៥. ឧបោសថសុត្តវណ្ណនា

៤៥. បញ្ចមេ តទហូតិ តស្មិំ អហនិ តស្មិំ ទិវសេ. ឧបោសថេតិ ឯត្ថ ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ, ឧបវសន្តីតិ សីលេន វា អនសនេន វា ឧបេតា ហុត្វា វសន្តីតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ ឧបោសថសទ្ទោ ‘‘អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ ឧបោសថំ ឧបវសាមី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៧១; ១០.៤៦) សីលេ អាគតោ. ‘‘ឧបោសថោ វា បវារណា វា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១៥៥) បាតិមោក្ខុទ្ទេសាទិវិនយកម្មេ. ‘‘គោបាលកូបោសថោ និគណ្ឋូបោសថោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៧១) ឧបវាសេ. ‘‘ឧបោសថោ នាម នាគរាជា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៤៦) បញ្ញត្តិយំ. ‘‘អជ្ជុបោសថោ បន្នរសោ’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១៦៨) ទិវសេ. ឥធាបិ ទិវសេយេវ ទដ្ឋព្ពោ, តស្មា ‘‘តទហុបោសថេ’’តិ តស្មិំ ឧបោសថទិវសភូតេ អហនីតិ អត្ថោ. និសិន្នោ ហោតីតិ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ ឱវាទបាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ និសិន្នោ ហោតិ. និសជ្ជ បន ភិក្ខូនំ ចិត្តានិ ឱលោកេន្តោ ឯកំ ទុស្សីលបុគ្គលំ ទិស្វា, ‘‘សចាហំ ឥមស្មិំ បុគ្គលេ ឥធ និសិន្នេយេវ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមិ, សត្តធាស្ស មុទ្ធា ផលិស្សតី’’តិ តស្មិំ អនុកម្បាយ តុណ្ហីយេវ អហោសិ.

ឯត្ថ ច ឧទ្ធស្តំ អរុណន្តិ អរុណុគ្គមនំ វត្វាបិ ‘‘ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ ភគវា, ភិក្ខូនំ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ថេរោ ភគវន្តំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ យាចិ តស្មិំ កាលេ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អនុបោសថេ ឧបោសថោ កាតព្ពោ’’តិសិក្ខាបទស្ស (មហាវ. ១៨៣) អបញ្ញត្តត្តា. អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសាតិ តិក្ខត្តុំ ថេរេន បាតិមោក្ខុទ្ទេសស្ស យាចិតត្តា អនុទ្ទេសស្ស ការណំ កថេន្តោ ‘‘អសុកបុគ្គលោ អបរិសុទ្ធោ’’តិ អវត្វា ‘‘អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសា’’តិ អាហ. កស្មា បន ភគវា តិយាមរត្តិំ តថា វីតិនាមេសិ? តតោ បដ្ឋាយ ឱវាទបាតិមោក្ខំ អនុទ្ទិសិតុកាមោ តស្ស វត្ថុំ បាកដំ កាតុំ.

អទ្ទសាតិ កថំ អទ្ទស. អត្តនោ ចេតោបរិយញាណេន តស្សំ បរិសតិ ភិក្ខូនំ ចិត្តានិ បរិជានន្តោ តស្ស មោឃបុរិសស្ស ទុស្សីល្យចិត្តំ បស្សិ. យស្មា បន ចិត្តេ ទិដ្ឋេ តំសមង្គីបុគ្គលោ ទិដ្ឋោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘អទ្ទសា ខោ អាយស្មា មហាមោគ្គល្លានោ តំ បុគ្គលំ ទុស្សីល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. យថេវ ហិ អនាគតេ សត្តសុ ទិវសេសុ បវត្តមានំ បរេសំ ចិត្តំ ចេតោបរិយញាណលាភី ជានាតិ, ឯវំ អតីតេបីតិ. ទុស្សីលន្តិ និស្សីលំ, សីលវិរហិតន្តិ អត្ថោ. បាបធម្មន្តិ ទុស្សីលត្តា ឯវ ហីនជ្ឈាសយតាយ លាមកសភាវំ. អសុចិន្តិ អបរិសុទ្ធេហិ កាយកម្មាទីហិ សមន្នាគតត្តា ន សុចិំ. សង្កស្សរសមាចារន្តិ កិញ្ចិទេវ អសារុប្បំ ទិស្វា ‘‘ឥទំ ឥមិនា កតំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ បរេសំ អាសង្កនីយតាយ សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារំ, អថ វា កេនចិទេវ ករណីយេន មន្តយន្តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘កច្ចិ នុ ខោ ឥមេ មយា កតកម្មំ ជានិត្វា មន្តេន្តី’’តិ អត្តនោយេវ សង្កាយ សរិតព្ពសមាចារំ.

លជ្ជិតព្ពតាយ បដិច្ឆាទេតព្ពការណតោ បដិច្ឆន្នំ កម្មន្តំ ឯតស្សាតិ បដិច្ឆន្នកម្មន្តំ. កុច្ឆិតសមណវេសធារិតាយ ន សមណន្តិ អស្សមណំ. សលាកគ្គហណាទីសុ ‘‘កិត្តកា សមណា’’តិ ច គណនាយ ‘‘អហម្បិ សមណោម្ហី’’តិ មិច្ឆាបដិញ្ញាយ សមណបដិញ្ញំ. អសេដ្ឋចារិតាយ អព្រហ្មចារិំ. អញ្ញេ ព្រហ្មចារិនោ សុនិវត្ថេ សុបារុតេ សុបត្តធរេ គាមនិគមាទីសុ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ជីវិកំ កប្បេន្តេ ទិស្វា អព្រហ្មចារី សមានោ សយម្បិ តាទិសេន អាការេន បដិបជ្ជន្តោ ឧបោសថាទីសុ សន្ទិស្សន្តោ ‘‘អហម្បិ ព្រហ្មចារី’’តិ បដិញ្ញំ ទេន្តោ វិយ ហោតីតិ ព្រហ្មចារិបដិញ្ញំ. បូតិនា កម្មេន សីលវិបត្តិយា អន្តោ អនុបវិដ្ឋត្តា អន្តោបូតិំ. ឆហិ ទ្វារេហិ រាគាទិកិលេសវស្សនេន តិន្តត្តា អវស្សុតំ. សញ្ជាតរាគាទិកចវរត្តា សីលវន្តេហិ ឆឌ្ឌេតព្ពត្តា ច កសម្ពុជាតំ. មជ្ឈេ ភិក្ខុសង្ឃស្ស និសិន្នន្តិ សង្ឃបរិយាបន្នោ វិយ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អន្តោ និសិន្នំ. ទិដ្ឋោសីតិ អយំ បន ន បកតត្តោតិ ភគវតា ទិដ្ឋោ អសិ. យស្មា ច ឯវំ ទិដ្ឋោ, តស្មា នត្ថិ តេ តវ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឯកកម្មាទិសំវាសោ. យស្មា បន សោ សំវាសោ តវ នត្ថិ, តស្មា ឧដ្ឋេហិ, អាវុសោតិ ឯវមេត្ថ បទយោជនា វេទិតព្ពា.

តតិយម្បិ ខោ សោ បុគ្គលោ តុណ្ហី អហោសីតិ អនេកវារំ វត្វាបិ ថេរោ ‘‘សយមេវ និព្ពិន្នោ ឱរមិស្សតី’’តិ វា, ‘‘ឥទានិ ឥមេសំ បដិបត្តិំ ជានិស្សាមី’’តិ វា អធិប្បាយេន តុណ្ហី អហោសិ. ពាហាយំ គហេត្វាតិ ភគវតា មយា ច យាថាវតោ ទិដ្ឋោ, យាវតតិយំ ឧដ្ឋេហីតិ វុត្តោ ន ឧដ្ឋាតិ, ‘‘ឥទានិស្ស និក្កឌ្ឍនកាលោ មា សង្ឃស្ស ឧបោសថន្តរាយោ អហោសី’’តិ តំ ពាហាយំ អគ្គហេសិ, តថា គហេត្វា. ពហិទ្វារកោដ្ឋកា និក្ខាមេត្វាតិ ទ្វារកោដ្ឋកសាលតោ ពហិ និក្ខាមេត្វា. ពហីតិ បន និក្ខាមិតដ្ឋានទស្សនំ, អថ វា ពហិទ្វារកោដ្ឋកាតិ ពហិទ្វារកោដ្ឋកតោបិ និក្ខាមេត្វា, ន អន្តោទ្វារកោដ្ឋកតោ, ឯវំ ឧភយថាបិ វិហារតោ ពហិ កត្វាតិ អត្ថោ. សូចិឃដិកំ ទត្វាតិ អគ្គឡសូចិញ្ច ឧបរិឃដិកញ្ច អាទហិត្វា, សុដ្ឋុតរំ កវាដំ ថកេត្វាតិ អត្ថោ. យាវ ពាហាគហណាបិ នាមាតិ ឥមិនា ‘‘អបរិសុទ្ធា, អានន្ទ, បរិសា’’តិ វចនំ សុត្វា ឯវ ហិ តេន បក្កមិតព្ពំ សិយា, ឯវំ អបក្កមិត្វា យាវ ពាហាគហណាបិ នាម សោ មោឃបុរិសោ អាគមេស្សតីតិ អច្ឆរិយមិទន្តិ ទស្សេតិ. ឥទម្បិ គរហណច្ឆរិយមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

អថ ភគវា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥទានិ ភិក្ខុសង្ឃោ អព្ពុទជាតោ, អបរិសុទ្ធា បុគ្គលា ឧបោសថំ អាគច្ឆន្តិ, ន ច តថាគតា អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ ឧបោសថំ ករោន្តិ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តិ, អនុទ្ទិសន្តេ ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបោសថោ បច្ឆិជ្ជតិ, យំនូនាហំ ឥតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូនំយេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានេយ្យ’’ន្តិ. ឯវំ បន ចិន្តេត្វា ភិក្ខូនំយេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា…បេ… បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យាថា’’តិ.

តត្ថ ន ទានាហន្តិ ឥទានិ អហំ ឧបោសថំ ន ករិស្សាមិ, បាតិមោក្ខំ ន ឧទ្ទិសិស្សាមីតិ បច្ចេកំ ន-ការេន សម្ពន្ធោ. ទុវិធញ្ហិ បាតិមោក្ខំ អាណាបាតិមោក្ខំ ឱវាទបាតិមោក្ខន្តិ. តេសុ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ’’តិអាទិកំ (មហាវ. ១៣៤) អាណាបាតិមោក្ខំ, តំ សាវកាវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន ពុទ្ធា, អយំ អន្វទ្ធមាសំ ឧទ្ទិសិយតិ. ‘‘ខន្តី បរមំ…បេ… សព្ពបាបស្ស អករណំ…បេ… អនូបវាទោ អនូបឃាតោ…បេ… ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣-១៨៥) ឥមា បន តិស្សោ គាថា ឱវាទបាតិមោក្ខំ នាម, តំ ពុទ្ធាវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន សាវកា, ឆន្នម្បិ វស្សានំ អច្ចយេន ឧទ្ទិសន្តិ. ទីឃាយុកពុទ្ធានញ្ហិ ធរមានកាលេ អយមេវ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ, អប្បាយុកពុទ្ធានំ បន បឋមពោធិយំយេវ. តតោ បរំ ឥតរោ, តញ្ច ខោ ភិក្ខូ ឯវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន ពុទ្ធា, តស្មា អម្ហាកម្បិ ភគវា វីសតិវស្សមត្តំ ឱវាទបាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិត្វា ឥមំ អន្តរាយំ ទិស្វា តតោ បរំ ន ឧទ្ទិសិ. អដ្ឋានន្តិ អការណំ. អនវកាសោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ការណញ្ហិ យថា តិដ្ឋតិ ឯត្ថ ផលំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានន្តិ វុច្ចតិ, ឯវំ អនវកាសោតិបិ វុច្ចតីតិ. យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ.

អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេតិ កោ អនុសន្ធិ? យ្វាយំ អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ បាតិមោក្ខស្ស អនុទ្ទេសោ វុត្តោ, សោ ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ ធម្មោតិ តំ អបរេហិ សត្តហិ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេហិ សទ្ធិំ វិភជិត្វា ទស្សេតុកាមោ បឋមំ តាវ តេសំ ឧបមាភាវេន មហាសមុទ្ទេ អដ្ឋ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេ ទស្សេន្តោ សត្ថា ‘‘អដ្ឋិមេ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ’’តិអាទិមាហ.

បកតិទេវា វិយ ន សុរន្តិ ន ឥសន្តិ ន វិរោចន្តីតិ អសុរា, សុរា នាម ទេវា, តេសំ បដិបក្ខាតិ វា អសុរា, វេបចិត្តិបហារាទាទយោ. តេសំ ភវនំ សិនេរុស្ស ហេដ្ឋាភាគេ, តេ តត្ថ បវិសន្តា និក្ខមន្តា សិនេរុបាទេ មណ្ឌបាទិំ និម្មិនិត្វា កីឡន្តាវ អភិរមន្តិ. តត្ថ តេសំ អភិរតិ ឥមេ គុណេ ទិស្វាតិ អាហ – ‘‘យេ ទិស្វា ទិស្វា អសុរា មហាសមុទ្ទេ អភិរមន្តី’’តិ. តត្ថ អភិរមន្តីតិ រតិំ វិន្ទន្តិ, អនុក្កណ្ឋមានា វសន្តីតិ អត្ថោ.

អនុបុព្ពនិន្នោតិអាទីនិ សព្ពានិ អនុបដិបាដិយា និន្នភាវស្សេវ វេវចនានិ. ន អាយតកេនេវ បបាតោតិ ន ឆិន្នតដោ មហាសោព្ភោ វិយ អាទិតោ ឯវ បបាតោ. សោ ហិ តីរទេសតោ បដ្ឋាយ ឯកង្គុលទ្វង្គុលវិទត្ថិរតនយដ្ឋិឧសភអឌ្ឍគាវុតគាវុតឌ្ឍយោជនាទិវសេន គម្ភីរោ ហុត្វា គច្ឆន្តោ គច្ឆន្តោ សិនេរុបាទមូលេ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរោ ហុត្វា ឋិតោតិ ទស្សេតិ.

ឋិតធម្មោតិ ឋិតសភាវោ អវដ្ឋិតសភាវោ. ន មតេន កុណបេន សំវសតីតិ យេន កេនចិ ហត្ថិអស្សាទីនំ កឡេវរេន សទ្ធិំ ន សំវសតិ. តីរំ វាហេតីតិ តីរំ អបនេតិ. ថលំ ឧស្សារេតីតិ ហត្ថេន គហេត្វា វិយ វីចិប្បហារេនេវ ថលេ ខិបតិ. គង្គា យមុនាតិ អនោតត្តទហស្ស ទក្ខិណមុខតោ និក្ខន្តនទី បញ្ច ធារា ហុត្វា បវត្តដ្ឋានេ គង្គាតិអាទិនា បញ្ចធា សង្ខំ គតា.

តត្រាយំ ឥមាសំ នទីនំ អាទិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បត្តិកថា – អយញ្ហិ ជម្ពុទីបោ ទសសហស្សយោជនបរិមាណោ, តត្ថ ចតុសហស្សយោជនប្បមាណោ បទេសោ ឧទកេន អជ្ឈោត្ថដោ សមុទ្ទោតិ សង្ខំ គតោ, តិសហស្សយោជនប្បមាណេ មនុស្សា វសន្តិ, តិសហស្សយោជនប្បមាណេ ហិមវា បតិដ្ឋិតោ ឧព្ពេធេន បញ្ចយោជនសតិកោ ចតុរាសីតិកូដសហស្សបដិមណ្ឌិតោ សមន្តតោ សន្ទមានបញ្ចសតនទីវិចិត្តោ, យត្ថ អាយាមេន វិត្ថារេន គម្ភីរតាយ ច បណ្ណាសយោជនប្បមាណោ ទិយឌ្ឍយោជនសតបរិមណ្ឌលោ អនោតត្តទហោ កណ្ណមុណ្ឌទហោ រថការទហោ ឆទ្ទន្តទហោ កុណាលទហោ មន្ទាកិនិទហោ សីហបបាតទហោតិ សត្ត មហាសរា បតិដ្ឋិតា.

តេសុ អនោតត្តទហោ សុទស្សនកូដំ ចិត្តកូដំ កាឡកូដំ គន្ធមាទនកូដំ កេលាសកូដន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ បព្ពតកូដេហិ បរិក្ខិត្តោ. តត្ថ សុទស្សនកូដំ សោវណ្ណមយំ តិយោជនសតុព្ពេធំ អន្តោវង្កំ កាកមុខសណ្ឋានំ តមេវ សរំ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតំ, ចិត្តកូដំ សត្តរតនមយំ. កាឡកូដំ អញ្ជនមយំ. គន្ធមាទនកូដំ មសារគល្លមយំ អព្ភន្តរេ មុគ្គវណ្ណំ; មូលគន្ធោ, សារគន្ធោ, ផេគ្គុគន្ធោ, តចគន្ធោ, បបដិកាគន្ធោ, ខន្ធគន្ធោ, រសគន្ធោ, បុប្ផគន្ធោ, ផលគន្ធោ, បត្តគន្ធោតិ ឥមេហិ ទសហិ គន្ធេហិ ឧស្សន្នំ, នានប្បការឱសធសញ្ឆន្នំ, កាឡបក្ខុបោសថទិវសេ អាទិត្តំ វិយ អង្គារំ បជ្ជលន្តំ តិដ្ឋតិ. កេលាសកូដំ រជតមយំ. សព្ពានិ ចេតានិ សុទស្សនេន សមានុព្ពេធសណ្ឋានានិ តមេវ សរំ បដិច្ឆាទេត្វា ឋិតានិ. តត្ថ ទេវានុភាវេន នាគានុភាវេន ច ទេវោ វស្សតិ, នទិយោ ច សន្ទន្តិ, តំ សព្ពម្បិ ឧទកំ អនោតត្តមេវ បវិសតិ, ចន្ទិមសូរិយា ទក្ខិណេន វា ឧត្តរេន វា គច្ឆន្តា បព្ពតន្តរេន តត្ថ ឱភាសំ ករោន្តិ, ឧជុកំ គច្ឆន្តា ន ករោន្តិ, តេនេវស្ស ‘‘អនោតត្ត’’ន្តិ សង្ខា ឧទបាទិ.

តត្ថ រតនមយមនុញ្ញសោបានសិលាតលានិ និម្មច្ឆកច្ឆបានិ ផលិកសទិសានិ និម្មលូទកានិ តទុបភោគសត្តានំ កម្មនិព្ពត្តានេវ នហានតិត្ថានិ ច ហោន្តិ, យត្ថ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធា ឥទ្ធិមន្តោ សាវកា ឥសយោ ច នហានាទីនិ ករោន្តិ, ទេវយក្ខាទយោ ឧទកកីឡំ កីឡន្តិ.

តស្ស ចតូសុ បស្សេសុ សីហមុខំ, ហត្ថិមុខំ, អស្សមុខំ, ឧសភមុខន្តិ ចត្តារិ ឧទកនិក្ខមនមុខានិ ហោន្តិ, យេហិ ចតស្សោ នទិយោ សន្ទន្តិ. សីហមុខេន និក្ខន្តនទីតីរេ កេសរសីហា ពហុតរា ហោន្តិ, តថា ហត្ថិមុខាទីហិ ហត្ថិអស្សឧសភា. បុរត្ថិមទិសតោ និក្ខន្តនទី អនោតត្តំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ឥតរា តិស្សោ នទិយោ អនុបគម្ម បាចីនហិមវន្តេនេវ អមនុស្សបថំ គន្ត្វា មហាសមុទ្ទំ បវិសតិ. បច្ឆិមទិសតោ ឧត្តរទិសតោ ច និក្ខន្តនទិយោបិ តថេវ បទក្ខិណំ កត្វា បច្ឆិមហិមវន្តេនេវ ឧត្តរហិមវន្តេនេវ ច អមនុស្សបថំ គន្ត្វា មហាសមុទ្ទំ បវិសន្តិ.

ទក្ខិណទិសតោ និក្ខន្តនទី បន តំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា ទក្ខិណេន ឧជុកំ បាសាណបិដ្ឋេនេវ សដ្ឋិយោជនានិ គន្ត្វា បព្ពតំ បហរិត្វា ឧដ្ឋាយ បរិក្ខេបេន តិគាវុតប្បមាណឧទកធារា ហុត្វា អាកាសេន សដ្ឋិយោជនានិ គន្ត្វា តិយគ្គឡេ នាម បាសាណេ បតិតា, បាសាណោ ឧទកធារាវេគេន ភិន្នោ. តត្ថ បញ្ញាសយោជនប្បមាណា តិយគ្គឡា នាម បោក្ខរណី ជាតា, បោក្ខរណិយា កូលំ ភិន្ទិត្វា បាសាណំ បវិសិត្វា សដ្ឋិយោជនានិ គន្ត្វា តតោ ឃនបថវិំ ភិន្ទិត្វា ឧមង្គេន សដ្ឋិយោជនានិ គន្ត្វា វិញ្ឈំ នាម តិរច្ឆានបព្ពតំ បហរិត្វា ហត្ថតលេ បញ្ចង្គុលិសទិសា បញ្ចធារា ហុត្វា បវត្តន្តិ.

សា តិក្ខត្តុំ អនោតត្តំ បទក្ខិណំ កត្វា គតដ្ឋានេ ‘‘អាវដ្ដគង្គា’’តិ វុច្ចតិ, ឧជុកំ បាសាណបិដ្ឋេន សដ្ឋិយោជនានិ គតដ្ឋានេ ‘‘កណ្ហគង្គា’’តិ, អាកាសេន សដ្ឋិយោជនានិ គតដ្ឋានេ ‘‘អាកាសគង្គា’’តិ, តិយគ្គឡបាសាណេ បញ្ញាសយោជនោកាសេ ឋិតា ‘‘តិយគ្គឡបោក្ខរណី’’តិ, កូលំ ភិន្ទិត្វា បាសាណំ បវិសិត្វា សដ្ឋិយោជនានិ គតដ្ឋានេ ‘‘ពហលគង្គា’’តិ, ឧមង្គេន សដ្ឋិយោជនានិ គតដ្ឋានេ ‘‘ឧមង្គគង្គា’’តិ វុច្ចតិ, វិញ្ឈំ នាម តិរច្ឆានបព្ពតំ បហរិត្វា បញ្ចធារា ហុត្វា បវត្តដ្ឋានេ គង្គា, យមុនា, អចិរវតី, សរភូ, មហីតិ បញ្ចធា សង្ខំ គតា. ឯវមេតា បញ្ច មហានទិយោ ហិមវន្តតោ បវត្តន្តីតិ វេទិតព្ពា.

តត្ថ នទី និន្នគាតិអាទិកំ គោត្តំ, គង្គា យមុនាតិអាទិកំ នាមំ. សវន្តិយោតិ យា កាចិ សវមានា សន្ទមានា គច្ឆន្តិយោ មហានទិយោ វា កុន្នទិយោ វា. អប្បេន្តីតិ អល្លីយន្តិ ឱសរន្តិ. ធារាតិ វុដ្ឋិធារា. បូរត្តន្តិ បុណ្ណភាវោ. មហាសមុទ្ទស្ស ហិ អយំ ធម្មតា – ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ ទេវោ មន្ទោ ជាតោ, ជាលក្ខិបាទីនិ អាទាយ មច្ឆកច្ឆបេ គណ្ហិស្សាមា’’តិ វា ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ អតិមហន្តី វុដ្ឋិ, ន លភិស្សាម នុ ខោ បិដ្ឋិបសារណដ្ឋាន’’ន្តិ វា តំ ន សក្កា វត្តុំ. បឋមកប្បិកកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ យំ វស្សិត្វា សិនេរុមេខលំ អាហច្ច ឧទកំ ឋិតំ, តំ តតោ ឯកង្គុលមត្តម្បិ ឧទកំ នេវ ហេដ្ឋា ឱតរតិ, ន ឧទ្ធំ ឧត្តរតិ.

ឯករសោតិ អសម្ភិន្នរសោ. មុត្តាតិ ខុទ្ទកមហន្តវដ្ដទីឃាទិភេទា អនេកវិធា មុត្តា. មណីតិ រត្តនីលាទិភេទោ អនេកវិធោ មណិ. វេឡុរិយោតិ វំសវណ្ណសិរីសបុប្ផវណ្ណាទិសណ្ឋានតោ អនេកវិធោ. សង្ខោតិ ទក្ខិណាវត្តតម្ពកុច្ឆិកធមនសង្ខាទិភេទោ អនេកវិធោ. សិលាតិ សេតកាឡមុគ្គវណ្ណាទិភេទា អនេកវិធា. បវាឡន្តិ ខុទ្ទកមហន្តមន្ទរត្តឃនរត្តាទិភេទំ អនេកវិធំ. លោហិតង្គោតិ បទុមរាគាទិភេទោ អនេកវិធោ មសារគល្លន្តិ កពរមណិ. ‘‘ចិត្តផលិក’’ន្តិបិ វទន្តិ.

មហតំ ភូតានន្តិ មហន្តានំ សត្តានំ. តិមិតិមិង្គលាទិកា តិស្សោ មច្ឆជាតិយោ. តិមិំ គិលនសមត្ថា តិមិង្គលា, តិមិញ្ច តិមិង្គលញ្ច គិលនសមត្ថា ‘‘តិមិតិមិង្គលា’’តិ វទន្តិ. នាគាតិ ឩមិបិដ្ឋិវាសិនោបិ វិមានដ្ឋកនាគាបិ.

ឯវមេវ ខោតិ កិញ្ចាបិ សត្ថា ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ សោឡសបិ ពាត្តិំសបិ តតោ ភិយ្យោបិ អច្ឆរិយព្ភុតធម្មេ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ សក្កោតិ, តទា ឧបមាភាវេន បន គហិតានំ អដ្ឋន្នំ អនុរូបវសេន អដ្ឋេវ តេ ឧបមេតព្ពធម្មេ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមស្មិំ ធម្មវិនយេ អដ្ឋ អច្ឆរិយា អព្ភុតា ធម្មា’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អនុបុព្ពសិក្ខាយ តិស្សោ ភិក្ខា គហិតា, អនុបុព្ពកិរិយាយ តេរស ធុតង្គធម្មា, អនុបុព្ពបដិបទាយ សត្ត អនុបស្សនា អដ្ឋារស មហាវិបស្សនា អដ្ឋតិំស អារម្មណវិភត្តិយោ សត្តតិំស ពោធិបក្ខិយធម្មា ច គហិតា. ន អាយតកេនេវ អញ្ញាបដិវេធោតិ មណ្ឌូកស្ស ឧប្បតិត្វា គមនំ វិយ អាទិតោវ សីលបូរណាទីនិ អកត្វា អរហត្តបដិវេធោ នាម នត្ថិ, បដិបាដិយា បន សីលសមាធិបញ្ញាយោ បូរេត្វាវ អរហត្តប្បត្តីតិ អត្ថោ.

មម សាវកាតិ សោតាបន្នាទិកេ អរិយបុគ្គលេ សន្ធាយ វទតិ. ន សំវសតីតិ ឧបោសថកម្មាទិវសេន សំវាសំ ន ករោតិ. ឧក្ខិបតីតិ អបនេតិ. អារកាវាតិ ទូរេយេវ. ន តេន និព្ពានធាតុយា ឩនត្តំ វា បូរត្តំ វាតិ អសង្ខ្យេយ្យេបិ មហាកប្បេ ពុទ្ធេសុ អនុប្បជ្ជន្តេសុ ឯកសត្តោបិ បរិនិព្ពាតុំ ន សក្កោតិ, តទាបិ ‘‘តុច្ឆា និព្ពានធាតូ’’តិ ន សក្កា វត្តុំ, ពុទ្ធកាលេ បន ឯកេកស្មិំ សមាគមេ អសង្ខ្យេយ្យាបិ សត្តា អមតំ អារាធេន្តិ, តទាបិ ន សក្កា វត្តុំ ‘‘បូរា និព្ពានធាតូ’’តិ. វិមុត្តិរសោតិ កិលេសេហិ វិមុច្ចនរសោ. សព្ពា ហិ សាសនស្ស សម្បត្តិ យាវទេវ អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តស្ស វិមុត្តិយា ហោតិ.

រតនានីតិ រតិជននដ្ឋេន រតនានិ. សតិបដ្ឋានាទយោ ហិ ភាវិយមានា បុព្ពភាគេបិ អនប្បកំ បីតិបាមោជ្ជំ និព្ពត្តេន្តិ, បគេវ អបរភាគេ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យតោ យតោ សម្មសតិ, ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ;

លភតី បីតិបាមោជ្ជំ, អមតំ តំ វិជានត’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៧៤) –

លោកិយរតននិមិត្តំ បន បីតិបាមោជ្ជំ ន តស្ស កលភាគម្បិ អគ្ឃតីតិ អយមត្ថោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោ ឯវ. អបិច –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, ‘រតន’ន្តិ បវុច្ចតី’’តិ.

យទិ ច ចិត្តីកតាទិភាវេន រតនំ នាម ហោតិ, សតិបដ្ឋានាទីនំយេវ ភូតតោ រតនភាវោ. ពោធិបក្ខិយធម្មានញ្ហិ សោ អានុភាវោ, យំ សាវកា សាវកបារមីញាណំ, បច្ចេកពុទ្ធា បច្ចេកពោធិញាណំ, សម្មាសម្ពុទ្ធា សម្មាសម្ពោធិំ អធិគច្ឆន្តីតិ អាសន្នការណត្តា. បរម្បរការណញ្ហិ ទានាទិឧបនិស្សយោតិ ឯវំ រតិជននដ្ឋេន ចិត្តីកតាទិអត្ថេន ច រតនភាវោ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ សាតិសយោ. តេន វុត្តំ – ‘‘តត្រិមានិ រតនានិ, សេយ្យថិទំ, ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិអាទិ.

តត្ថ អារម្មណេ បក្ខន្ទិត្វា ឧបដ្ឋានដ្ឋេន បដ្ឋានំ, សតិយេវ បដ្ឋានំ សតិបដ្ឋានំ. អារម្មណស្ស បន កាយាទិវសេន ចតុព្ពិធត្តា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ. តថា ហិ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុភសុខនិច្ចអត្តសញ្ញានំ បហានតោ អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តតាគហណតោ ច នេសំ កាយានុបស្សនាទិភាវោ វិភត្តោ.

សម្មា បទហន្តិ ឯតេន, សយំ វា សម្មា បទហតិ, បសត្ថំ, សុន្ទរំ វា បទហន្តិ សម្មប្បធានំ. បុគ្គលស្ស វា សម្មទេវ បធានភាវករណតោ សម្មប្បធានំ. វីរិយស្សេតំ អធិវចនំ. តម្បិ អនុប្បន្នុប្បន្នានំ អកុសលានំ អនុប្បាទនបហានវសេន អនុប្បន្នុប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទនភាវនវសេន ច ចតុកិច្ចំ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានា’’តិ.

ឥជ្ឈតីតិ ឥទ្ធិ, សមិជ្ឈតិ និប្ផជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥជ្ឈន្តិ វា ឯតាយ សត្តា ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥទ្ធិ. ឥតិ បឋមេន អត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ ឥទ្ធិបាទោ, ឥទ្ធិកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. ទុតិយេន អត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ បតិដ្ឋា អធិគមូបាយោតិ ឥទ្ធិបាទោ. តេន ហិ ឧបរូបរិវិសេសសង្ខាតំ ឥទ្ធិំ បជ្ជន្តិ បាបុណន្តិ, ស្វាយំ ឥទ្ធិបាទោ យស្មា ឆន្ទាទិកេ ចត្តារោ អធិបតិធម្មេ ធុរេ ជេដ្ឋកេ កត្វា និព្ពត្តិយតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា’’តិ.

បញ្ចិន្ទ្រិយានីតិ សទ្ធាទីនិ បញ្ច ឥន្ទ្រិយានិ. តត្ថ អស្សទ្ធិយំ អភិភវិត្វា អធិមោក្ខលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ, កោសជ្ជំ អភិភវិត្វា បគ្គហលក្ខណេ, បមាទំ អភិភវិត្វា ឧបដ្ឋានលក្ខណេ, វិក្ខេបំ អភិភវិត្វា អវិក្ខេបលក្ខណេ, អញ្ញាណំ អភិភវិត្វា ទស្សនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ បញ្ញិន្ទ្រិយំ.

តានិយេវ អស្សទ្ធិយាទីហិ អនភិភវនីយតោ អកម្បិយដ្ឋេន សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវេន ‘‘ពលានី’’តិ វេទិតព្ពានិ.

សត្ត ពោជ្ឈង្គាតិ ពោធិយា, ពោធិស្ស វា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា. យា ហិ ឯសា ធម្មសាមគ្គី យាយ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខត្តកិលមថានុយោគ- ឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតិ, កិលេសនិទ្ទាយ វុដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ, តស្សា ធម្មសាមគ្គិសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា ឈានង្គមគ្គង្គាទយោ វិយ. យោបេស វុត្តប្បការាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ‘‘ពោធី’’តិ វុច្ចតិ, តស្ស ពោធិស្ស អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. តេនាហុ បោរាណា – ‘‘ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ. ‘‘ពោធិយា សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិអាទិនា នយេនបិ ពោជ្ឈង្គានំ ពោជ្ឈង្គត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោតិ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសេហិ អារកត្តា អរិយភាវករត្តា អរិយផលបដិលាភករត្តា ច អរិយោ. សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ អដ្ឋង្គានិ អស្ស អត្ថិ, អដ្ឋ អង្គានិយេវ វា អដ្ឋង្គិកោ. កិលេសេ មារេន្តោ គច្ឆតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គិយតិ, សយំ វា និព្ពានំ មគ្គតីតិ មគ្គោតិ. ឯវមេតេសំ សតិបដ្ឋានាទីនំ អត្ថវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

សោតាបន្នោតិ មគ្គសង្ខាតំ សោតំ អាបជ្ជិត្វា បាបុណិត្វា ឋិតោ, សោតាបត្តិផលដ្ឋោតិ អត្ថោ. សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោតិ សោតាបត្តិផលស្ស អត្តបច្ចក្ខករណាយ បដិបជ្ជមានោ បឋមមគ្គដ្ឋោ, យោ អដ្ឋមកោតិបិ វុច្ចតិ. សកទាគាមីតិ សកិទេវ ឥមំ លោកំ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន អាគមនសីលោ ទុតិយផលដ្ឋោ. អនាគាមីតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន កាមលោកំ អនាគមនសីលោ តតិយផលដ្ឋោ. យោ បន សទ្ធានុសារី ធម្មានុសារី ឯកពីជីតិ ឯវមាទិកោ អរិយបុគ្គលវិភាគោ, សោ ឯតេសំយេវ បភេទោតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អត្តនោ ធម្មវិនយេ មតកុណបសទិសេន ទុស្សីលបុគ្គលេន សទ្ធិំ សំវាសាភាវសង្ខាតំ អត្ថំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ អសំវាសារហសំវាសារហវិភាគការណបរិទីបនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ ឆន្នមតិវស្សតីតិ អាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា បដិច្ឆាទេន្តោ អញ្ញំ នវំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តតោ បរំ តតោ បរន្តិ ឯវំ អាបត្តិវស្សំ កិលេសវស្សំ អតិវិយ វស្សតិ. វិវដំ នាតិវស្សតីតិ អាបត្តិំ អាបន្នោ តំ អប្បដិច្ឆាទេត្វា វិវរន្តោ សព្រហ្មចារីនំ បកាសេន្តោ យថាធម្មំ យថាវិនយំ បដិករោន្តោ ទេសេន្តោ វុដ្ឋហន្តោ អញ្ញំ នវំ អាបត្តិំ ន អាបជ្ជតិ, តេនស្ស វិវដំ បុន អាបត្តិវស្សំ កិលេសវស្សំ ន វស្សតិ. យស្មា ច ឯតទេវំ, តស្មា ឆន្នំ ឆាទិតំ អាបត្តិំ វិវរេថ បកាសេថ. ឯវំ តំ នាតិវស្សតីតិ ឯវំ សន្តេ តំ អាបត្តិអាបជ្ជនកំ អាបន្នបុគ្គលំ អត្តភាវំ អតិវិជ្ឈិត្វា កិលេសវស្សំ ន វស្សតិ ន តេមេតិ. ឯវំ សោ កិលេសេហិ អនវស្សុតោ បរិសុទ្ធសីលោ សមាហិតោ ហុត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា សម្មសន្តោ អនុក្កមេន និព្ពានំ បាបុណាតីតិ អធិប្បាយោ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.