវត្តិអាទីសុ ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិ ឯវំ បវត្តិតា វិគតា សមុច្ឆិន្នា កថំកថា ឯតស្សាតិ វិគតកថំកថោ. សារជ្ជករានំ បាបធម្មានំ បហីនត្តា តប្បដិបក្ខេសុ ច សីលាទិគុណេសុ សុប្បតិដ្ឋិតត្តា វេសារជ្ជំ វិសារទភាវំ វេយ្យត្តិយំ បត្តោតិ វេសារជ្ជប្បត្តោ. នាស្ស បរោ បច្ចយោ, ន បរស្ស សទ្ធាយ ឯត្ថ វត្តតីតិ អបរប្បច្ចយោ. កត្ថាតិ អាហ ‘‘សត្ថុសាសនេ’’តិ.

អភិក្កន្តន្តិអាទីសុ កិញ្ចាបិ អយំ អភិក្កន្តសទ្ទោ ខយសុន្ទរាភិរូបព្ភនុមោទនាទីសុ អនេកេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ, ឥធ បន អព្ភនុមោទនេ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវ សោ បសាទវសេន បសំសាវសេន ច ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តោ, សាធុ សាធុ, ភន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. អភិក្កន្តន្តិ វា អតិកន្តំ អតិឥដ្ឋំ អតិមនាបំ, អតិសុន្ទរន្តិ អត្ថោ. តត្ថ ឯកេន អភិក្កន្តសទ្ទេន ភគវតោ ទេសនំ ថោមេតិ, ឯកេន អត្តនោ បសាទំ.

អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, យទិទំ ភគវតោ ធម្មទេសនា, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, យទិទំ ភគវតោ ធម្មទេសនំ អាគម្ម មម បសាទោតិ. ភគវតោ ឯវ វា វចនំ អភិក្កន្តំ ទោសនាសនតោ, អភិក្កន្តំ គុណាធិគមនតោ, តថា សទ្ធាវឌ្ឍនតោ, បញ្ញាជននតោ, សាត្ថតោ, សព្យញ្ជនតោ, ឧត្តានបទតោ, គម្ភីរត្ថតោ, កណ្ណសុខតោ, ហទយង្គមតោ, អនត្តុក្កំសនតោ, អបរវម្ភនតោ, ករុណាសីតលតោ, បញ្ញាវទាតតោ, អាបាថរមណីយតោ, វិមទ្ទក្ខមតោ, សុយ្យមានសុខតោ, វីមំសិយមានហិតតោតិ ឯវមាទិនយេហិ ថោមេន្តោ បទទ្វយំ អាហ.

តតោ បរម្បិ ចតូហិ ឧបមាហិ ទេសនំយេវ ថោមេតិ. តត្ថ និក្កុជ្ជិតន្តិ អធោមុខដ្ឋបិតំ, ហេដ្ឋាមុខជាតំ វា. ឧក្កុជ្ជេយ្យាតិ ឧបរិ មុខំ ករេយ្យ. បដិច្ឆន្នន្តិ តិណបណ្ណាទិនា ឆាទិតំ. វិវរេយ្យាតិ ឧគ្ឃាដេយ្យ. មូឡ្ហស្សាតិ ទិសាមូឡ្ហស្ស. មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យាតិ ហត្ថេ គហេត្វា ‘‘ឯស មគ្គោ’’តិ មគ្គំ ឧបទិសេយ្យ. អន្ធការេតិ ចតុរង្គសមន្នាគតេ. អយំ តាវ បទត្ថោ.

អយំ បន អធិប្បាយយោជនា – យថា កោចិ និក្កុជ្ជិតំ ឧក្កុជ្ជេយ្យ, ឯវំ សទ្ធម្មវិមុខំ អសទ្ធម្មេ បតិដ្ឋិតំ មំ អសទ្ធម្មា វុដ្ឋាបេន្តេន, យថា បដិច្ឆន្នំ វិវរេយ្យ, ឯវំ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានតោ បដ្ឋាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្នំ សាសនំ វិវរន្តេន, យថា មូឡ្ហស្ស មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, ឯវំ កុម្មគ្គមិច្ឆាមគ្គប្បដិបន្នស្ស មេ សគ្គមោក្ខមគ្គំ អាវិករោន្តេន, យថា អន្ធការេ តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ, ឯវំ មោហន្ធការេ និមុគ្គស្ស មេ ពុទ្ធាទិរតនរូបានិ អបស្សតោ តប្បដិច្ឆាទកមោហន្ធការវិទ្ធំសនទេសនាបជ្ជោតធារណេន ភគវតា នានានយេហិ បកាសិតត្តា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ.

ឯវំ ទេសនំ ថោមេត្វា តាយ ទេសនាយ រតនត្តយេ បសន្នចិត្តោ បសន្នាការំ ករោន្តោ ‘‘ឯសាហ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯសាហន្តិ ឯសោ អហំ. ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមីតិ ភគវា មេ សរណំ បរាយណំ អឃស្ស ឃាតា, ហិតស្ស វិធាតាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ភគវន្តំ គច្ឆាមិ ភជាមិ, ឯវំ វា ជានាមិ ពុជ្ឈាមីតិ. យេសញ្ហិ ធាតូនំ គតិអត្ថោ, ពុទ្ធិបិ តេសំ អត្ថោតិ. ធម្មន្តិ អធិគតមគ្គេ សច្ឆិកតនិរោធេ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ចតូសុ អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោ. សោ អត្ថតោ អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០).

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០) ច –

ន កេវលំ អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ច, អបិច ខោ អរិយផលេហិ សទ្ធិំ បរិយត្តិធម្មោបិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘រាគវិរាគមនេជមសោកំ, ធម្មមសង្ខតមប្បដិកូលំ;

មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តំ, ធម្មមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ. (វិ. វ. ៨៨៧);

ឯត្ថ ហិ រាគវិរាគន្តិ មគ្គោ វុត្តោ. អនេជមសោកន្តិ ផលំ. អសង្ខតន្តិ និព្ពានំ. អប្បដិកូលំ មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តន្តិ បរិយត្តិធម្មោ វុត្តោតិ.

ភិក្ខុសង្ឃន្តិ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតំ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហំ. ឯត្តាវតា សុប្បពុទ្ធោ តីណិ សរណគមនានិ បដិវេទេសិ. ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គតន្តិ អជ្ជតគ្គេតិ អជ្ជតំ អាទិំ កត្វា. ‘‘អជ្ជទគ្គេ’’តិបិ បាឋោ, តត្ថ ទការោ បទសន្ធិករោ, អជ្ជ អគ្គេ អជ្ជ អាទិំ កត្វាតិ អត្ថោ. បាណុបេតន្តិ បាណេហិ ឧបេតំ, យាវ មេ ជីវិតំ បវត្តតិ, តាវ ឧបេតំ អនញ្ញសត្ថុកំ តីហិ សរណគមនេហិ សរណំ គតំ រតនត្តយស្ស ឧបាសនតោ ឧបាសកំ កប្បិយការកំ មំ ភគវា ឧបធារេតុ ជានាតូតិ អត្ថោ. ឥមស្ស ច សរណគមនំ អរិយមគ្គាធិគមេនេវ និប្ផន្នំ, អជ្ឈាសយំ បន អាវិករោន្តោ ឯវមាហ.

ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វាតិ ភគវតោ វចនំ ចិត្តេន អភិនន្ទិត្វា តមេវ អភិនន្ទិតភាវំ បកាសេន្តោ វុត្តនយេន វាចាយ អនុមោទិត្វា. អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមីតិ តំ ភគវន្តំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា សត្ថុ គុណនិន្នចិត្តោ យាវ ទស្សនវិសយសមតិក្កមា ភគវន្តំយេវ បេក្ខមានោ បញ្ជលិកោ នមស្សមានោ បក្កាមិ.

បក្កន្តោ ច កុដ្ឋរោគាភិភវេន ឆិន្នហត្ថបាទង្គុលិ ឧក្ការគត្តោ សមន្តតោ វិស្សន្ទមានាសវោ កណ្ឌូតិបតិបីឡិតោ អសុចិ ទុគ្គន្ធោ ជេគុច្ឆតមោ បរមការុញ្ញតំ បត្តោ ‘‘នាយំ កាយោ ឥមស្ស អច្ចន្តសន្តស្ស បណីតតមស្ស អរិយធម្មស្ស អាធារោ ភវិតុំ យុត្តោ’’តិ ឧប្បន្នាភិសន្ធិនា វិយ សគ្គសំវត្តនិយេន បុញ្ញកម្មេន ឱកាសេ កតេ អប្បាយុកសំវត្តនិយេន ឧបច្ឆេទកេន បាបកម្មេន កតូបចិតេន ចោទិយមានោ តរុណវច្ឆាយ ធេនុយា អាបតិត្វា មារិតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អចិរបក្កន្តំ សុប្បពុទ្ធំ កុដ្ឋិំ គាវី តរុណវច្ឆា អធិបតិត្វា ជីវិតា វោរោបេសី’’តិ.

សោ កិរ អតីតេ ឯកោ សេដ្ឋិបុត្តោ ហុត្វា អត្តនោ សហាយេហិ តីហិ សេដ្ឋិបុត្តេហិ សទ្ធិំ កីឡន្តោ ឯកំ នគរសោភិនិំ គណិកំ ឧយ្យានំ នេត្វា ទិវសំ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អត្ថង្គតេ សូរិយេ សហាយេ ឯតទវោច – ‘‘ឥមិស្សា ហត្ថេ កហាបណសហស្សំ ពហុកញ្ច សុវណ្ណំ មហគ្ឃានិ ច បសាធនានិ សំវិជ្ជន្តិ, ឥមស្មិំ វនេ អញ្ញោ កោចិ នត្ថិ, រត្តិ ច ជាតា, ហន្ទ ឥមំ មយំ មារេត្វា សព្ពំ ធនំ គហេត្វា គច្ឆាមា’’តិ. តេ ចត្តារោបិ ជនា ឯកជ្ឈាសយា ហុត្វា តំ មារេតុំ ឧបក្កមិំសុ. សា តេហិ មារិយមានា ‘‘ឥមេ និល្លជ្ជា និក្ករុណា មយា សទ្ធិំ កិលេសសន្ថវំ កត្វា និរបរាធំ មំ កេវលំ ធនលោភេន មារេន្តិ, ឯកវារំ តាវ មំ ឥមេ មារេន្តុ, អហំ បន យក្ខិនី ហុត្វា អនេកវារំ ឥមេ មារេតុំ សមត្ថា ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា កាលមកាសិ. តេសុ កិរ ឯកោ បក្កុសាតិ កុលបុត្តោ អហោសិ, ឯកោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ, ឯកោ តម្ពទាឋិកោ ចោរឃាតកោ, ឯកោ សុប្បពុទ្ធោ កុដ្ឋី, ឥតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ ជនានំ អនេកសតេ អត្តភាវេ សា យក្ខយោនិយំ និព្ពត្តា គាវី ហុត្វា ជីវិតា វោរោបេសិ. តេ តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន តត្ថ តត្ថ អន្តរាមរណំ បាបុណិំសុ. ឯវំ សុប្បពុទ្ធស្ស កុដ្ឋិស្ស សហសា មរណំ ជាតំ, តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អចិរបក្កន្តំ…បេ… វោរោបេសី’’តិ.

អថ សម្ពហុលា ភិក្ខូ តស្ស កាលកិរិយំ ភគវតោ អារោចេត្វា អភិសម្បរាយំ បុច្ឆិំសុ. ភគវា ព្យាកាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ’’តិអាទិ.

តត្ថ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយាតិ សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ ភវពន្ធនានំ សមុច្ឆេទវសេន បហានា. សោតាបន្នោតិ សោតសង្ខាតំ អរិយមគ្គំ អាទិតោ បន្នោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សោតោ សោតោតិ ឥទំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, វុច្ចតិ. កតមោ នុ ខោ, អាវុសោ, សោតោតិ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.១០០១).

អវិនិបាតធម្មោតិ វិនិបតនំ វិនិបាតោ, នាស្ស វិនិបាតោ ធម្មោតិ អវិនិបាតធម្មោ, ចតូសុ អបាយេសុ ឧបបជ្ជនវសេន អបតនសភាវោតិ អត្ថោ. និយតោតិ ធម្មនិយាមេន សម្មត្តនិយាមេន និយតោ. សម្ពោធិបរាយណោតិ ឧបរិមគ្គត្តយសង្ខាតា សម្ពោធិ បរំ អយនំ អស្ស គតិ បដិសរណំ អវស្សំ បត្តព្ពន្តិ សម្ពោធិបរាយណោ. ឯតេន ‘‘តស្ស កា គតិ, កោ អភិសម្បរាយោ’’តិ បុច្ឆាយ ភទ្ទិកា ឯវ សុប្បពុទ្ធស្ស គតិ, ន បាបិកាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. ន បន តេន សម្បត្តា គតិ, តំ បន បុច្ឆានុសន្ធិវសេន បកាសេតុកាមោ ធម្មរាជា ឯត្តកមេវ អភាសិ. បស្សតិ ហិ ភគវា ‘‘មយា ឯត្តកេ កថិតេ ឥមិស្សំយេវ បរិសតិ អនុសន្ធិកុសលោ ឯកោ ភិក្ខុ សុប្បពុទ្ធស្ស កុដ្ឋិភាវទាលិទ្ទិយកបណភាវានំ ការណំ បុច្ឆិស្សតិ, អថាហំ តស្ស តំ ការណំ តេន បុច្ឆានុសន្ធិនា បកាសេត្វា ទេសនំ និដ្ឋាបេស្សាមី’’តិ. តេនេវាហ – ‘‘ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខូ’’តិអាទិ. តត្ថ ហេតូតិ អសាធារណការណំ, សាធារណការណំ បន បច្ចយោតិ, អយមេតេសំ វិសេសោ. យេនាតិ យេន ហេតុនា យេន បច្ចយេន ច.

ភូតបុព្ពន្តិ ជាតបុព្ពំ. អតីតេ កាលេ និព្ពត្តំ តំ ទស្សេតុំ ‘‘សុប្បពុទ្ធោ’’តិអាទិ វុត្តំ. កទា បន ភូតន្តិ? អតីតេ កិរ អនុប្បន្នេ តថាគតេ ពារាណសិយា សាមន្តា ឯកស្មិំ គាមេ ឯកា កុលធីតា ខេត្តំ រក្ខតិ. សា ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា បសន្នចិត្តា តស្ស បញ្ចហិ លាជាសតេហិ សទ្ធិំ ឯកំ បទុមបុប្ផំ ទត្វា បញ្ច បុត្តសតានិ បត្ថេសិ. តស្មិំយេវ ខណេ បញ្ចសតា មិគលុទ្ទកា បច្ចេកពុទ្ធស្ស មធុរមំសំ ទត្វា ‘‘ឯតិស្សា បុត្តា ភវេយ្យាម, តុម្ហេហិ បត្តវិសេសំ លភេយ្យាមា’’តិ ច បត្ថយិំសុ. សា យាវតាយុកំ ឋត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តា. តតោ ចុតា ឯកស្មិំ ជាតស្សរេ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តិ. តមេកោ តាបសោ ទិស្វា បដិជគ្គិ. តស្សា វិចរន្តិយា បាទុទ្ធារេ បាទុទ្ធារេ ភូមិតោ បទុមានិ ឧដ្ឋហន្តិ. ឯកោ វនចរកោ ទិស្វា ពារាណសិរញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តំ អានេត្វា អគ្គមហេសិំ អកាសិ. តស្សា កុច្ឆិយំ គព្ភោ សណ្ឋាសិ. មហាបទុមកុមារោ តស្សា កុច្ឆិយំ វសិ, សេសា គព្ភមលំ និស្សាយ និព្ពត្តា, តេ វយប្បត្តា ឧយ្យានេ បទុមសរេ កីឡន្តា ឯកេកស្មិំ បទុមេ និសីទិត្វា បរិបក្កញាណា សង្ខារេសុ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា បច្ចេកពោធិំ បាបុណិំសុ. តេសំ ព្យាករណគាថា អហោសិ –

‘‘សរោរុហំ បទុមបលាសបត្រជំ,

សុបុប្ផិតំ ភមរគណានុកិណ្ណំ;

អនិច្ចតំ ខយវយតំ វិទិត្វា,

ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

ឯវំ បច្ចេកពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធេសុ តេសុ បញ្ចសុ បច្ចេកពុទ្ធសតេសុ អព្ភន្តរោ តគរសិខី នាម បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ គន្ធមាទនបព្ពតេ នន្ទមូលបព្ភារេ សត្តាហំ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា សត្តាហស្ស អច្ចយេន និរោធា វុដ្ឋិតោ អាកាសេន អាគន្ត្វា ឥសិគិលិបព្ពតេ ឱតរិត្វា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. តស្មិញ្ច សមយេ រាជគហេ ឯកោ សេដ្ឋិបុត្តោ មហតា បរិវារេន ឧយ្យានកីឡនត្ថំ នគរតោ និក្ខមន្តោ តគរសិខិបច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា ‘‘កោ អយំ ភណ្ឌុកាសាវវសនោ, កុដ្ឋី ភវិស្សតិ, តថា ហិ កុដ្ឋិចីវរេន សរីរំ បារុបិត្វា គច្ឆតី’’តិ និដ្ឋុភិត្វា អបសព្យំ កត្វា បក្កាមិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សុប្បពុទ្ធោ កុដ្ឋី ឥមស្មិំយេវ រាជគហេ…បេ… បក្កាមី’’តិ.

តត្ថ ក្វាយន្តិ កោ អយំ. ខុំសនវសេន វទតិ. ‘‘កោវាយ’’ន្តិបិ បាឡិ. កុដ្ឋីតិ អកុដ្ឋិំយេវ តំ សេដ្ឋិ កុដ្ឋរោគំ អក្កោសវត្ថុំ បាបេន្តោ វទតិ. កុដ្ឋិចីវរេនាតិ កុដ្ឋីនំ ចីវរេន. យេភុយ្យេន ហិ កុដ្ឋិនោ ឌំសមកសសរីសបបដិពាហនត្ថំ រោគបដិច្ឆាទនត្ថញ្ច យំ វា តំ វា បិលោតិកខណ្ឌំ គហេត្វា បារុបតិ, ឯវមយម្បីតិ ទស្សេតិ. បំសុកូលចីវរធរត្តា វា អគ្គឡានំ អនេកវណ្ណភាវេន កុដ្ឋសរីរសទិសោតិ ហីឡេន្តោ ‘‘កុដ្ឋិចីវរេនា’’តិ អាហ. និដ្ឋុភិត្វាតិ ខេឡំ បាតេត្វា. អបសព្យតោ ករិត្វាតិ បណ្ឌិតា តាទិសំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ ករោន្តិ, អយំ បន អវិញ្ញុតាយ បរិភវេន តំ អបសព្យំ កត្វា អត្តនោ អបសព្យំ អបទក្ខិណំ កត្វា គតោ. ‘‘អបសព្យាមតោ’’តិបិ បាឋោ. តស្ស កម្មស្សាតិ តគរសិខិម្ហិ បច្ចេកពុទ្ធេ ‘‘ក្វាយំ កុដ្ឋី’’តិ ហីឡេត្វា និដ្ឋុភនអបសព្យករណវសេន បវត្តបាបកម្មស្ស. និរយេ បច្ចិត្ថាតិ និរយេ និរយគ្គិនា ទយ្ហិត្ថ. ‘‘បច្ចិត្វា និរយគ្គិនា’’តិបិ បឋន្តិ. តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនាតិ យេន កម្មេន សោ និរយេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ន តំ កម្មំ មនុស្សលោកេ វិបាកំ ទេតិ. យា បនស្ស នានក្ខណិកា ចេតនា តទា បច្ចេកពុទ្ធេ វិប្បដិបជ្ជនវសេន បវត្តា អបរាបរិយវេទនីយភូតា, សា អបរាបរិយវេទនីយេនេវ បុញ្ញកម្មេន មនុស្សេសុ តិហេតុកបដិសន្ធិយា ទិន្នាយ បវត្តិយំ កុដ្ឋិភាវំ ទាលិទ្ទិយំ បរមការុញ្ញតំ អាបាទេសិ. តំ សន្ធាយ កម្មសភាគតាវសេន ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកវសេសេនា’’តិ វុត្តំ. សទិសេបិ ហិ លោកេ តព្ពោហារោ ទិដ្ឋោ យថា តំ ‘‘សា ឯវ តិត្តិរី, តានិយេវ ឱសធានី’’តិ.

ឯត្តាវតា ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតូ’’តិ តេន ភិក្ខុនា បុដ្ឋបញ្ហំ វិស្សជ្ជេត្វា ឥទានិ យោ ‘‘តស្ស កា គតិ, កោ អភិសម្បរាយោ’’តិ បុព្ពេ ភិក្ខូហិ បុដ្ឋបញ្ហោ, តំ វិស្សជ្ជេតុំ ‘‘សោ តថាគតប្បវេទិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តថាគតប្បវេទិតន្តិ តថាគតេន ភគវតា ទេសិតំ អក្ខាតំ បកាសិតន្តិ តថាគតប្បវេទិតំ. អាគម្មាតិ អធិគន្ត្វា, និស្សាយ ញត្វា វា. ‘‘តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេ’’តិបិ បាឋោ. សទ្ធំ សមាទិយីតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោតិ រតនត្តយសន្និស្សយំ បុព្ពភាគសទ្ធញ្ចេវ លោកុត្តរសទ្ធញ្ចាតិ ទុវិធម្បិ សទ្ធំ សម្មា អាទិយិ. យថា ន បុន អាទាតព្ពា ហោតិ, ឯវំ យាវ ភវក្ខយា គណ្ហិ, អត្តនោ ចិត្តសន្តានេ ឧប្បាទេសីតិ អត្ថោ. សីលំ សមាទិយីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សីលន្តិ បុព្ពភាគសីលេន សទ្ធិំ មគ្គសីលំ ផលសីលញ្ច. សុតន្តិ បរិយត្តិពាហុសច្ចំ បដិវេធពាហុសច្ចញ្ចាតិ ទុវិធម្បិ សុតំ. បរិយត្តិធម្មាបិ ហិ តេន ធម្មស្សវនកាលេ សច្ចប្បដិវេធាយ សាវកេហិ យថាលទ្ធប្បការំ សុតា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា ចាតិ. ចាគន្តិ បឋមមគ្គវជ្ឈកិលេសាភិសង្ខារានំ វោស្សគ្គសង្ខាតំ ចាគំ, យេន អរិយសាវកា ទេយ្យធម្មេសុ មុត្តចាគា ច ហោន្តិ បយតបាណី វោស្សគ្គរតា. បញ្ញន្តិ សទ្ធិំ វិបស្សនាបញ្ញាយ មគ្គបញ្ញញ្ចេវ ផលបញ្ញញ្ច.

កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា. បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តក្ខន្ធគហណា. អថ វា កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា. បរំ មរណាតិ ចុតិតោ ឧទ្ធំ. សុគតិំ សគ្គំ លោកន្តិ បទត្តយេនាបិ ទេវលោកមេវ វទតិ. សោ ហិ សម្បត្តីនំ សោភនត្តា សុន្ទរា គតីតិ សុគតិ, រូបាទីហិ វិសេសេហិ សុដ្ឋុ អគ្គោតិ សគ្គោ, សព្ពកាលំ សុខមេវេត្ថ លោកិយតិ, លុជ្ជតីតិ វា លោកោតិ វុច្ចតិ. ឧបបន្នោតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ឧបគតោ. សហព្យតន្តិ សហភាវំ. វចនត្ថោ បន សហ ព្យតិ បវត្តតិ, វសតីតិ វា សហព្យោ, សហឋាយី សហវាយី វា. តស្ស ភាវោ សហព្យតា. អតិរោចតីតិ អតិក្កម្ម អភិភវិត្វា រោចតិ វិរោចតិ. វណ្ណេនាតិ រូបសម្បត្តិយា. យសសាតិ បរិវារេន. សោ ហិ អសុចិមក្ខិតំ ជជ្ជរំ មត្តិកាភាជនំ ឆឌ្ឌេត្វា អនេករតនវិចិត្តំ បភស្សររំសិជាលវិនទ្ធសុទ្ធជម្ពុនទភាជនំ គណ្ហន្តោ វិយ វុត្តប្បការំ កឡេវរំ ឥធ និក្ខិបិត្វា ឯកចិត្តក្ខណេន យថាវុត្តំ ទិព្ពត្តភាវំ មហតា បរិវារេន សទ្ធិំ បដិលភីតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ បាបានំ អបរិវជ្ជនេ អាទីនវំ, បរិវជ្ជនេ ច អានិសំសំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ – យថា ចក្ខុមា បុរិសោ បរក្កមេ កាយិកវីរិយេ វិជ្ជមានេ សរីរេ វហន្តេ វិសមានិ បបាតាទិដ្ឋានានិ ចណ្ឌភាវេន វា វិសមានិ ហត្ថិអស្សអហិកុក្កុរគោរូបាទីនិ បរិវជ្ជយេ, ឯវំ ជីវលោកស្មិំ ឥមស្មិំ សត្តលោកេ បណ្ឌិតោ សប្បញ្ញោ បុរិសោ តាយ សប្បញ្ញតាយ អត្តនោ ហិតំ ជានន្តោ បាបានិ លាមកានិ ទុច្ចរិតានិ បរិវជ្ជេយ្យ. ឯវញ្ហិ យថាយំ សុប្បពុទ្ធោ តគរសិខិម្ហិ បច្ចេកពុទ្ធេ បាបំ អបរិវជ្ជេត្វា មហន្តំ អនយព្យសនំ អាបជ្ជិ, ឯវំ អាបជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. យថា វា សុប្បពុទ្ធោ កុដ្ឋី មម ធម្មទេសនំ អាគម្ម ឥទានិ សំវេគប្បត្តោ បាបានិ បរិវជ្ជេន្តោ ឧឡារំ វិសេសំ អធិគញ្ឆិ, ឯវំ អញ្ញោបិ ឧឡារំ វិសេសាធិគមំ ឥច្ឆន្តោ បាបានិ បរិវជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. កុមារកសុត្តវណ្ណនា

៤៤. ចតុត្ថេ កុមារកាតិ តរុណបុគ្គលា. យេ សុភាសិតទុព្ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានន្តិ, តេ ឥធ កុមារកាតិ អធិប្បេតា. ឥមេ ហិ សត្តា ជាតទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ បញ្ចទសវស្សកា, តាវ ‘‘កុមារកា, ពាលា’’តិ ច វុច្ចន្តិ, តតោ បរំ វីសតិវស្សានិ ‘‘យុវានោ’’តិ. មច្ឆកេ ពាធេន្តីតិ មគ្គសមីបេ ឯកស្មិំ តឡាកេ និទាឃកាលេ ឧទកេ បរិក្ខីណេ និន្នដ្ឋានេ ឋិតំ ឧទកំ ឧស្សិញ្ចិត្វា ខុទ្ទកមច្ឆេ គណ្ហន្តិ ចេវ ហនន្តិ ច ‘‘បចិត្វា ខាទិស្សាមា’’តិ. តេនុបសង្កមីតិ មគ្គតោ ថោកំ តឡាកំ អតិក្កមិត្វា ឋិតោ, តស្មា ‘‘ឧបសង្កមី’’តិ វទតិ. កស្មា បន ឧបសង្កមិ? តេ កុមារកេ អត្តនិ វិស្សាសំ ជនេតុំ ឧបសង្កមិ. ភាយថ វោតិ ឯត្ថ វោតិ និបាតមត្តំ. ទុក្ខស្សាតិ និស្សក្កេ សាមិវចនំ, ទុក្ខស្មាតិ អត្ថោ. អប្បិយំ វោ ទុក្ខន្តិ ‘‘កិំ តុម្ហាកំ សរីរេ ឧប្បជ្ជនកទុក្ខំ អប្បិយំ អនិដ្ឋ’’ន្តិ បុច្ឆតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឥមេ សត្តា អត្តនោ ទុក្ខំ អនិច្ឆន្តា ឯវ ហុត្វា ទុក្ខហេតុំ បដិបជ្ជន្តា អត្តនោ តំ ឥច្ឆន្តា ឯវ នាម ហោន្តីតិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ បាបកិរិយាយ និសេធនំ អាទីនវវិភាវនញ្ច ឧទានំ ឧទានេសិ.

តស្សត្ថោ – យទិ តុម្ហាកំ សកលមាបាយិកំ, សុគតិយញ្ច អប្បាយុកតាមនុស្សទោភគ្គិយាទិភេទំ ទុក្ខំ អប្បិយំ អនិដ្ឋំ, យទិ តុម្ហេ តតោ ភាយថ, អាវិ វា បរេសំ បាកដភាវវសេន អប្បដិច្ឆន្នំ កត្វា កាយេន វា វាចាយ វា បាណាតិបាតាទិប្បភេទំ យទិ វា រហោ អបាកដភាវវសេន បដិច្ឆន្នំ កត្វា មនោទ្វារេ ឯវ អភិជ្ឈាទិប្បភេទំ អណុមត្តម្បិ បាបកំ លាមកធម្មំ មាកត្ថ មា ករិត្ថ, អថ បន តំ បាបកម្មំ ឯតរហិ ករោថ, អាយតិំ វា ករិស្សថ, និរយាទីសុ ចតូសុ អបាយេសុ មនុស្សេសុ ច តស្ស ផលភូតំ ទុក្ខំ ឥតោ វា ឯត្តោ វា បលាយន្តេ អម្ហេ នានុពន្ធិស្សតីតិ អធិប្បាយេន ឧបេច្ច អបេច្ច បលាយតម្បិ តុម្ហាកំ តតោ មុត្តិ មោក្ខោ នត្ថិ. គតិកាលាទិបច្ចយន្តរសមវាយេ វិបច្ចិស្សតិយេវាតិ ទស្សេតិ. ‘‘បលាយនេ’’តិបិ បឋន្តិ, វុត្តនយេន យត្ថ កត្ថចិ គមនេ បក្កមនេ សតីតិ អត្ថោ. អយញ្ច អត្ថោ ‘‘ន អន្តលិក្ខេ ន សមុទ្ទមជ្ឈេ…បេ… បាបកម្មា’’តិ (ធ. ប. ១២៧; មិ. ប. ៤.២.៤) ឥមាយ គាថាយ ទីបេតព្ពោ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា

៤៥. បញ្ចមេ តទហូតិ តស្មិំ អហនិ តស្មិំ ទិវសេ. ឧបោសថេតិ ឯត្ថ ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ, ឧបវសន្តីតិ សីលេន វា អនសនេន វា ឧបេតា ហុត្វា វសន្តីតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ ឧបោសថសទ្ទោ ‘‘អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសាមី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៧១; ១០.៤៦) សីលេ អាគតោ. ‘‘ឧបោសថោ វា បវារណា វា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១៥៥) បាតិមោក្ខុទ្ទេសាទិវិនយកម្មេ. ‘‘គោបាលកូបោសថោ និគណ្ឋូបោសថោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៧១) ឧបវាសេ. ‘‘ឧបោសថោ នាម នាគរាជា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៤៦) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘អជ្ជុបោសថោ បន្នរសោ’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១៦៨) ទិវសេ. ឥធាបិ ទិវសេយេវ ទដ្ឋព្ពោ, តស្មា ‘‘តទហុបោសថេ’’តិ តស្មិំ ឧបោសថទិវសភូតេ អហនីតិ អត្ថោ. និសិន្នោ ហោតីតិ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ឱវាទបាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ និសិន្នោ ហោតិ. និសជ្ជ បន ភិក្ខូនំ ចិត្តានិ ឱលោកេន្តោ ឯកំ ទុស្សីលបុគ្គលំ ទិស្វា, ‘‘សចាហំ ឥមស្មិំ បុគ្គលេ ឥធ និសិន្នេយេវ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមិ, សត្តធាស្ស មុទ្ធា ផលិស្សតី’’តិ តស្មិំ អនុកម្បាយ តុណ្ហីយេវ អហោសិ.

ឯត្ថ ច ឧទ្ធស្តំ អរុណន្តិ អរុណុគ្គមនំ វត្វាបិ ‘‘ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ ភគវា, ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ថេរោ ភគវន្តំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ យាចិ តស្មិំ កាលេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អនុបោសថេ ឧបោសថោ កាតព្ពោ’’តិសិក្ខាបទស្ស (មហាវ. ១៨៣) អបញ្ញត្តត្តា. អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសាតិ តិក្ខត្តុំ ថេរេន បាតិមោក្ខុទ្ទេសស្ស យាចិតត្តា អនុទ្ទេសស្ស ការណំ កថេន្តោ ‘‘អសុកបុគ្គលោ អបរិសុទ្ធោ’’តិ អវត្វា ‘‘អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសា’’តិ អាហ. កស្មា បន ភគវា តិយាមរត្តិំ តថា វីតិនាមេសិ? តតោ បដ្ឋាយ ឱវាទបាតិមោក្ខំ អនុទ្ទិសិតុកាមោ តស្ស វត្ថុំ បាកដំ កាតុំ.

អទ្ទសាតិ កថំ អទ្ទស. អត្តនោ ចេតោបរិយញាណេន តស្សំ បរិសតិ ភិក្ខូនំ ចិត្តានិ បរិជានន្តោ តស្ស មោឃបុរិសស្ស ទុស្សីល្យចិត្តំ បស្សិ. យស្មា បន ចិត្តេ ទិដ្ឋេ តំសមង្គីបុគ្គលោ ទិដ្ឋោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ បុគ្គលំ ទុស្សីល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យថេវ ហិ អនាគតេ សត្តសុ ទិវសេសុ បវត្តមានំ បរេសំ ចិត្តំ ចេតោបរិយញាណលាភី ជានាតិ, ឯវំ អតីតេបីតិ. ទុស្សីលន្តិ និស្សីលំ, សីលវិរហិតន្តិ អត្ថោ. បាបធម្មន្តិ ទុស្សីលត្តា ឯវ ហីនជ្ឈាសយតាយ លាមកសភាវំ. អសុចិន្តិ អបរិសុទ្ធេហិ កាយកម្មាទីហិ សមន្នាគតត្តា ន សុចិំ. សង្កស្សរសមាចារន្តិ កិញ្ចិទេវ អសារុប្បំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ ឥមិនា កតំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ បរេសំ អាសង្កនីយតាយ សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារំ, អថ វា កេនចិទេវ ករណីយេន មន្តយន្តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘កច្ចិ នុ ខោ ឥមេ មយា កតកម្មំ ជានិត្វា មន្តេន្តី’’តិ អត្តនោយេវ សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារំ.

លជ្ជិតព្ពតាយ បដិច្ឆាទេតព្ពការណតោ បដិច្ឆន្នំ កម្មន្តំ ឯតស្សាតិ បដិច្ឆន្នកម្មន្តំ. កុច្ឆិតសមណវេសធារិតាយ ន សមណន្តិ អស្សមណំ. សលាកគ្គហណាទីសុ ‘‘កិត្តកា សមណា’’តិ ច គណនាយ ‘‘អហម្បិ សមណោម្ហី’’តិ មិច្ឆាបដិញ្ញាយ សមណបដិញ្ញំ. អសេដ្ឋចារិតាយ អព្រហ្មចារិំ. អញ្ញេ ព្រហ្មចារិនោ សុនិវត្ថេ សុបារុតេ សុបត្តធរេ គាមនិគមាទីសុ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តេ ទិស្វា អព្រហ្មចារី សមានោ សយម្បិ តាទិសេន អាការេន បដិបជ្ជន្តោ ឧបោសថាទីសុ សន្ទិស្សន្តោ ‘‘អហម្បិ ព្រហ្មចារី’’តិ បដិញ្ញំ ទេន្តោ វិយ ហោតីតិ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញំ. បូតិនា កម្មេន សីលវិបត្តិយា អន្តោ អនុបវិដ្ឋត្តា អន្តោបូតិំ. ឆហិ ទ្វារេហិ រាគាទិកិលេសវស្សនេន តិន្តត្តា អវស្សុតំ. សញ្ជាតរាគាទិកចវរត្តា សីលវន្តេហិ ឆឌ្ឌេតព្ពត្តា ច កសម្ពុជាតំ. មជ្ឈេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស និសិន្នន្តិ សង្ឃបរិយាបន្នោ វិយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អន្តោ និសិន្នំ. ទិដ្ឋោសីតិ អយំ បន ន បកតត្តោតិ ភគវតា ទិដ្ឋោ អសិ. យស្មា ច ឯវំ ទិដ្ឋោ, តស្មា នត្ថិ តេ តវ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកកម្មាទិសំវាសោ. យស្មា បន សោ សំវាសោ តវ នត្ថិ, តស្មា ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោតិ ឯវមេត្ថ បទយោជនា វេទិតព្ពា.

តតិយម្បិ ខោ សោ បុគ្គលោ តុណ្ហី អហោសីតិ អនេកវារំ វត្វាបិ ថេរោ ‘‘សយមេវ និព្ពិន្នោ ឱរមិស្សតី’’តិ វា, ‘‘ឥទានិ ឥមេសំ បដិបត្តិំ ជានិស្សាមី’’តិ វា អធិប្បាយេន តុណ្ហី អហោសិ. ពាហាយំ គហេត្វាតិ ភគវតា មយា ច យាថាវតោ ទិដ្ឋោ, យាវតតិយំ ឧដ្ឋេហីតិ វុត្តោ ន ឧដ្ឋាតិ, ‘‘ឥទានិស្ស និក្កឌ្ឍនកាលោ មា សង្ឃស្ស ឧបោសថន្តរាយោ អហោសី’’តិ តំ ពាហាយំ អគ្គហេសិ, តថា គហេត្វា. ពហិទ្វារកោដ្ឋកា និក្ខាមេត្វាតិ ទ្វារកោដ្ឋកសាលតោ ពហិ និក្ខាមេត្វា. ពហីតិ បន និក្ខាមិតដ្ឋានទស្សនំ, អថ វា ពហិទ្វារកោដ្ឋកាតិ ពហិទ្វារកោដ្ឋកតោបិ និក្ខាមេត្វា, ន អន្តោទ្វារកោដ្ឋកតោ, ឯវំ ឧភយថាបិ វិហារតោ ពហិ កត្វាតិ អត្ថោ. សូចិឃដិកំ ទត្វាតិ អគ្គឡសូចិញ្ច ឧបរិឃដិកញ្ច អាទហិត្វា, សុដ្ឋុតរំ កវាដំ ថកេត្វាតិ អត្ថោ. យាវ ពាហាគហណាបិ នាមាតិ ឥមិនា ‘‘អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសា’’តិ វចនំ សុត្វា ឯវ ហិ តេន បក្កមិតព្ពំ សិយា, ឯវំ អបក្កមិត្វា យាវ ពាហាគហណាបិ នាម សោ មោឃបុរិសោ អាគមេស្សតីតិ អច្ឆរិយមិទន្តិ ទស្សេតិ. ឥទម្បិ គរហណច្ឆរិយមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

អថ ភគវា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទានិ ភិក្ខុសង្ឃោ អព្ពុទជាតោ, អបរិសុទ្ធា បុគ្គលា ឧបោសថំ អាគច្ឆន្តិ, ន ច តថាគតា អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ ឧបោសថំ ករោន្តិ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ, អនុទ្ទិសន្តេ ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបោសថោ បច្ឆិជ្ជតិ, យំនូនាហំ ឥតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូនំយេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានេយ្យ’’ន្តិ. ឯវំ បន ចិន្តេត្វា ភិក្ខូនំយេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា…បេ… បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ.

តត្ថ ន ទានាហន្តិ ឥទានិ អហំ ឧបោសថំ ន ករិស្សាមិ, បាតិមោក្ខំ ន ឧទ្ទិសិស្សាមីតិ បច្ចេកំ ន-ការេន សម្ពន្ធោ. ទុវិធញ្ហិ បាតិមោក្ខំ អាណាបាតិមោក្ខំ ឱវាទបាតិមោក្ខន្តិ. តេសុ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ’’តិអាទិកំ (មហាវ. ១៣៤) អាណាបាតិមោក្ខំ, តំ សាវកាវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន ពុទ្ធា, អយំ អន្វទ្ធមាសំ ឧទ្ទិសិយតិ. ‘‘ខន្តី បរមំ…បេ… សព្ពបាបស្ស អករណំ…បេ… អនូបវាទោ អនូបឃាតោ…បេ… ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣-១៨៥) ឥមា បន តិស្សោ គាថា ឱវាទបាតិមោក្ខំ នាម, តំ ពុទ្ធាវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន សាវកា, ឆន្នម្បិ វស្សានំ អច្ចយេន ឧទ្ទិសន្តិ. ទីឃាយុកពុទ្ធានញ្ហិ ធរមានកាលេ អយមេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ, អប្បាយុកពុទ្ធានំ បន បឋមពោធិយំយេវ. តតោ បរំ ឥតរោ, តញ្ច ខោ ភិក្ខូ ឯវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន ពុទ្ធា, តស្មា អម្ហាកម្បិ ភគវា វីសតិវស្សមត្តំ ឱវាទបាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិត្វា ឥមំ អន្តរាយំ ទិស្វា តតោ បរំ ន ឧទ្ទិសិ. អដ្ឋានន្តិ អការណំ. អនវកាសោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ការណញ្ហិ យថា តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ អនវកាសោតិបិ វុច្ចតីតិ. យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ.

អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេតិ កោ អនុសន្ធិ? យ្វាយំ អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ បាតិមោក្ខស្ស អនុទ្ទេសោ វុត្តោ, សោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោតិ តំ អបរេហិ សត្តហិ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេហិ សទ្ធិំ វិភជិត្វា ទស្សេតុកាមោ បឋមំ តាវ តេសំ ឧបមាភាវេន មហាសមុទ្ទេ អដ្ឋ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេ ទស្សេន្តោ សត្ថា ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ’’តិអាទិមាហ.

បកតិទេវា វិយ ន សុរន្តិ ន ឥសន្តិ ន វិរោចន្តីតិ អសុរា, សុរា នាម ទេវា, តេសំ បដិបក្ខាតិ វា អសុរា, វេបចិត្តិបហារាទាទយោ. តេសំ ភវនំ សិនេរុស្ស ហេដ្ឋាភាគេ, តេ តត្ថ បវិសន្តា និក្ខមន្តា សិនេរុបាទេ មណ្ឌបាទិំ និម្មិនិត្វា កីឡន្តាវ អភិរមន្តិ. តត្ថ តេសំ អភិរតិ ឥមេ គុណេ ទិស្វាតិ អាហ – ‘‘យេ ទិស្វា ទិស្វា អសុរា មហាសមុទ្ទេ អភិរមន្តី’’តិ. តត្ថ អភិរមន្តីតិ រតិំ វិន្ទន្តិ, អនុក្កណ្ឋមានា វសន្តីតិ អត្ថោ.

អនុបុព្ពនិន្នោតិអាទីនិ សព្ពានិ អនុបដិបាដិយា និន្នភាវស្សេវ វេវចនានិ. ន អាយតកេនេវ បបាតោតិ ន ឆិន្នតដោ មហាសោព្ភោ វិយ អាទិតោ ឯវ បបាតោ. សោ ហិ តីរទេសតោ បដ្ឋាយ ឯកង្គុលទ្វង្គុលវិទត្ថិរតនយដ្ឋិឧសភអឌ្ឍគាវុតគាវុតឌ្ឍយោជនាទិវសេន គម្ភីរោ ហុត្វា គច្ឆន្តោ គច្ឆន្តោ សិនេរុបាទមូលេ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរោ ហុត្វា ឋិតោតិ ទស្សេតិ.

ឋិតធម្មោតិ ឋិតសភាវោ អវដ្ឋិតសភាវោ. ន មតេន កុណបេន សំវសតីតិ យេន កេនចិ ហត្ថិអស្សាទីនំ កឡេវរេន សទ្ធិំ ន សំវសតិ. តីរំ វាហេតីតិ តីរំ អបនេតិ. ថលំ ឧស្សារេតីតិ ហត្ថេន គហេត្វា វិយ វីចិប្បហារេនេវ ថលេ ខិបតិ. គង្គា យមុនាតិ អនោតត្តទហស្ស ទក្ខិណមុខតោ និក្ខន្តនទី បញ្ច ធារា ហុត្វា បវត្តដ្ឋានេ គង្គាតិអាទិនា បញ្ចធា សង្ខំ គតា.

តត្រាយំ ឥមាសំ នទីនំ អាទិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បត្តិកថា – អយញ្ហិ ជម្ពុទីបោ ទសសហស្សយោជនបរិមាណោ, តត្ថ ចតុសហស្សយោជនប្បមាណោ បទេសោ ឧទកេន អជ្ឈោត្ថដោ សមុទ្ទោតិ សង្ខំ គតោ, តិសហស្សយោជនប្បមាណេ មនុស្សា វសន្តិ, តិសហស្សយោជនប្បមាណេ ហិមវា បតិដ្ឋិតោ ឧព្ពេធេន បញ្ចយោជនសតិកោ ចតុរាសីតិកូដសហស្សបដិមណ្ឌិតោ សមន្តតោ សន្ទមានបញ្ចសតនទីវិចិត្តោ, យត្ថ អាយាមេន វិត្ថារេន គម្ភីរតាយ ច បណ្ណាសយោជនប្បមាណោ ទិយឌ្ឍយោជនសតបរិមណ្ឌលោ អនោតត្តទហោ កណ្ណមុណ្ឌទហោ រថការទហោ ឆទ្ទន្តទហោ កុណាលទហោ មន្ទាកិនិទហោ សីហបបាតទហោតិ សត្ត មហាសរា បតិដ្ឋិតា.

តេសុ អនោតត្តទហោ សុទស្សនកូដំ ចិត្តកូដំ កាឡកូដំ គន្ធមាទនកូដំ កេលាសកូដន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ បព្ពតកូដេហិ បរិក្ខិត្តោ. តត្ថ សុទស្សនកូដំ សោវណ្ណមយំ តិយោជនសតុព្ពេធំ អន្តោវង្កំ កាកមុខសណ្ឋានំ តមេវ សរំ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតំ, ចិត្តកូដំ សត្តរតនមយំ. កាឡកូដំ អញ្ជនមយំ. គន្ធមាទនកូដំ មសារគល្លមយំ អព្ភន្តរេ មុគ្គវណ្ណំ; មូលគន្ធោ, សារគន្ធោ, ផេគ្គុគន្ធោ, តចគន្ធោ, បបដិកាគន្ធោ, ខន្ធគន្ធោ, រសគន្ធោ, បុប្ផគន្ធោ, ផលគន្ធោ, បត្តគន្ធោតិ ឥមេហិ ទសហិ គន្ធេហិ ឧស្សន្នំ, នានប្បការឱសធសញ្ឆន្នំ, កាឡបក្ខុបោសថទិវសេ អាទិត្តំ វិយ អង្គារំ បជ្ជលន្តំ តិដ្ឋតិ. កេលាសកូដំ រជតមយំ. សព្ពានិ ចេតានិ សុទស្សនេន សមានុព្ពេធសណ្ឋានានិ តមេវ សរំ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតានិ. តត្ថ ទេវានុភាវេន នាគានុភាវេន ច ទេវោ វស្សតិ, នទិយោ ច សន្ទន្តិ, តំ សព្ពម្បិ ឧទកំ អនោតត្តមេវ បវិសតិ, ចន្ទិមសូរិយា ទក្ខិណេន វា ឧត្តរេន វា គច្ឆន្តា បព្ពតន្តរេន តត្ថ ឱភាសំ ករោន្តិ, ឧជុកំ គច្ឆន្តា ន ករោន្តិ, តេនេវស្ស ‘‘អនោតត្ត’’ន្តិ សង្ខា ឧទបាទិ.

តត្ថ រតនមយមនុញ្ញសោបានសិលាតលានិ និម្មច្ឆកច្ឆបានិ ផលិកសទិសានិ និម្មលូទកានិ តទុបភោគសត្តានំ កម្មនិព្ពត្តានេវ នហានតិត្ថានិ ច ហោន្តិ, យត្ថ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធា ឥទ្ធិមន្តោ សាវកា ឥសយោ ច នហានាទីនិ ករោន្តិ, ទេវយក្ខាទយោ ឧទកកីឡំ កីឡន្តិ.

តស្ស ចតូសុ បស្សេសុ សីហមុខំ, ហត្ថិមុខំ, អស្សមុខំ, ឧសភមុខន្តិ ចត្តារិ ឧទកនិក្ខមនមុខានិ ហោន្តិ, យេហិ ចតស្សោ នទិយោ សន្ទន្តិ. សីហមុខេន និក្ខន្តនទីតីរេ កេសរសីហា ពហុតរា ហោន្តិ, តថា ហត្ថិមុខាទីហិ ហត្ថិអស្សឧសភា. បុរត្ថិមទិសតោ និក្ខន្តនទី អនោតត្តំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ឥតរា តិស្សោ នទិយោ អនុបគម្ម បាចីនហិមវន្តេនេវ អមនុស្សបថំ គន្ត្វា មហាសមុទ្ទំ បវិសតិ. បច្ឆិមទិសតោ ឧត្តរទិសតោ ច និក្ខន្តនទិយោបិ តថេវ បទក្ខិណំ កត្វា បច្ឆិមហិមវន្តេនេវ ឧត្តរហិមវន្តេនេវ ច អមនុស្សបថំ គន្ត្វា មហាសមុទ្ទំ បវិសន្តិ.

ទក្ខិណទិសតោ និក្ខន្តនទី បន តំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ទក្ខិណេន ឧជុកំ បាសាណបិដ្ឋេនេវ សដ្ឋិយោជនានិ គន្ត្វា បព្ពតំ បហរិត្វា ឧដ្ឋាយ បរិក្ខេបេន តិគាវុតប្បមាណឧទកធារា ហុត្វា អាកាសេន សដ្ឋិយោជនានិ គន្ត្វា តិយគ្គឡេ នាម បាសាណេ បតិតា, បាសាណោ ឧទកធារាវេគេន ភិន្នោ. តត្ថ បញ្ញាសយោជនប្បមាណា តិយគ្គឡា នាម បោក្ខរណី ជាតា, បោក្ខរណិយា កូលំ ភិន្ទិត្វា បាសាណំ បវិសិត្វា សដ្ឋិយោជនានិ គន្ត្វា តតោ ឃនបថវិំ ភិន្ទិត្វា ឧមង្គេន សដ្ឋិយោជនានិ គន្ត្វា វិញ្ឈំ នាម តិរច្ឆានបព្ពតំ បហរិត្វា ហត្ថតលេ បញ្ចង្គុលិសទិសា បញ្ចធារា ហុត្វា បវត្តន្តិ.

សា តិក្ខត្តុំ អនោតត្តំ បទក្ខិណំ កត្វា គតដ្ឋានេ ‘‘អាវដ្ដគង្គា’’តិ វុច្ចតិ, ឧជុកំ បាសាណបិដ្ឋេន សដ្ឋិយោជនានិ គតដ្ឋានេ ‘‘កណ្ហគង្គា’’តិ, អាកាសេន សដ្ឋិយោជនានិ គតដ្ឋានេ ‘‘អាកាសគង្គា’’តិ, តិយគ្គឡបាសាណេ បញ្ញាសយោជនោកាសេ ឋិតា ‘‘តិយគ្គឡបោក្ខរណី’’តិ, កូលំ ភិន្ទិត្វា បាសាណំ បវិសិត្វា សដ្ឋិយោជនានិ គតដ្ឋានេ ‘‘ពហលគង្គា’’តិ, ឧមង្គេន សដ្ឋិយោជនានិ គតដ្ឋានេ ‘‘ឧមង្គគង្គា’’តិ វុច្ចតិ, វិញ្ឈំ នាម តិរច្ឆានបព្ពតំ បហរិត្វា បញ្ចធារា ហុត្វា បវត្តដ្ឋានេ គង្គា, យមុនា, អចិរវតី, សរភូ, មហីតិ បញ្ចធា សង្ខំ គតា. ឯវមេតា បញ្ច មហានទិយោ ហិមវន្តតោ បវត្តន្តីតិ វេទិតព្ពា.

តត្ថ នទី និន្នគាតិអាទិកំ គោត្តំ, គង្គា យមុនាតិអាទិកំ នាមំ. សវន្តិយោតិ យា កាចិ សវមានា សន្ទមានា គច្ឆន្តិយោ មហានទិយោ វា កុន្នទិយោ វា. អប្បេន្តីតិ អល្លីយន្តិ ឱសរន្តិ. ធារាតិ វុដ្ឋិធារា. បូរត្តន្តិ បុណ្ណភាវោ. មហាសមុទ្ទស្ស ហិ អយំ ធម្មតា – ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ ទេវោ មន្ទោ ជាតោ, ជាលក្ខិបាទីនិ អាទាយ មច្ឆកច្ឆបេ គណ្ហិស្សាមា’’តិ វា ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ អតិមហន្តី វុដ្ឋិ, ន លភិស្សាម នុ ខោ បិដ្ឋិបសារណដ្ឋាន’’ន្តិ វា តំ ន សក្កា វត្តុំ. បឋមកប្បិកកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ យំ វស្សិត្វា សិនេរុមេខលំ អាហច្ច ឧទកំ ឋិតំ, តំ តតោ ឯកង្គុលមត្តម្បិ ឧទកំ នេវ ហេដ្ឋា ឱតរតិ, ន ឧទ្ធំ ឧត្តរតិ.

ឯករសោតិ អសម្ភិន្នរសោ. មុត្តាតិ ខុទ្ទកមហន្តវដ្ដទីឃាទិភេទា អនេកវិធា មុត្តា. មណីតិ រត្តនីលាទិភេទោ អនេកវិធោ មណិ. វេឡុរិយោតិ វំសវណ្ណសិរីសបុប្ផវណ្ណាទិសណ្ឋានតោ អនេកវិធោ. សង្ខោតិ ទក្ខិណាវត្តតម្ពកុច្ឆិកធមនសង្ខាទិភេទោ អនេកវិធោ. សិលាតិ សេតកាឡមុគ្គវណ្ណាទិភេទា អនេកវិធា. បវាឡន្តិ ខុទ្ទកមហន្តមន្ទរត្តឃនរត្តាទិភេទំ អនេកវិធំ. លោហិតង្គោតិ បទុមរាគាទិភេទោ អនេកវិធោ មសារគល្លន្តិ កពរមណិ. ‘‘ចិត្តផលិក’’ន្តិបិ វទន្តិ.

មហតំ ភូតានន្តិ មហន្តានំ សត្តានំ. តិមិតិមិង្គលាទិកា តិស្សោ មច្ឆជាតិយោ. តិមិំ គិលនសមត្ថា តិមិង្គលា, តិមិញ្ច តិមិង្គលញ្ច គិលនសមត្ថា ‘‘តិមិតិមិង្គលា’’តិ វទន្តិ. នាគាតិ ឩមិបិដ្ឋិវាសិនោបិ វិមានដ្ឋកនាគាបិ.

ឯវមេវ ខោតិ កិញ្ចាបិ សត្ថា ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ សោឡសបិ ពាត្តិំសបិ តតោ ភិយ្យោបិ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ សក្កោតិ, តទា ឧបមាភាវេន បន គហិតានំ អដ្ឋន្នំ អនុរូបវសេន អដ្ឋេវ តេ ឧបមេតព្ពធម្មេ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អដ្ឋ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អនុបុព្ពសិក្ខាយ តិស្សោ ភិក្ខា គហិតា, អនុបុព្ពកិរិយាយ តេរស ធុតង្គធម្មា, អនុបុព្ពបដិបទាយ សត្ត អនុបស្សនា អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា អដ្ឋតិំស អារម្មណវិភត្តិយោ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា ច គហិតា. ន អាយតកេនេវ អញ្ញាបដិវេធោតិ មណ្ឌូកស្ស ឧប្បតិត្វា គមនំ វិយ អាទិតោវ សីលបូរណាទីនិ អកត្វា អរហត្តបដិវេធោ នាម នត្ថិ, បដិបាដិយា បន សីលសមាធិបញ្ញាយោ បូរេត្វាវ អរហត្តប្បត្តីតិ អត្ថោ.

មម សាវកាតិ សោតាបន្នាទិកេ អរិយបុគ្គលេ សន្ធាយ វទតិ. ន សំវសតីតិ ឧបោសថកម្មាទិវសេន សំវាសំ ន ករោតិ. ឧក្ខិបតីតិ អបនេតិ. អារកាវាតិ ទូរេយេវ. ន តេន និព្ពានធាតុយា ឩនត្តំ វា បូរត្តំ វាតិ អសង្ខ្យេយ្យេបិ មហាកប្បេ ពុទ្ធេសុ អនុប្បជ្ជន្តេសុ ឯកសត្តោបិ បរិនិព្ពាតុំ ន សក្កោតិ, តទាបិ ‘‘តុច្ឆា និព្ពានធាតូ’’តិ ន សក្កា វត្តុំ, ពុទ្ធកាលេ បន ឯកេកស្មិំ សមាគមេ អសង្ខ្យេយ្យាបិ សត្តា អមតំ អារាធេន្តិ, តទាបិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘បូរា និព្ពានធាតូ’’តិ. វិមុត្តិរសោតិ កិលេសេហិ វិមុច្ចនរសោ. សព្ពា ហិ សាសនស្ស សម្បត្តិ យាវទេវ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តស្ស វិមុត្តិយា ហោតិ.

រតនានីតិ រតិជននដ្ឋេន រតនានិ. សតិបដ្ឋានាទយោ ហិ ភាវិយមានា បុព្ពភាគេបិ អនប្បកំ បីតិបាមោជ្ជំ និព្ពត្តេន្តិ, បគេវ អបរភាគេ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤) –

លោកិយរតននិមិត្តំ បន បីតិបាមោជ្ជំ ន តស្ស កលភាគម្បិ អគ្ឃតីតិ អយមត្ថោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោ ឯវ. អបិច –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, ‘រតន’ន្តិ បវុច្ចតី’’តិ.

យទិ ច ចិត្តីកតាទិភាវេន រតនំ នាម ហោតិ, សតិបដ្ឋានាទីនំយេវ ភូតតោ រតនភាវោ. ពោធិបក្ខិយធម្មានញ្ហិ សោ អានុភាវោ, យំ សាវកា សាវកបារមីញាណំ, បច្ចេកពុទ្ធា បច្ចេកពោធិញាណំ, សម្មាសម្ពុទ្ធា សម្មាសម្ពោធិំ អធិគច្ឆន្តីតិ អាសន្នការណត្តា. បរម្បរការណញ្ហិ ទានាទិឧបនិស្សយោតិ ឯវំ រតិជននដ្ឋេន ចិត្តីកតាទិអត្ថេន ច រតនភាវោ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ សាតិសយោ. តេន វុត្តំ – ‘‘តត្រិមានិ រតនានិ, សេយ្យថិទំ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិ.

តត្ថ អារម្មណេ បក្ខន្ទិត្វា ឧបដ្ឋានដ្ឋេន បដ្ឋានំ, សតិយេវ បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. អារម្មណស្ស បន កាយាទិវសេន ចតុព្ពិធត្តា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ. តថា ហិ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុភសុខនិច្ចអត្តសញ្ញានំ បហានតោ អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តតាគហណតោ ច នេសំ កាយានុបស្សនាទិភាវោ វិភត្តោ.

សម្មា បទហន្តិ ឯតេន, សយំ វា សម្មា បទហតិ, បសត្ថំ, សុន្ទរំ វា បទហន្តិ សម្មប្បធានំ. បុគ្គលស្ស វា សម្មទេវ បធានភាវករណតោ សម្មប្បធានំ. វីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. តម្បិ អនុប្បន្នុប្បន្នានំ អកុសលានំ អនុប្បាទនបហានវសេន អនុប្បន្នុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទនភាវនវសេន ច ចតុកិច្ចំ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’តិ.

ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, សមិជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥជ្ឈន្តិ វា ឯតាយ សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥទ្ធិ. ឥតិ បឋមេន អត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ ឥទ្ធិបាទោ, ឥទ្ធិកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. ទុតិយេន អត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ បតិដ្ឋា អធិគមូបាយោតិ ឥទ្ធិបាទោ. តេន ហិ ឧបរូបរិវិសេសសង្ខាតំ ឥទ្ធិំ បជ្ជន្តិ បាបុណន្តិ, ស្វាយំ ឥទ្ធិបាទោ យស្មា ឆន្ទាទិកេ ចត្តារោ អធិបតិធម្មេ ធុរេ ជេដ្ឋកេ កត្វា និព្ពត្តិយតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា’’តិ.

បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ សទ្ធាទីនិ បញ្ច ឥន្ទ្រិយានិ. តត្ថ អស្សទ្ធិយំ អភិភវិត្វា អធិមោក្ខលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ, កោសជ្ជំ អភិភវិត្វា បគ្គហលក្ខណេ, បមាទំ អភិភវិត្វា ឧបដ្ឋានលក្ខណេ, វិក្ខេបំ អភិភវិត្វា អវិក្ខេបលក្ខណេ, អញ្ញាណំ អភិភវិត្វា ទស្សនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ បញ្ញិន្ទ្រិយំ.

តានិយេវ អស្សទ្ធិយាទីហិ អនភិភវនីយតោ អកម្បិយដ្ឋេន សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវេន ‘‘ពលានី’’តិ វេទិតព្ពានិ.

សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិ ពោធិយា, ពោធិស្ស វា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. យា ហិ ឯសា ធម្មសាមគ្គី យាយ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខត្តកិលមថានុយោគ- ឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតិ, កិលេសនិទ្ទាយ វុដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ, តស្សា ធម្មសាមគ្គិសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយ. យោបេស វុត្តប្បការាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ, តស្ស ពោធិស្ស អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. តេនាហុ បោរាណា – ‘‘ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ. ‘‘ពោធិយា សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិអាទិនា នយេនបិ ពោជ្ឈង្គានំ ពោជ្ឈង្គត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសេហិ អារកត្តា អរិយភាវករត្តា អរិយផលបដិលាភករត្តា ច អរិយោ. សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ អដ្ឋង្គានិ អស្ស អត្ថិ, អដ្ឋ អង្គានិយេវ វា អដ្ឋង្គិកោ. កិលេសេ មារេន្តោ គច្ឆតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គិយតិ, សយំ វា និព្ពានំ មគ្គតីតិ មគ្គោតិ. ឯវមេតេសំ សតិបដ្ឋានាទីនំ អត្ថវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

សោតាបន្នោតិ មគ្គសង្ខាតំ សោតំ អាបជ្ជិត្វា បាបុណិត្វា ឋិតោ, សោតាបត្តិផលដ្ឋោតិ អត្ថោ. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោតិ សោតាបត្តិផលស្ស អត្តបច្ចក្ខករណាយ បដិបជ្ជមានោ បឋមមគ្គដ្ឋោ, យោ អដ្ឋមកោតិបិ វុច្ចតិ. សកទាគាមីតិ សកិទេវ ឥមំ លោកំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន អាគមនសីលោ ទុតិយផលដ្ឋោ. អនាគាមីតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន កាមលោកំ អនាគមនសីលោ តតិយផលដ្ឋោ. យោ បន សទ្ធានុសារី ធម្មានុសារី ឯកពីជីតិ ឯវមាទិកោ អរិយបុគ្គលវិភាគោ, សោ ឯតេសំយេវ បភេទោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អត្តនោ ធម្មវិនយេ មតកុណបសទិសេន ទុស្សីលបុគ្គលេន សទ្ធិំ សំវាសាភាវសង្ខាតំ អត្ថំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ អសំវាសារហសំវាសារហវិភាគការណបរិទីបនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ឆន្នមតិវស្សតីតិ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បដិច្ឆាទេន្តោ អញ្ញំ នវំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តតោ បរំ តតោ បរន្តិ ឯវំ អាបត្តិវស្សំ កិលេសវស្សំ អតិវិយ វស្សតិ. វិវដំ នាតិវស្សតីតិ អាបត្តិំ អាបន្នោ តំ អប្បដិច្ឆាទេត្វា វិវរន្តោ សព្រហ្មចារីនំ បកាសេន្តោ យថាធម្មំ យថាវិនយំ បដិករោន្តោ ទេសេន្តោ វុដ្ឋហន្តោ អញ្ញំ នវំ អាបត្តិំ ន អាបជ្ជតិ, តេនស្ស វិវដំ បុន អាបត្តិវស្សំ កិលេសវស្សំ ន វស្សតិ. យស្មា ច ឯតទេវំ, តស្មា ឆន្នំ ឆាទិតំ អាបត្តិំ វិវរេថ បកាសេថ. ឯវំ តំ នាតិវស្សតីតិ ឯវំ សន្តេ តំ អាបត្តិអាបជ្ជនកំ អាបន្នបុគ្គលំ អត្តភាវំ អតិវិជ្ឈិត្វា កិលេសវស្សំ ន វស្សតិ ន តេមេតិ. ឯវំ សោ កិលេសេហិ អនវស្សុតោ បរិសុទ្ធសីលោ សមាហិតោ ហុត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សម្មសន្តោ អនុក្កមេន និព្ពានំ បាបុណាតីតិ អធិប្បាយោ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សោណសុត្តវណ្ណនា

៤៦. ឆដ្ឋេ អវន្តីសូតិ អវន្តិរដ្ឋេ. កុររឃរេតិ ឯវំនាមកេ នគរេ. បវត្តេ បព្ពតេតិ បវត្តនាមកេ បព្ពតេ. ‘‘បបាតេ បព្ពតេ’’តិបិ បឋន្តិ. សោណោ ឧបាសកោ កុដិកណ្ណោតិ នាមេន សោណោ នាម, តីហិ សរណគមនេហិ ឧបាសកភាវប្បដិវេទនេន ឧបាសកោ, កោដិអគ្ឃនកស្ស កណ្ណបិឡន្ធនស្ស ធារណេន ‘‘កោដិកណ្ណោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘កុដិកណ្ណោ’’តិ ឯវំ អភិញ្ញាតោ, ន សុខុមាលសោណោតិ អធិប្បាយោ. អយញ្ហិ អាយស្មតោ មហាកច្ចាយនស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា សាសនេ អភិប្បសន្នោ, សរណេសុ ច សីលេសុ ច បតិដ្ឋិតោ បវត្តេ បព្ពតេ ឆាយូទកសម្បន្នេ ឋានេ វិហារំ ការេត្វា ថេរំ តត្ថ វសាបេត្វា ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧបដ្ឋាតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អាយស្មតោ មហាកច្ចានស្ស ឧបដ្ឋាកោ ហោតី’’តិ.

សោ កាលេន កាលំ ថេរស្ស ឧបដ្ឋានំ គច្ឆតិ. ថេរោ ចស្ស ធម្មំ ទេសេតិ. តេន សំវេគពហុលោ ធម្មចរិយាយ ឧស្សាហជាតោ វិហរតិ. សោ ឯកទា សត្ថេន សទ្ធិំ វាណិជ្ជត្ថាយ ឧជ្ជេនិំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ អដវិយំ សត្ថេ និវិដ្ឋេ រត្តិយំ ជនសម្ពាធភយេន ឯកមន្តំ អបក្កម្ម និទ្ទំ ឧបគញ្ឆិ. សត្ថោ បច្ចូសវេលាយំ ឧដ្ឋាយ គតោ, ន ឯកោបិ សោណំ បពោធេសិ, សព្ពេបិ វិសរិត្វា អគមំសុ. សោ បភាតាយ រត្តិយា បពុជ្ឈិត្វា ឧដ្ឋាយ កញ្ចិ អបស្សន្តោ សត្ថេនេវ គតមគ្គំ គហេត្វា សីឃំ សីឃំ គច្ឆន្តោ ឯកំ វដរុក្ខំ ឧបគញ្ឆិ. តត្ថ អទ្ទស ឯកំ មហាកាយំ វិរូបទស្សនំ គច្ឆន្តំ បុរិសំ អដ្ឋិតោ មុត្តានិ អត្តនោ មំសានិ សយមេវ ខាទន្តំ, ទិស្វាន ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ បុច្ឆិ. ‘‘បេតោម្ហិ, ភន្តេ’’តិ. ‘‘កស្មា ឯវំ ករោសី’’តិ. ‘‘អត្តនោ បុព្ពកម្មេនា’’តិ. ‘‘កិំ បន តំ កម្ម’’ន្តិ. ‘‘អហំ បុព្ពេ ភារុកច្ឆនគរវាសី កូដវាណិជោ ហុត្វា បរេសំ សន្តកំ វញ្ចេត្វា ខាទិំ, សមណេ ច ភិក្ខាយ ឧបគតេ ‘តុម្ហាកំ មំសំ ខាទថា’តិ អក្កោសិំ, តេន កម្មេន ឯតរហិ ឥមំ ទុក្ខំ អនុភវាមី’’តិ. តំ សុត្វា សោណោ អតិវិយ សំវេគំ បដិលភិ.

តតោ បរំ គច្ឆន្តោ មុខតោ បគ្ឃរិតកាឡលោហិតេ ទ្វេ បេតទារកេ បស្សិត្វា តថេវ បុច្ឆិ. តេបិស្ស អត្តនោ កម្មំ កថេសុំ. តេ កិរ ភារុកច្ឆនគរេ ទារកកាលេ គន្ធវាណិជ្ជាយ ជីវិកំ កប្បេន្តា អត្តនោ មាតរិ ខីណាសវេ និមន្តេត្វា ភោជេន្តិយា គេហំ គន្ត្វា ‘‘អម្ហាកំ សន្តកំ កស្មា សមណានំ ទេសិ, តយា ទិន្នំ ភោជនំ ភុញ្ជនកសមណានំ មុខតោ កាឡលោហិតំ បគ្ឃរតូ’’តិ អក្កោសិំសុ. តេ តេន កម្មេន និរយេ បច្ចិត្វា តស្ស វិបាកាវសេសេន បេតយោនិយំ និព្ពត្តិត្វា តទា ឥមំ ទុក្ខំ អនុភវន្តិ. តម្បិ សុត្វា សោណោ អតិវិយ សំវេគជាតោ អហោសិ.

សោ ឧជ្ជេនិំ គន្ត្វា តំ ករណីយំ តីរេត្វា កុលឃរំ បច្ចាគតោ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា កតបដិសន្ថារោ ថេរស្ស តមត្ថំ អារោចេសិ. ថេរោបិស្ស បវត្តិនិវត្តីសុ អាទីនវានិសំសេ វិភាវេន្តោ ធម្មំ ទេសេសិ. សោ ថេរំ វន្ទិត្វា គេហំ គតោ សាយមាសំ ភុញ្ជិត្វា សយនំ ឧបគតោ ថោកំយេវ និទ្ទាយិត្វា បពុជ្ឈិត្វា សយនតលេ និសជ្ជ យថាសុតំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខិតុំ អារទ្ធោ. តស្ស តំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខតោ, តេ ច បេតត្តភាវេ អនុស្សរតោ សំសារទុក្ខំ អតិវិយ ភយានកំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាសិ, បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ នមិ. សោ វិភាតាយ រត្តិយា សរីរបដិជគ្គនំ កត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ អជ្ឈាសយំ អារោចេត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សោណស្ស ឧបាសកស្ស កុដិកណ្ណស្ស រហោគតស្ស…បេ… បព្ពាជេតុ មំ, ភន្តេ, អយ្យោ មហាកច្ចានោ’’តិ.

តត្ថ យថា យថាតិអាទីនំ បទានំ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យេន យេន អាការេន អយ្យោ មហាកច្ចានោ ធម្មំ ទេសេតិ អាចិក្ខតិ បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតិ បកាសេតិ, តេន តេន មេ ឧបបរិក្ខតោ ឯវំ ហោតិ, យទេតំ សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយំ ឯកម្បិ ទិវសំ អក្ខណ្ឌំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ. ឯកទិវសម្បិ កិលេសមលេន អមលិនំ កត្វា ចរិមកចិត្តំ បាបេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ. សង្ខលិខិតន្តិ លិខិតសង្ខសទិសំ ធោតសង្ខសប្បដិភាគំ ចរិតព្ពំ. ឥទំ ន សុករំ អគារំ អជ្ឈាវសតា អគារមជ្ឈេ វសន្តេន ឯកន្ត បរិបុណ្ណំ…បេ… ចរិតុំ យំនូនាហំ កេសេ ចេវ មស្សូនិ ច ឱហារេត្វា វោរោបេត្វា កាសាយរសបីតតាយ កាសាយានិ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តានំ អនុច្ឆវិកានិ វត្ថានិ អច្ឆាទេត្វា និវាសេត្វា ចេវ បារុបិត្វា ច អគារស្មា និក្ខមិត្វា អនគារិយំ បព្ពជេយ្យំ. យស្មា អគារស្ស ហិតំ កសិវាណិជ្ជាទិកម្មំ អគារិយន្តិ វុច្ចតិ, តញ្ច បព្ពជ្ជាយ នត្ថិ, តស្មា បព្ពជ្ជា អនគារិយា នាម. តំ អនគារិយំ បព្ពជ្ជំ បព្ពជេយ្យំ ឧបគច្ឆេយ្យំ, បដិបជ្ជេយ្យន្តិ អត្ថោ.

ឯវំ អត្តនា រហោវិតក្កិតំ សោណោ ឧបាសកោ ថេរស្ស អារោចេត្វា តំ បដិបជ្ជិតុកាមោ ‘‘បព្ពាជេតុ មំ, ភន្តេ, អយ្យោ មហាកច្ចានោ’’តិ អាហ. ថេរោ បន ‘‘តាវស្ស ញាណបរិបាកំ កថ’’ន្តិ ឧបធារេត្វា ញាណបរិបាកំ អាគមយមានោ ‘‘ទុក្ករំ ខោ’’តិអាទិនា បព្ពជ្ជាឆន្ទំ និវារេសិ.

តត្ថ ឯកភត្តន្តិ ‘‘ឯកភត្តិកោ ហោតិ រត្តូបរតោ វិរតោ វិកាលភោជនា’’តិ (ទី. និ. ១.១៩៤; អ. និ. ៣.៧១) ឯវំ វុត្តំ វិកាលភោជនវិរតិំ សន្ធាយ វទតិ. ឯកសេយ្យន្តិ អទុតិយសេយ្យំ. ឯត្ថ ច សេយ្យាសីសេន ‘‘ឯកោ តិដ្ឋតិ, ឯកោ គច្ឆតិ, ឯកោ និសីទតី’’តិអាទិនា (មហានិ. ៧; ៤៩) នយេន វុត្តេសុ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ កាយវិវេកំ ទីបេតិ, ន ឯកាកិនា ហុត្វា សយនមត្តំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មេថុនវិរតិព្រហ្មចរិយំ, សិក្ខត្តយានុយោគសង្ខាតំ សាសនព្រហ្មចរិយំ វា. ឥង្ឃាតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ. តត្ថេវាតិ គេហេយេវ. ពុទ្ធានំ សាសនំ អនុយុញ្ជាតិ និច្ចសីលឧបោសថសីលាទិភេទំ បញ្ចង្គអដ្ឋង្គទសង្គសីលំ, តទនុរូបញ្ច សមាធិបញ្ញាភាវនំ អនុយុញ្ជ. ឯតញ្ហិ ឧបាសកេន បុព្ពភាគេ អនុយុញ្ជិតព្ពំ ពុទ្ធសាសនំ នាម. តេនាហ – ‘‘កាលយុត្តំ ឯកភត្តំ ឯកសេយ្យំ ព្រហ្មរិយ’’ន្តិ.

តត្ថ កាលយុត្តន្តិ ចាតុទ្ទសីបញ្ចទសីអដ្ឋមីបាដិហារិយបក្ខសង្ខាតេន កាលេន យុត្តំ, យថាវុត្តកាលេ វា តុយ្ហំ អនុយុញ្ជន្តស្ស យុត្តំ បតិរូបំ សក្កុណេយ្យំ, ន សព្ពកាលំ បព្ពជ្ជាតិ អធិប្បាយោ. សព្ពមេតំ ញាណស្ស អបរិបក្កត្តា តស្ស កាមានំ ទុប្បហានតាយ សម្មាបដិបត្តិយំ យោគ្យំ ការាបេតុំ វទតិ, ន បព្ពជ្ជាឆន្ទំ និវារេតុំ. បព្ពជ្ជាភិសង្ខារោតិ បព្ពជិតុំ អារម្ភោ ឧស្សាហោ. បដិបស្សម្ភីតិ ឥន្ទ្រិយានំ អបរិបក្កត្តា, សំវេគស្ស ច នាតិតិក្ខភាវតោ វូបសមិ. កិញ្ចាបិ បដិបស្សម្ភិ, ថេរេន វុត្តវិធិំ បន អនុតិដ្ឋន្តោ កាលេន កាលំ ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា បយិរុបាសន្តោ ធម្មំ សុណាតិ. តស្ស វុត្តនយេនេវ ទុតិយំ បព្ពជ្ជាយ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិ, ថេរស្ស ច អារោចេសិ. ទុតិយម្បិ ថេរោ បដិក្ខិបិ. តតិយវារេ បន ញាណស្ស បរិបក្កភាវំ ញត្វា ‘‘ឥទានិ នំ បព្ពាជេតុំ កាលោ’’តិ ថេរោ បព្ពាជេសិ, បព្ពជិតញ្ច តំ តីណិ សំវច្ឆរានិ អតិក្កមិត្វា គណំ បរិយេសិត្វា ឧបសម្បាទេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ទុតិយម្បិ ខោ សោណោ…បេ… ឧបសម្បាទេសី’’តិ.

តត្ថ អប្បភិក្ខុកោតិ កតិបយភិក្ខុកោ. តទា កិរ ភិក្ខូ យេភុយ្យេន មជ្ឈិមទេសេ ឯវ វសិំសុ. តស្មា តត្ថ កតិបយា ឯវ អហេសុំ, តេ ច ឯកស្មិំ និគមេ ឯកោ, ឯកស្មិំ ទ្វេតិ ឯវំ វិសុំ វិសុំ វសិំសុ. កិច្ឆេនាតិ ទុក្ខេន. កសិរេនាតិ អាយាសេន. តតោ តតោតិ តស្មា តស្មា គាមនិគមាទិតោ. ថេរេន ហិ កតិបយេ ភិក្ខូ អានេត្វា អញ្ញេសុ អានីយមានេសុ បុព្ពេ អានីតា កេនចិទេវ ករណីយេន បក្កមិំសុ, កិញ្ចិ កាលំ អាគមេត្វា បុន តេសុ អានីយមានេសុ ឥតរេ បក្កមិំសុ. ឯវំ បុនប្បុនំ អានយនេន សន្និបាតោ ចិរេនេវ អហោសិ, ថេរោ ច តទា ឯកវិហារី អហោសិ. ទសវគ្គំ ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតេត្វាតិ តទា ភគវតា បច្ចន្តទេសេបិ ទសវគ្គេនេវ សង្ឃេន ឧបសម្បទា អនុញ្ញាតា. ឥតោនិទានញ្ហិ ថេរេន យាចិតោ បញ្ចវគ្គេន សង្ឃេន បច្ចន្តទេសេ ឧបសម្បទំ អនុជានិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តិណ្ណំ វស្សានំ…បេ… សន្និបាតេត្វា’’តិ.

វស្សំវុដ្ឋស្សាតិ ឧបសម្បជ្ជិត្វា បឋមវស្សំ ឧបគន្ត្វា វុសិតវតោ. ឦទិសោ ច ឦទិសោ ចាតិ ឯវរូបោ ច ឯវរូបោ ច, ឯវរូបាយ នាមកាយរូបកាយសម្បត្តិយា សមន្នាគតោ, ឯវរូបាយ ធម្មកាយសម្បត្តិយា សមន្នាគតោតិ សុតោយេវ មេ សោ ភគវា. ន ខោ មេ សោ ភគវា សម្មុខា ទិដ្ឋោតិ ឯតេន បុថុជ្ជនសទ្ធាយ ឯវំ អាយស្មា សោណោ ភគវន្តំ ទដ្ឋុកាមោ អហោសិ. អបរភាគេ បន សត្ថារា សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វសិត្វា បច្ចូសសមយំ អជ្ឈិដ្ឋោ សោឡស អដ្ឋកវគ្គិកានិ សត្ថុ សម្មុខា អដ្ឋិំ កត្វា មនសិ កត្វា សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា អត្ថធម្មប្បដិសំវេទី ហុត្វា ភណន្តោ ធម្មូបសញ្ហិតបាមោជ្ជាទិមុខេន សមាហិតោ សរភញ្ញបរិយោសានេ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ អនុបុព្ពេន អរហត្តំ បាបុណិ. ឯតទត្ថមេវ ហិស្ស ភគវតា អត្តនា សទ្ធិំ ឯកគន្ធកុដិយំ វាសោ អាណត្តោតិ វទន្តិ.

កេចិ បនាហុ – ‘‘ន ខោ មេ សោ ភគវា សម្មុខា ទិដ្ឋោ’’តិ ឥទំ រូបកាយទស្សនមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ. អាយស្មា ហិ សោណោ បព្ពជិត្វាវ ថេរស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ អនុបសម្បន្នោវ សោតាបន្នោ ហុត្វា ឧបសម្បជ្ជិត្វា ‘‘ឧបាសកាបិ សោតាបន្នា ហោន្តិ, អហម្បិ សោតាបន្នោ, កិមេត្ថ ចិត្ត’’ន្តិ ឧបរិមគ្គត្ថាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អន្តោវស្សេយេវ ឆឡភិញ្ញោ ហុត្វា វិសុទ្ធិបវារណាយ បវារេសិ. អរិយសច្ចទស្សនេន ហិ ភគវតោ ធម្មកាយោ ទិដ្ឋោ នាម ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតិ. យោ មំ បស្សតិ, សោ ធម្មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧).

តស្មាស្ស ធម្មកាយទស្សនំ បគេវ សិទ្ធំ, បវារេត្វា បន រូបកាយំ ទដ្ឋុកាមោ អហោសីតិ.

‘‘សចេ មំ ឧបជ្ឈាយោ អនុជានាតី’’តិបិ បាឋោ. ‘‘ភន្តេ’’តិ បន លិខន្តិ. តថា ‘‘សាធុ សាធុ, អាវុសោ សោណ, គច្ឆ ត្វំ, អាវុសោ សោណា’’តិបិ បាឋោ. ‘‘អាវុសោ’’តិ បន កេសុចិ បោត្ថកេសុ នត្ថិ. តថា ‘‘ឯវមាវុសោតិ ខោ អាយស្មា សោណោ’’តិបិ បាឋោ. អាវុសោវាទោយេវ ហិ អញ្ញមញ្ញំ ភិក្ខូនំ ភគវតោ ធរមានកាលេ អាចិណ្ណោ. ភគវន្តំ បាសាទិកន្តិអាទីនំ បទានំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ.

កច្ចិ ភិក្ខុ ខមនីយន្តិ ភិក្ខុ ឥទំ តុយ្ហំ ចតុចក្កំ នវទ្វារំ សរីរយន្តំ កច្ចិ ខមនីយំ, កិំ សក្កា ខមិតុំ សហិតុំ បរិហរិតុំ, កិំ ទុក្ខភារោ នាភិភវតិ. កច្ចិ យាបនីយន្តិ កិំ តំតំកិច្ចេសុ យាបេតុំ គមេតុំ សក្កា, ន កញ្ចិ អន្តរាយន្តិ ទស្សេតិ. កច្ចិសិ អប្បកិលមថេនាតិ អនាយាសេន ឥមំ ឯត្តកំ អទ្ធានំ កច្ចិ អាគតោសិ.

ឯតទហោសីតិ ពុទ្ធាចិណ្ណំ អនុស្សរន្តស្ស អាយស្មតោ អានន្ទស្ស ឯតំ ‘‘យស្ស ខោ មំ ភគវា’’តិអាទិនា ឥទានិ វុច្ចមានំ ចិត្តេ អាចិណ្ណំ អហោសិ. ឯកវិហារេតិ ឯកគន្ធកុដិយំ. គន្ធកុដិ ហិ ឥធ វិហារោតិ អធិប្បេតា. វត្ថុន្តិ វសិតុំ.

និសជ្ជាយ វីតិនាមេត្វាតិ ឯត្ថ យស្មា ភគវា អាយស្មតោ សោណស្ស សមាបត្តិសមាបជ្ជនេ បដិសន្ថារំ ករោន្តោ សាវកសាធារណា សព្ពា សមាបត្តិយោ អនុលោមបដិលោមំ សមាបជ្ជន្តោ ពហុទេវ រត្តិំ…បេ… វិហារំ បាវិសិ, តស្មា អាយស្មាបិ សោណោ ភគវតោ អធិប្បាយំ ញត្វា តទនុរូបំ សព្ពា តា សមាបត្តិយោ សមាបជ្ជន្តោ ‘‘ពហុទេវ រត្តិំ…បេ… វិហារំ បាវិសី’’តិ កេចិ វទន្តិ. បវិសិត្វា ច ភគវតា អនុញ្ញាតោ ចីវរំ តិរោករណីយំ កត្វាបិ ភគវតោ បាទបស្សេ និសជ្ជាយ វីតិនាមេសិ. អជ្ឈេសីតិ អាណាបេសិ. បដិភាតុ តំ ភិក្ខុ ធម្មោ ភាសិតុន្តិ ភិក្ខុ តុយ្ហំ ធម្មោ ភាសិតុំ ឧបដ្ឋាតុ ញាណមុខេ អាគច្ឆតុ, យថាសុតំ យថាបរិយត្តំ ធម្មំ ភណាហីតិ អត្ថោ.

សោឡស អដ្ឋកវគ្គិកានីតិ អដ្ឋកវគ្គភូតានិ កាមសុត្តាទីនិ សោឡស សុត្តានិ. សរេន អភណីតិ សុត្តុស្សារណសរេន អភាសិ, សរភញ្ញវសេន កថេសីតិ អត្ថោ. សរភញ្ញបរិយោសានេតិ ឧស្សារណាវសានេ. សុគ្គហិតានីតិ សម្មា ឧគ្គហិតានិ. សុមនសិកតានីតិ សុដ្ឋុ មនសិ កតានិ. ឯកច្ចោ ឧគ្គហណកាលេ សម្មា ឧគ្គហេត្វាបិ បច្ឆា សជ្ឈាយាទិវសេន មនសិ ករណកាលេ ព្យញ្ជនានិ វា មិច្ឆា រោបេតិ, បទបច្ឆាភដ្ឋំ វា ករោតិ, ន ឯវមយំ. ឥមិនា បន សម្មទេវ យថុគ្គហិតំ មនសិ កតានិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សុមនសិកតានីតិ សុដ្ឋុ មនសិ កតានី’’តិ. សូបធារិតានីតិ អត្ថតោបិ សុដ្ឋុ ឧបធារិតានិ. អត្ថេ ហិ សុដ្ដុ ឧបធារិតេ សក្កា បាឡិំ សម្មា ឧស្សារេតុំ. កល្យាណិយាសិ វាចាយ សមន្នាគតោតិ សិថិលធនិតាទីនំ យថាវិធានវចនេន បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនបរិបុណ្ណាយ បោរិយា វាចាយ សមន្នាគតោ អាសិ. វិស្សដ្ឋាយាតិ វិមុត្តាយ. ឯតេនស្ស វិមុត្តវាទិតំ ទស្សេតិ. អនេលគឡាយាតិ ឯលា វុច្ចតិ ទោសោ, តំ ន បគ្ឃរតីតិ អនេលគឡា, តាយ និទ្ទោសាយាតិ អត្ថោ. អថ វា អនេលគឡាយាតិ អនេលាយ ច អគឡាយ ច និទ្ទោសាយ អគឡិតបទព្យញ្ជនាយ, អបរិហីនបទព្យញ្ជនាយាតិ អត្ថោ. តថា ហិ នំ ភគវា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ កល្យាណវាក្ករណានំ យទិទំ សោណោ កុដិកណ្ណោ’’តិ (អ. និ. ១.២០៦) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយាតិ យថាធិប្បេតំ អត្ថំ វិញ្ញាបេតុំ សមត្ថាយ.

កតិវស្សោតិ សោ កិរ មជ្ឈិមវយស្ស តតិយកោដ្ឋាសេ ឋិតោ អាកប្បសម្បន្នោ ច បរេសំ ចិរតរបព្ពជិតោ វិយ ខាយតិ. តំ សន្ធាយ ភគវា បុច្ឆតីតិ កេចិ, តំ អការណំ. ឯវំ សន្តេ សមាធិសុខំ អនុភវិតុំ យុត្តោ, ឯត្តកំ កាលំ កស្មា បមាទមាបន្នោតិ បុន អនុយុញ្ជិតុំ សត្ថា ‘‘កតិវស្សោសី’’តិ តំ បុច្ឆតិ. តេនេវាហ – ‘‘កិស្ស បន ត្វំ ភិក្ខុ ឯវំ ចិរំ អកាសី’’តិ.

តត្ថ កិស្សាតិ កិំ ការណា. ឯវំ ចិរំ អកាសីតិ ឯវំ ចិរាយិ, កេន ការណេន ឯវំ ចិរកាលំ បព្ពជ្ជំ អនុបគន្ត្វា អគារមជ្ឈេ វសីតិ អត្ថោ. ចិរំ ទិដ្ឋោ មេតិ ចិរេន ចិរកាលេន មយា ទិដ្ឋោ. កាមេសូតិ កិលេសកាមេសុ ច វត្ថុកាមេសុ ច. អាទីនវោតិ ទោសោ. អបិ ចាតិ កាមេសុ អាទីនវេ កេនចិ បការេន ទិដ្ឋេបិ ន តាវាហំ ឃរាវាសតោ និក្ខមិតុំ អសក្ខិំ. កស្មា? សម្ពាធោ ឃរាវាសោ ឧច្ចាវចេហិ កិច្ចករណីយេហិ សមុបព្យូឡ្ហោ អគារិយភាវោ. តេនេវាហ – ‘‘ពហុកិច្ចោ ពហុករណីយោ’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ កាមេសុ យថាភូតំ អាទីនវទស្សិនោ ចិត្តំ ចិរាយិត្វាបិ ន បតិដ្ឋាតិ, អញ្ញទត្ថុ បទុមបលាសេ ឧទកពិន្ទុ វិយ វិនិវត្តតិយេវាតិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ បវត្តិំ និវត្តិញ្ច សម្មទេវ ជានន្តោ បវត្តិយំ តន្និមិត្តេ ច ន កទាចិបិ រមតីតិ ឥទមត្ថទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ទិស្វា អាទីនវំ លោកេតិ សព្ពស្មិំ សង្ខារលោកេ ‘‘អនិច្ចោ ទុក្ខោ វិបរិណាមធម្មោ’’តិអាទិនា អាទីនវំ ទោសំ បញ្ញាយ បស្សិត្វា. ឯតេន វិបស្សនាវារោ កថិតោ. ញត្វា ធម្មំ និរុបធិន្តិ សព្ពូបធិបដិនិស្សគ្គត្តា និរុបធិំ និព្ពានធម្មំ យថាភូតំ ញត្វា និស្សរណវិវេកាសង្ខតាមតសភាវតោ មគ្គញាណេន បដិវិជ្ឈិត្វា. ‘‘ទិស្វា ញត្វា’’តិ ឥមេសំ បទានំ ‘‘សប្បិំ បិវិត្វា ពលំ ហោតិ, សីហំ ទិស្វា ភយំ ហោតិ, បញ្ញាយ ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តី’’តិអាទីសុ (បុ. ប. ២០៨; អ. និ. ៩.៤២-៤៣) វិយ ហេតុអត្ថតា ទដ្ឋព្ពា. អរិយោ ន រមតី បាបេតិ កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយោ សប្បុរិសោ អណុមត្តេបិ បាបេ ន រមតិ. កស្មា? បាបេ ន រមតី សុចីតិ សុវិសុទ្ធកាយសមាចារាទិតាយ វិសុទ្ធបុគ្គលោ រាជហំសោ វិយ ឧក្ការដ្ឋានេ បាបេ សំកិលិដ្ឋធម្មេ ន រមតិ នាភិនន្ទតិ. ‘‘បាបោ ន រមតី សុចិ’’ន្តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – បាបោ បាបបុគ្គលោ សុចិំ អនវជ្ជំ វោទានធម្មំ ន រមតិ, អញ្ញទត្ថុ គាមសូករាទយោ វិយ ឧក្ការដ្ឋានំ អសុចិំ សំកិលេសធម្មំយេវ រមតីតិ បដិបក្ខតោ ទេសនំ បរិវត្តេតិ.

ឯវំ ភគវតា ឧទានេ ឧទានិតេ អាយស្មា សោណោ ឧដ្ឋាយាសនា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា អត្តនោ ឧបជ្ឈាយស្ស វចនេន បច្ចន្តទេសេ បញ្ចវគ្គេន ឧបសម្បទាទិបញ្ចវត្ថូនិ យាចិ. ភគវាបិ តានិ អនុជានីតិ តំ សព្ពំ ខន្ធកេ (មហាវ. ២៤២ អាទយោ) អាគតនយេន វេទិតព្ពំ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.