៣. សុប្បពុទ្ធកុដ្ឋិសុត្តវណ្ណនា

៤៣. តតិយេ រាជគហេ សុប្បពុទ្ធោ នាម កុដ្ឋី អហោសីតិ សុប្បពុទ្ធនាមកោ ឯកោ បុរិសោ រាជគហេ អហោសិ. សោ ច កុដ្ឋី កុដ្ឋរោគេន ពាឡ្ហវិទូសិតគត្តោ. មនុស្សទលិទ្ទោតិ យត្តកា រាជគហេ មនុស្សា តេសុ សព្ពទុគ្គតោ. សោ ហិ សង្ការកូដវតិអាទីសុ មនុស្សេហិ ឆឌ្ឌិតបិលោតិកខណ្ឌានិ សិព្ពិត្វា បរិទហតិ, កបាលំ គហេត្វា ឃរា ឃរំ គន្ត្វា លទ្ធអាចាមឧច្ឆិដ្ឋភត្តានិ និស្សាយ ជីវតិ, តម្បិ បុព្ពេ កតកម្មបច្ចយា ន យាវទត្ថំ លភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘មនុស្សទលិទ្ទោ’’តិ. មនុស្សកបណោតិ មនុស្សេសុ បរមកបណតំ បត្តោ. មនុស្សវរាកោតិ មនុស្សានំ ហីឡិតបរិភូតតាយ អតិវិយ ទីនោ. មហតិយា បរិសាយាតិ មហតិយា ភិក្ខុបរិសាយ ចេវ ឧបាសកបរិសាយ ច.

ឯកទិវសំ កិរ ភគវា មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា ភិក្ខូនំ សុលភបិណ្ឌបាតំ កត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ កតិបយភិក្ខុបរិវារោ និក្ខន្តោ យេហិ ទានំ ទិន្នំ, តេសំ ឧបាសកានំ អវសេសភិក្ខូនញ្ច អាគមនំ អាគមយមានោ អន្តោនគរេយេវ អញ្ញតរស្មិំ រមណីយេ បទេសេ អដ្ឋាសិ. តាវទេវ ភិក្ខូ តតោ តតោ អាគន្ត្វា ភគវន្តំ បរិវារេសុំ, ឧបាសកាបិ ‘‘អនុមោទនំ សុត្វា វន្ទិត្វា និវត្តិស្សាមា’’តិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ, មហាសន្និបាតោ អហោសិ. ភគវា និសីទនាការំ ទស្សេសិ. តាវទេវ ពុទ្ធារហំ អាសនំ បញ្ញាបេសុំ. អថ ភគវា អសីតិអនុព្យញ្ជនប្បដិមណ្ឌិតេហិ ទ្វត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណេហិ វិរោចមានាយ ព្យាមប្បភាបរិក្ខេបសមុជ្ជលាយ នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជេដ្ឋបភស្សរានំ វសេន ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរំសិយោ វិស្សជ្ជេន្តិយា អនុបមាយ រូបកាយសិរិយា សកលមេវ តំ បទេសំ ឱភាសេន្តោ តារាគណបរិវុតោ វិយ បុណ្ណចន្ទោ ភិក្ខុគណបរិវុតោ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា មនោសិលាតលេ កេសរសីហោ វិយ សីហនាទំ នទន្តោ ករវីករុតមញ្ជុនា ព្រហ្មស្សរេន ធម្មំ ទេសេតិ.

ភិក្ខូបិ ខោ អប្បិច្ឆា សន្តុដ្ឋា បវិវិត្តា អសំសដ្ឋា អារទ្ធវីរិយា បហិតត្តា ចោទកា បាបគរហិនោ វត្តារោ វចនក្ខមា សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាសម្បន្នា វិមុត្តិសម្បន្នា វិមុត្តិញាណទស្សនសម្បន្នា មេឃវណ្ណំ បំសុកូលចីវរំ បារុបិត្វា សុវម្មិតា វិយ គន្ធហត្ថិនោ ភគវន្តំ បរិវារេត្វា ឱហិតសោតា ធម្មំ សុណន្តិ. ឧបាសកាបិ សុទ្ធវត្ថនិវត្ថា សុទ្ធុត្តរាសង្គា បុព្ពណ្ហសមយំ មហាទានានិ បវត្តេត្វា គន្ធមាលាទីហិ ភគវន្តំ បូជេត្វា វន្ទិត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស និបច្ចការំ ទស្សេត្វា ភគវន្តំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច បរិវារេត្វា សំយតហត្ថបាទា ឱហិតសោតា សក្កច្ចំ ធម្មំ សុណន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា មហតិយា បរិសាយ បរិវុតោ ធម្មំ ទេសេន្តោ និសិន្នោ ហោតី’’តិ.

សុប្បពុទ្ធោ បន ជិឃច្ឆាទុព្ពល្យបរេតោ ឃាសបរិយេសនំ ចរមានោ អន្តរវីថិំ ឱតិណ្ណោ ទូរតោវ តំ មហាជនសន្និបាតំ ទិស្វា, ‘‘កិំ នុ ខោ អយំ មហាជនកាយោ សន្និបតិតោ, អទ្ធា ឯត្ថ ភោជនំ ទីយតិ មញ្ញេ, អប្បេវ នាមេត្ថ គតេន កិញ្ចិ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា លទ្ធុំ សក្កា’’តិ សញ្ជាតាភិលាសោ តត្ថ គន្ត្វា អទ្ទស ភគវន្តំ បាសាទិកំ ទស្សនីយំ បសាទនីយំ ឧត្តមទមថសមថមនុប្បត្តំ ទន្តំ គុត្តំ សន្តិន្ទ្រិយំ សុសមាហិតំ តាយ បរិសាយ បរិវុតំ ធម្មំ ទេសេន្តំ, ទិស្វាន បុរិមជាតិសម្ភតាយ បរិបក្កាយ ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ ‘‘យំនូនាហម្បិ ធម្មំ សុណេយ្យ’’ន្តិ បរិសបរិយន្តេ និសីទិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អទ្ទសា ខោ សុប្បពុទ្ធោ កុដ្ឋី…បេ… តត្ថេវ ឯកមន្តំ និសីទិ ‘អហម្បិ ធម្មំ សោស្សាមី’’’តិ.

សព្ពាវន្តន្តិ សព្ពាវតិំ ហីនាទិសព្ពបុគ្គលវតំ, តត្ថ កិញ្ចិបិ អនវសេសេត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពវន្ត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ចេតសាតិ ពុទ្ធចក្ខុសម្បយុត្តចិត្តេន. ចិត្តសីសេន ហិ ញាណំ និទ្ទិដ្ឋំ, តស្មា អាសយានុសយញាណេន ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន ចាតិ អត្ថោ. ចេតោ បរិច្ច មនសាកាសីតិ តស្សា បរិសាយ ចិត្តំ បច្ចេកំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា មនសិ អកាសិ តេ វោលោកេសិ. ភព្ពោ ធម្មំ វិញ្ញាតុន្តិ មគ្គផលធម្មំ អធិគន្តុំ សមត្ថោ, ឧបនិស្សយសម្បន្នោតិ អត្ថោ. ឯតទហោសីតិ អយំ សុប្បពុទ្ធោ កិញ្ចាបិ តគរសិខិម្ហិ បច្ចេកពុទ្ធេ អបរជ្ឈិត្វា ឦទិសោ ជាតោ, មគ្គផលូបនិស្សយោ បនស្ស បំសុបដិច្ឆន្នសុវណ្ណនិក្ខំ វិយ អន្តោហទយេយេវ វិជ្ជោតតិ, តស្មា សុវិញ្ញាបិយោតិ ឥទំ អហោសិ. តេនាហ – ‘‘អយំ ខោ ឥធ ភព្ពោ ធម្មំ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ.

អនុបុព្ពិំ កថន្តិ ទានានន្តរំ សីលំ, សីលានន្តរំ សគ្គំ, សគ្គានន្តរំ មគ្គន្តិ ឯវំ អនុបដិបាដិកថំ. ភគវា ហិ បឋមំ ហេតុនា សទ្ធិំ អស្សាទំ ទស្សេត្វា តតោ សត្តេ វិវេចេតុំ នានានយេហិ អាទីនវំ បកាសេត្វា អាទីនវសវនេន សំវិគ្គហទយានំ នេក្ខម្មគុណវិភាវនមុខេន ច វិវដ្ដំ ទស្សេតិ.

ទានកថន្តិ ឥទំ នាម សុខានំ និទានំ, សម្បត្តីនំ មូលំ, ភោគានំ បតិដ្ឋា, វិសមគតស្ស តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ, ឥធលោកបរលោកេសុ ទានសទិសោ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អាលម្ពនំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ នត្ថិ. ឥទញ្ហិ អវស្សយដ្ឋេន រតនមយសីហាសនសទិសំ, បតិដ្ឋានដ្ឋេន មហាបថវិសទិសំ, អាលម្ពនដ្ឋេន អាលម្ពនរជ្ជុសទិសំ, ទុក្ខនិត្ថរណដ្ឋេន នាវាសទិសំ, សមស្សាសនដ្ឋេន សង្គាមសូរោ, ភយបរិត្តាណដ្ឋេន សុបរិខាបរិក្ខិត្តនគរំ, មច្ឆេរមលាទីហិ អនុបលិត្តដ្ឋេន បទុមំ, តេសំ និទហនដ្ឋេន ជាតវេទោ, ទុរាសទដ្ឋេន អាសីវិសោ, អសន្តាសដ្ឋេន សីហោ, ពលវន្តដ្ឋេន ហត្ថី, អភិមង្គលសម្មតដ្ឋេន សេតឧសភោ, ខេមន្តភូមិសម្បាបនដ្ឋេន វលាហកោ អស្សរាជា. ទានញ្ហិ លោកេ រជ្ជសិរិំ ទេតិ, ចក្កវត្តិសម្បត្តិំ សក្កសម្បត្តិំ មារសម្បត្តិំ ព្រហ្មសម្បត្តិំ សាវកបារមីញាណំ បច្ចេកពោធិញាណំ សម្មាសម្ពោធិញាណំ ទេតីតិ ឯវមាទិទានគុណប្បដិសំយុត្តកថំ.

យស្មា បន ទានំ ទេន្តោ សីលំ សមាទាតុំ សក្កោតិ, តស្មា ទានកថានន្តរំ សីលកថំ កថេសិ. សីលកថន្តិ សីលំ នាមេតំ សត្តានំ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អាលម្ពនំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ. ឥធលោកបរលោកសម្បត្តីនញ្ហិ សីលសទិសោ អវស្សយោ បតិដ្ឋា អាលម្ពនំ តាណំ លេណំ គតិ បរាយណំ នត្ថិ, សីលាលង្ការសទិសោ អលង្ការោ, សីលបុប្ផសទិសំ បុប្ផំ, សីលគន្ធសទិសោ គន្ធោ នត្ថិ, សីលាលង្ការេន ហិ អលង្កតំ សីលកុសុមបិឡន្ធិតំ សីលគន្ធានុលិត្តំ សទេវកោ លោកោ ឱលោកេន្តោ តិត្តិំ ន គច្ឆតីតិ ឯវមាទីហិ សីលគុណប្បដិសំយុត្តកថំ.

ឥទំ បន សីលំ និស្សាយ អយំ សគ្គោ លព្ភតីតិ ទស្សេតុំ សីលានន្តរំ សគ្គកថំ កថេសិ. សគ្គកថន្តិ សគ្គោ នាម ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ, និច្ចមេត្ថ កីឡា និច្ចសម្បត្តិយោ លព្ភន្តិ, ចាតុមហារាជិកា ទេវា នវុតិវស្សសតសហស្សានិ ទិព្ពសុខំ ទិព្ពសម្បត្តិំ បដិលភន្តិ, តាវតិំសា តិស្សោ វស្សកោដិយោ សដ្ឋិ ច វស្សសតសហស្សានីតិ ឯវមាទិសគ្គគុណប្បដិសំយុត្តកថំ. សគ្គសម្បត្តិំ កថេន្តានញ្ហិ ពុទ្ធានំ មុខំ នប្បហោតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘អនេកបរិយាយេន ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, សគ្គកថំ កថេយ្យ’’ន្តិអាទិ.

ឯវំ ហេតុនា សទ្ធិំ សគ្គកថាយ បលោភេត្វា បុន ហត្ថិំ អលង្ករិត្វា តស្ស សោណ្ឌំ ឆិន្ទន្តោ វិយ ‘‘អយម្បិ សគ្គោ អនិច្ចោ អធុវោ, ន ឯត្ថ ឆន្ទរាគោ កាតព្ពោ’’តិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អប្បស្សាទា កាមា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៧៧; ២.៤២) នយេន កាមានំ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ កថេសិ. តត្ថ អាទីនវន្តិ ទោសំ. ឱការន្តិ លាមកសភាវំ, អសេដ្ឋេហិ សេវិតព្ពំ សេដ្ឋេហិ ន សេវិតព្ពំ និហីនសភាវន្តិ អត្ថោ. សំកិលេសន្តិ តេហិ សត្តានំ សំសារេ សំកិលិស្សនំ. តេនាហ – ‘‘កិលិស្សន្តិ វត ភោ សត្តា’’តិ (ម. និ. ២.៣៥១).

ឯវំ កាមាទីនវេន តជ្ជេត្វា នេក្ខម្មេ អានិសំសំ បកាសេសិ បព្ពជ្ជាយ ឈានាទីសុ ច គុណំ ទីបេសិ វណ្ណេសិ. កល្លចិត្តន្តិអាទីសុ កល្លចិត្តន្តិ កម្មនិយចិត្តំ, ហេដ្ឋា បវត្តិតទេសនាយ អស្សទ្ធិយាទីនំ ចិត្តទោសានំ វិគតត្តា ឧបរិទេសនាយ ភាជនភាវូបគមនេន កម្មនិយចិត្តំ, កម្មក្ខមចិត្តន្តិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិមានាទិសំកិលេសវិគមេន មុទុចិត្តំ. កាមច្ឆន្ទាទិវិគមេន វិនីវរណចិត្តំ. សម្មាបដិបត្តិយំ ឧឡារបីតិបាមោជ្ជយោគេន ឧទគ្គចិត្តំ. តត្ថ សទ្ធាសម្បត្តិយា បសន្នចិត្តំ, យទា ភគវា អញ្ញាសីតិ សម្ពន្ធោ.

អថ វា កល្លចិត្តន្តិ កាមច្ឆន្ទវិគមេន អរោគចិត្តំ. មុទុចិត្តន្តិ ព្យាបាទវិគមេន មេត្តាវសេន អកថិនចិត្តំ. វិនីវរណចិត្តន្តិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចវិគមេន អវិក្ខិបនតោ ន បិហិតចិត្តំ. ឧទគ្គចិត្តន្តិ ថិនមិទ្ធវិគមេន សម្បគ្គហវសេន អលីនចិត្តំ. បសន្នចិត្តន្តិ វិចិកិច្ឆាវិគមេន សម្មាបដិបត្តិយា អធិមុត្តចិត្តំ.

អថាតិ បច្ឆា. សាមុក្កំសិកាតិ សាមំ ឧក្កំសិកា អត្តនាវ ឧទ្ធរិត្វា គហិតា, សយម្ភូញាណេន សាមំ ទិដ្ឋា, អញ្ញេសំ អសាធារណាតិ អត្ថោ. កា ច បន សាតិ? អរិយសច្ចទេសនា. តេនេវាហ – ‘‘ទុក្ខំ សមុទយំ និរោធំ មគ្គ’’ន្តិ. ឥទញ្ហិ សច្ចានំ សរូបទស្សនំ, តស្មា ឥមស្មិំ ឋានេ អរិយសច្ចានិ កថេតព្ពានិ, តានិ សព្ពាការតោ វិត្ថារេន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៥២៩) វុត្តានីតិ តត្ថ វុត្តនយេន វេទិតព្ពានិ.

សេយ្យថាបីតិអាទិនា ឧបមាវសេន សុប្បពុទ្ធស្ស កិលេសប្បហានំ អរិយមគ្គុប្បាទញ្ច ទស្សេតិ. អបគតកាឡកន្តិ វិគតកាឡកំ. សម្មទេវាតិ សុដ្ឋុយេវ. រជនន្តិ នីលបីតលោហិតមញ្ជេដ្ឋាទិរង្គជាតំ. បដិគ្គណ្ហេយ្យាតិ គណ្ហេយ្យ, បភស្សរំ ភវេយ្យ. តស្មិំយេវ អាសនេតិ តស្សំយេវ និសជ្ជាយំ. ឯតេនស្ស លហុវិបស្សនកតា តិក្ខបញ្ញតា សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញតា ច ទស្សិតា ហោន្តិ. វិរជំ វីតមលន្តិ អបាយគមនីយរាគរជាទីនំ អភាវេន វិរជំ, អនវសេសទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាមលាបគមេន វីតមលំ. បឋមមគ្គវជ្ឈកិលេសរជាភាវេន វា វិរជំ, បញ្ចវិធទុស្សីលមលាបគមេន វីតមលំ. ធម្មចក្ខុន្តិ សោតាបត្តិមគ្គោ អធិប្បេតោ. តស្ស ឧប្បត្តិអាការទស្សនត្ថំ ‘‘យំកិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. តញ្ហិ និរោធំ អារម្មណំ កត្វា កិច្ចវសេន ឯវ សង្ខតធម្មេ បដិវិជ្ឈន្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

តត្រិទំ ឧបមាសំសន្ទនំ – វត្ថំ វិយ ចិត្តំ ទដ្ឋព្ពំ, វត្ថស្ស អាគន្តុកមលេហិ កិលិដ្ឋភាវោ វិយ ចិត្តស្ស រាគាទិមលេហិ សំកិលិដ្ឋភាវោ, ធោវនផលកំ វិយ អនុបុព្ពិកថា, ឧទកំ វិយ សទ្ធា, ឧទកេន តេមេត្វា តេមេត្វា គោមយខារេហិ កាឡកេ សម្មទ្ទិត្វា វត្ថស្ស ធោវនប្បយោគោ វិយ សទ្ធាសលិលេន តេមេត្វា សតិសមាធិបញ្ញាហិ ទោសេ សិថិលេ កត្វា សទ្ធាទិវិធិនា ចិត្តស្ស សោធនេ វីរិយារម្ភោ, តេន បយោគេន វត្ថេ កាឡកាបគមោ វិយ វីរិយារម្ភេន កិលេសវិក្ខម្ភនំ, រង្គជាតំ វិយ អរិយមគ្គោ, តេន សុទ្ធស្ស វត្ថស្ស បភស្សរភាវោ វិយ វិក្ខម្ភិតកិលេសស្ស ចិត្តស្ស មគ្គេន បរិយោទាបនន្តិ.

ឯវំ បន សុប្បពុទ្ធោ បរិសបរិយន្តេ និសិន្នោ ធម្មទេសនំ សុត្វា សោតាបត្តិផលំ បត្វា អត្តនា បដិលទ្ធគុណំ សត្ថុ អារោចេតុកាមោ បរិសមជ្ឈំ ឱគាហិតុំ អវិសហន្តោ មហាជនស្ស សត្ថារំ វន្ទិត្វា អនុគន្ត្វា និវត្តកាលេ ភគវតិ វិហារំ គតេ សយម្បិ វិហារំ អគមាសិ. តស្មិំ ខណេ សក្កោ ទេវរាជា ‘‘អយំ សុប្បពុទ្ធោ កុដ្ឋី អត្តនា សត្ថុ សាសនេ បដិលទ្ធគុណំ បាកដំ កាតុកាមោ’’តិ ញត្វា ‘‘វីមំសិស្សាមិ ន’’ន្តិ គន្ត្វា អាកាសេ ឋិតោ ឯតទវោច – ‘‘សុប្បពុទ្ធ ត្វំ មនុស្សទលិទ្ទោ មនុស្សកបណោ មនុស្សវរាកោ, អហំ តេ អបរិមិតំ ធនំ ទស្សាមិ, ‘ពុទ្ធោ ន ពុទ្ធោ, ធម្មោ ន ធម្មោ, សង្ឃោ ន សង្ឃោ, អលំ មេ ពុទ្ធេន, អលំ មេ ធម្មេន, អលំ មេ សង្ឃេនា’តិ វទេហី’’តិ. អថ នំ សោ អាហ ‘‘កោសិ ត្វ’’ន្តិ? ‘‘អហំ សក្កោ ទេវរាជា’’តិ. ‘‘អន្ធពាល អហិរិក, ត្វំ មយា សទ្ធិំ កថេតុំ ន យុត្តរូបោ, យោ ត្វំ ឯវំ អវត្តព្ពំ វទេសិ, អបិច មំ ត្វំ ‘ទុគ្គតោ ទលិទ្ទោ កបណោ’តិ កស្មា វទេសិ, ននុ អហំ លោកនាថស្ស ឱរសបុត្តោ, នេវាហំ ទុគ្គតោ ន ទលិទ្ទោ ន កបណោ, អថ ខោ សុខប្បត្តោ បរមេន សុខេន អបាហមស្មិ មហទ្ធនោ’’តិ វត្វា អាហ –

‘‘សទ្ធាធនំ សីលធនំ, ហិរិឱត្តប្បិយំ ធនំ;

សុតធនញ្ច ចាគោ ច, បញ្ញា វេ សត្តមំ ធនំ.

‘‘យស្ស ឯតេ ធនា អត្ថិ, ឥត្ថិយា បុរិសស្ស វា;

‘អទលិទ្ទោ’តិ តំ អាហុ, អមោឃំ តស្ស ជីវិត’’ន្តិ. (អ. និ. ៧.៥) –

តស្សិមានិ មេ សត្ត អរិយធនានិ សន្តិ. យេសញ្ហិ ឥមានិ ធនានិ សន្តិ, ន ត្វេវ តេ ពុទ្ធេហិ វា បច្ចេកពុទ្ធេហិ វា ‘ទលិទ្ទា’តិ វុច្ចន្តី’’តិ.

សក្កោ តស្ស កថំ សុត្វា តំ អន្តរាមគ្គេ ឱហាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សព្ពំ តំ វចនំ បដិវចនញ្ច អារោចេសិ. អថ នំ ភគវា អាហ – ‘‘ន ខោ សក្ក សក្កា តាទិសានំ សតេនបិ សហស្សេនបិ សុប្បពុទ្ធំ កុដ្ឋិំ ‘ពុទ្ធោ ន ពុទ្ធោ, ធម្មោ ន ធម្មោ, សង្ឃោ ន សង្ឃោ’តិ កថាបេតុ’’ន្តិ. សុប្បពុទ្ធោបិ ខោ កុដ្ឋី សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សត្ថារា កតបដិសន្ថារោ អត្តនា បដិលទ្ធគុណំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សុប្បពុទ្ធោ កុដ្ឋី ទិដ្ឋធម្មោ’’តិអាទិ.

តត្ថ ទិដ្ឋធម្មោតិ ទិដ្ឋោ អរិយសច្ចធម្មោ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋធម្មោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ ‘‘ទិដ្ឋធម្មោ’’តិ ចេត្ថ សាមញ្ញវចនោ ធម្មសទ្ទោ. ទស្សនំ នាម ញាណទស្សនតោ អញ្ញម្បិ អត្ថីតិ តំ និវត្តនត្ថំ ‘‘បត្តធម្មោ’’តិ វុត្តំ. បត្តិ ច ញាណសម្បត្តិតោ អញ្ញាបិ វិជ្ជតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘វិទិតធម្មោ’’តិ វុត្តំ. សា បនាយំ វិទិតធម្មតា ធម្មេសុ ឯកទេសេនាបិ ហោតីតិ និប្បទេសតោ វិទិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘បរិយោគាឡ្ហធម្មោ’’តិ វុត្តំ. តេនស្ស យថាវុត្តំ សច្ចាភិសម្ពោធំយេវ ទីបេតិ. មគ្គញាណញ្ហិ ឯកាភិសមយវសេន បរិញ្ញាទិកិច្ចំ សាធេន្តំ និប្បទេសេនបិ បរិញ្ញេយ្យធម្មំ សមន្តតោ ឱគាឡ្ហំ នាម ហោតិ, ន តទញ្ញញាណំ. តេន វុត្តំ – ‘‘ទិដ្ឋោ អរិយសច្ចធម្មោ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋធម្មោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ’’តិអាទិ.

តត្ថ បដិភយកន្តារសទិសា សោឡសវត្ថុកា ច អដ្ឋវត្ថុកា ច តិណ្ណា វិចិកិច្ឆា ឯតេនាតិ តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ. តតោ ឯវ បវត្តិអាទីសុ ‘‘ឯវំ នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិ ឯវំ បវត្តិតា វិគតា សមុច្ឆិន្នា កថំកថា ឯតស្សាតិ វិគតកថំកថោ. សារជ្ជករានំ បាបធម្មានំ បហីនត្តា តប្បដិបក្ខេសុ ច សីលាទិគុណេសុ សុប្បតិដ្ឋិតត្តា វេសារជ្ជំ វិសារទភាវំ វេយ្យត្តិយំ បត្តោតិ វេសារជ្ជប្បត្តោ. នាស្ស បរោ បច្ចយោ, ន បរស្ស សទ្ធាយ ឯត្ថ វត្តតីតិ អបរប្បច្ចយោ. កត្ថាតិ អាហ ‘‘សត្ថុសាសនេ’’តិ.

អភិក្កន្តន្តិអាទីសុ កិញ្ចាបិ អយំ អភិក្កន្តសទ្ទោ ខយសុន្ទរាភិរូបព្ភនុមោទនាទីសុ អនេកេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ, ឥធ បន អព្ភនុមោទនេ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវ សោ បសាទវសេន បសំសាវសេន ច ទ្វិក្ខត្តុំ វុត្តោ, សាធុ សាធុ, ភន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. អភិក្កន្តន្តិ វា អតិកន្តំ អតិឥដ្ឋំ អតិមនាបំ, អតិសុន្ទរន្តិ អត្ថោ. តត្ថ ឯកេន អភិក្កន្តសទ្ទេន ភគវតោ ទេសនំ ថោមេតិ, ឯកេន អត្តនោ បសាទំ.

អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, យទិទំ ភគវតោ ធម្មទេសនា, អភិក្កន្តំ, ភន្តេ, យទិទំ ភគវតោ ធម្មទេសនំ អាគម្ម មម បសាទោតិ. ភគវតោ ឯវ វា វចនំ អភិក្កន្តំ ទោសនាសនតោ, អភិក្កន្តំ គុណាធិគមនតោ, តថា សទ្ធាវឌ្ឍនតោ, បញ្ញាជននតោ, សាត្ថតោ, សព្យញ្ជនតោ, ឧត្តានបទតោ, គម្ភីរត្ថតោ, កណ្ណសុខតោ, ហទយង្គមតោ, អនត្តុក្កំសនតោ, អបរវម្ភនតោ, ករុណាសីតលតោ, បញ្ញាវទាតតោ, អាបាថរមណីយតោ, វិមទ្ទក្ខមតោ, សុយ្យមានសុខតោ, វីមំសិយមានហិតតោតិ ឯវមាទិនយេហិ ថោមេន្តោ បទទ្វយំ អាហ.

តតោ បរម្បិ ចតូហិ ឧបមាហិ ទេសនំយេវ ថោមេតិ. តត្ថ និក្កុជ្ជិតន្តិ អធោមុខដ្ឋបិតំ, ហេដ្ឋាមុខជាតំ វា. ឧក្កុជ្ជេយ្យាតិ ឧបរិ មុខំ ករេយ្យ. បដិច្ឆន្នន្តិ តិណបណ្ណាទិនា ឆាទិតំ. វិវរេយ្យាតិ ឧគ្ឃាដេយ្យ. មូឡ្ហស្សាតិ ទិសាមូឡ្ហស្ស. មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យាតិ ហត្ថេ គហេត្វា ‘‘ឯស មគ្គោ’’តិ មគ្គំ ឧបទិសេយ្យ. អន្ធការេតិ ចតុរង្គសមន្នាគតេ. អយំ តាវ បទត្ថោ.

អយំ បន អធិប្បាយយោជនា – យថា កោចិ និក្កុជ្ជិតំ ឧក្កុជ្ជេយ្យ, ឯវំ សទ្ធម្មវិមុខំ អសទ្ធម្មេ បតិដ្ឋិតំ មំ អសទ្ធម្មា វុដ្ឋាបេន្តេន, យថា បដិច្ឆន្នំ វិវរេយ្យ, ឯវំ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនន្តរធានតោ បដ្ឋាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិគហនបដិច្ឆន្នំ សាសនំ វិវរន្តេន, យថា មូឡ្ហស្ស មគ្គំ អាចិក្ខេយ្យ, ឯវំ កុម្មគ្គមិច្ឆាមគ្គប្បដិបន្នស្ស មេ សគ្គមោក្ខមគ្គំ អាវិករោន្តេន, យថា អន្ធការេ តេលបជ្ជោតំ ធារេយ្យ, ឯវំ មោហន្ធការេ និមុគ្គស្ស មេ ពុទ្ធាទិរតនរូបានិ អបស្សតោ តប្បដិច្ឆាទកមោហន្ធការវិទ្ធំសនទេសនាបជ្ជោតធារណេន ភគវតា នានានយេហិ បកាសិតត្តា អនេកបរិយាយេន ធម្មោ បកាសិតោ.

ឯវំ ទេសនំ ថោមេត្វា តាយ ទេសនាយ រតនត្តយេ បសន្នចិត្តោ បសន្នាការំ ករោន្តោ ‘‘ឯសាហ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯសាហន្តិ ឯសោ អហំ. ភគវន្តំ សរណំ គច្ឆាមីតិ ភគវា មេ សរណំ បរាយណំ អឃស្ស ឃាតា, ហិតស្ស វិធាតាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ភគវន្តំ គច្ឆាមិ ភជាមិ, ឯវំ វា ជានាមិ ពុជ្ឈាមីតិ. យេសញ្ហិ ធាតូនំ គតិអត្ថោ, ពុទ្ធិបិ តេសំ អត្ថោតិ. ធម្មន្តិ អធិគតមគ្គេ សច្ឆិកតនិរោធេ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ចតូសុ អបាយេសុ អបតមានេ ធារេតីតិ ធម្មោ. សោ អត្ថតោ អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ច. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០).

‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០) ច –

ន កេវលំ អរិយមគ្គោ ចេវ និព្ពានញ្ច, អបិច ខោ អរិយផលេហិ សទ្ធិំ បរិយត្តិធម្មោបិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘រាគវិរាគមនេជមសោកំ, ធម្មមសង្ខតមប្បដិកូលំ;

មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តំ, ធម្មមិមំ សរណត្ថមុបេហី’’តិ. (វិ. វ. ៨៨៧);

ឯត្ថ ហិ រាគវិរាគន្តិ មគ្គោ វុត្តោ. អនេជមសោកន្តិ ផលំ. អសង្ខតន្តិ និព្ពានំ. អប្បដិកូលំ មធុរមិមំ បគុណំ សុវិភត្តន្តិ បរិយត្តិធម្មោ វុត្តោតិ.

ភិក្ខុសង្ឃន្តិ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតំ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហំ. ឯត្តាវតា សុប្បពុទ្ធោ តីណិ សរណគមនានិ បដិវេទេសិ. ឧបាសកំ មំ ភគវា ធារេតុ អជ្ជតគ្គេ បាណុបេតំ សរណំ គតន្តិ អជ្ជតគ្គេតិ អជ្ជតំ អាទិំ កត្វា. ‘‘អជ្ជទគ្គេ’’តិបិ បាឋោ, តត្ថ ទការោ បទសន្ធិករោ, អជ្ជ អគ្គេ អជ្ជ អាទិំ កត្វាតិ អត្ថោ. បាណុបេតន្តិ បាណេហិ ឧបេតំ, យាវ មេ ជីវិតំ បវត្តតិ, តាវ ឧបេតំ អនញ្ញសត្ថុកំ តីហិ សរណគមនេហិ សរណំ គតំ រតនត្តយស្ស ឧបាសនតោ ឧបាសកំ កប្បិយការកំ មំ ភគវា ឧបធារេតុ ជានាតូតិ អត្ថោ. ឥមស្ស ច សរណគមនំ អរិយមគ្គាធិគមេនេវ និប្ផន្នំ, អជ្ឈាសយំ បន អាវិករោន្តោ ឯវមាហ.

ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិត្វា អនុមោទិត្វាតិ ភគវតោ វចនំ ចិត្តេន អភិនន្ទិត្វា តមេវ អភិនន្ទិតភាវំ បកាសេន្តោ វុត្តនយេន វាចាយ អនុមោទិត្វា. អភិវាទេត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមីតិ តំ ភគវន្តំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ កត្វា សត្ថុ គុណនិន្នចិត្តោ យាវ ទស្សនវិសយសមតិក្កមា ភគវន្តំយេវ បេក្ខមានោ បញ្ជលិកោ នមស្សមានោ បក្កាមិ.

បក្កន្តោ ច កុដ្ឋរោគាភិភវេន ឆិន្នហត្ថបាទង្គុលិ ឧក្ការគត្តោ សមន្តតោ វិស្សន្ទមានាសវោ កណ្ឌូតិបតិបីឡិតោ អសុចិ ទុគ្គន្ធោ ជេគុច្ឆតមោ បរមការុញ្ញតំ បត្តោ ‘‘នាយំ កាយោ ឥមស្ស អច្ចន្តសន្តស្ស បណីតតមស្ស អរិយធម្មស្ស អាធារោ ភវិតុំ យុត្តោ’’តិ ឧប្បន្នាភិសន្ធិនា វិយ សគ្គសំវត្តនិយេន បុញ្ញកម្មេន ឱកាសេ កតេ អប្បាយុកសំវត្តនិយេន ឧបច្ឆេទកេន បាបកម្មេន កតូបចិតេន ចោទិយមានោ តរុណវច្ឆាយ ធេនុយា អាបតិត្វា មារិតោ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អចិរបក្កន្តំ សុប្បពុទ្ធំ កុដ្ឋិំ គាវី តរុណវច្ឆា អធិបតិត្វា ជីវិតា វោរោបេសី’’តិ.

សោ កិរ អតីតេ ឯកោ សេដ្ឋិបុត្តោ ហុត្វា អត្តនោ សហាយេហិ តីហិ សេដ្ឋិបុត្តេហិ សទ្ធិំ កីឡន្តោ ឯកំ នគរសោភិនិំ គណិកំ ឧយ្យានំ នេត្វា ទិវសំ សម្បត្តិំ អនុភវិត្វា អត្ថង្គតេ សូរិយេ សហាយេ ឯតទវោច – ‘‘ឥមិស្សា ហត្ថេ កហាបណសហស្សំ ពហុកញ្ច សុវណ្ណំ មហគ្ឃានិ ច បសាធនានិ សំវិជ្ជន្តិ, ឥមស្មិំ វនេ អញ្ញោ កោចិ នត្ថិ, រត្តិ ច ជាតា, ហន្ទ ឥមំ មយំ មារេត្វា សព្ពំ ធនំ គហេត្វា គច្ឆាមា’’តិ. តេ ចត្តារោបិ ជនា ឯកជ្ឈាសយា ហុត្វា តំ មារេតុំ ឧបក្កមិំសុ. សា តេហិ មារិយមានា ‘‘ឥមេ និល្លជ្ជា និក្ករុណា មយា សទ្ធិំ កិលេសសន្ថវំ កត្វា និរបរាធំ មំ កេវលំ ធនលោភេន មារេន្តិ, ឯកវារំ តាវ មំ ឥមេ មារេន្តុ, អហំ បន យក្ខិនី ហុត្វា អនេកវារំ ឥមេ មារេតុំ សមត្ថា ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ កត្វា កាលមកាសិ. តេសុ កិរ ឯកោ បក្កុសាតិ កុលបុត្តោ អហោសិ, ឯកោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ, ឯកោ តម្ពទាឋិកោ ចោរឃាតកោ, ឯកោ សុប្បពុទ្ធោ កុដ្ឋី, ឥតិ ឥមេសំ ចតុន្នំ ជនានំ អនេកសតេ អត្តភាវេ សា យក្ខយោនិយំ និព្ពត្តា គាវី ហុត្វា ជីវិតា វោរោបេសិ. តេ តស្ស កម្មស្ស និស្សន្ទេន តត្ថ តត្ថ អន្តរាមរណំ បាបុណិំសុ. ឯវំ សុប្បពុទ្ធស្ស កុដ្ឋិស្ស សហសា មរណំ ជាតំ, តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អចិរបក្កន្តំ…បេ… វោរោបេសី’’តិ.

អថ សម្ពហុលា ភិក្ខូ តស្ស កាលកិរិយំ ភគវតោ អារោចេត្វា អភិសម្បរាយំ បុច្ឆិំសុ. ភគវា ព្យាកាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ’’តិអាទិ.

តត្ថ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយាតិ សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ ភវពន្ធនានំ សមុច្ឆេទវសេន បហានា. សោតាបន្នោតិ សោតសង្ខាតំ អរិយមគ្គំ អាទិតោ បន្នោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សោតោ សោតោតិ ឥទំ, អាវុសោ សារិបុត្ត, វុច្ចតិ. កតមោ នុ ខោ, អាវុសោ, សោតោតិ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិអាទិ (សំ. និ. ៥.១០០១).

អវិនិបាតធម្មោតិ វិនិបតនំ វិនិបាតោ, នាស្ស វិនិបាតោ ធម្មោតិ អវិនិបាតធម្មោ, ចតូសុ អបាយេសុ ឧបបជ្ជនវសេន អបតនសភាវោតិ អត្ថោ. និយតោតិ ធម្មនិយាមេន សម្មត្តនិយាមេន និយតោ. សម្ពោធិបរាយណោតិ ឧបរិមគ្គត្តយសង្ខាតា សម្ពោធិ បរំ អយនំ អស្ស គតិ បដិសរណំ អវស្សំ បត្តព្ពន្តិ សម្ពោធិបរាយណោ. ឯតេន ‘‘តស្ស កា គតិ, កោ អភិសម្បរាយោ’’តិ បុច្ឆាយ ភទ្ទិកា ឯវ សុប្បពុទ្ធស្ស គតិ, ន បាបិកាតិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. ន បន តេន សម្បត្តា គតិ, តំ បន បុច្ឆានុសន្ធិវសេន បកាសេតុកាមោ ធម្មរាជា ឯត្តកមេវ អភាសិ. បស្សតិ ហិ ភគវា ‘‘មយា ឯត្តកេ កថិតេ ឥមិស្សំយេវ បរិសតិ អនុសន្ធិកុសលោ ឯកោ ភិក្ខុ សុប្បពុទ្ធស្ស កុដ្ឋិភាវទាលិទ្ទិយកបណភាវានំ ការណំ បុច្ឆិស្សតិ, អថាហំ តស្ស តំ ការណំ តេន បុច្ឆានុសន្ធិនា បកាសេត្វា ទេសនំ និដ្ឋាបេស្សាមី’’តិ. តេនេវាហ – ‘‘ឯវំ វុត្តេ អញ្ញតរោ ភិក្ខូ’’តិអាទិ. តត្ថ ហេតូតិ អសាធារណការណំ, សាធារណការណំ បន បច្ចយោតិ, អយមេតេសំ វិសេសោ. យេនាតិ យេន ហេតុនា យេន បច្ចយេន ច.

ភូតបុព្ពន្តិ ជាតបុព្ពំ. អតីតេ កាលេ និព្ពត្តំ តំ ទស្សេតុំ ‘‘សុប្បពុទ្ធោ’’តិអាទិ វុត្តំ. កទា បន ភូតន្តិ? អតីតេ កិរ អនុប្បន្នេ តថាគតេ ពារាណសិយា សាមន្តា ឯកស្មិំ គាមេ ឯកា កុលធីតា ខេត្តំ រក្ខតិ. សា ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា បសន្នចិត្តា តស្ស បញ្ចហិ លាជាសតេហិ សទ្ធិំ ឯកំ បទុមបុប្ផំ ទត្វា បញ្ច បុត្តសតានិ បត្ថេសិ. តស្មិំយេវ ខណេ បញ្ចសតា មិគលុទ្ទកា បច្ចេកពុទ្ធស្ស មធុរមំសំ ទត្វា ‘‘ឯតិស្សា បុត្តា ភវេយ្យាម, តុម្ហេហិ បត្តវិសេសំ លភេយ្យាមា’’តិ ច បត្ថយិំសុ. សា យាវតាយុកំ ឋត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តា. តតោ ចុតា ឯកស្មិំ ជាតស្សរេ បទុមគព្ភេ និព្ពត្តិ. តមេកោ តាបសោ ទិស្វា បដិជគ្គិ. តស្សា វិចរន្តិយា បាទុទ្ធារេ បាទុទ្ធារេ ភូមិតោ បទុមានិ ឧដ្ឋហន្តិ. ឯកោ វនចរកោ ទិស្វា ពារាណសិរញ្ញោ អារោចេសិ. រាជា តំ អានេត្វា អគ្គមហេសិំ អកាសិ. តស្សា កុច្ឆិយំ គព្ភោ សណ្ឋាសិ. មហាបទុមកុមារោ តស្សា កុច្ឆិយំ វសិ, សេសា គព្ភមលំ និស្សាយ និព្ពត្តា, តេ វយប្បត្តា ឧយ្យានេ បទុមសរេ កីឡន្តា ឯកេកស្មិំ បទុមេ និសីទិត្វា បរិបក្កញាណា សង្ខារេសុ ខយវយំ បដ្ឋបេត្វា បច្ចេកពោធិំ បាបុណិំសុ. តេសំ ព្យាករណគាថា អហោសិ –

‘‘សរោរុហំ បទុមបលាសបត្រជំ,

សុបុប្ផិតំ ភមរគណានុកិណ្ណំ;

អនិច្ចតំ ខយវយតំ វិទិត្វា,

ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ.

ឯវំ បច្ចេកពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធេសុ តេសុ បញ្ចសុ បច្ចេកពុទ្ធសតេសុ អព្ភន្តរោ តគរសិខី នាម បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ គន្ធមាទនបព្ពតេ នន្ទមូលបព្ភារេ សត្តាហំ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា សត្តាហស្ស អច្ចយេន និរោធា វុដ្ឋិតោ អាកាសេន អាគន្ត្វា ឥសិគិលិបព្ពតេ ឱតរិត្វា បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. តស្មិញ្ច សមយេ រាជគហេ ឯកោ សេដ្ឋិបុត្តោ មហតា បរិវារេន ឧយ្យានកីឡនត្ថំ នគរតោ និក្ខមន្តោ តគរសិខិបច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា ‘‘កោ អយំ ភណ្ឌុកាសាវវសនោ, កុដ្ឋី ភវិស្សតិ, តថា ហិ កុដ្ឋិចីវរេន សរីរំ បារុបិត្វា គច្ឆតី’’តិ និដ្ឋុភិត្វា អបសព្យំ កត្វា បក្កាមិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘សុប្បពុទ្ធោ កុដ្ឋី ឥមស្មិំយេវ រាជគហេ…បេ… បក្កាមី’’តិ.

តត្ថ ក្វាយន្តិ កោ អយំ. ខុំសនវសេន វទតិ. ‘‘កោវាយ’’ន្តិបិ បាឡិ. កុដ្ឋីតិ អកុដ្ឋិំយេវ តំ សេដ្ឋិ កុដ្ឋរោគំ អក្កោសវត្ថុំ បាបេន្តោ វទតិ. កុដ្ឋិចីវរេនាតិ កុដ្ឋីនំ ចីវរេន. យេភុយ្យេន ហិ កុដ្ឋិនោ ឌំសមកសសរីសបបដិពាហនត្ថំ រោគបដិច្ឆាទនត្ថញ្ច យំ វា តំ វា បិលោតិកខណ្ឌំ គហេត្វា បារុបតិ, ឯវមយម្បីតិ ទស្សេតិ. បំសុកូលចីវរធរត្តា វា អគ្គឡានំ អនេកវណ្ណភាវេន កុដ្ឋសរីរសទិសោតិ ហីឡេន្តោ ‘‘កុដ្ឋិចីវរេនា’’តិ អាហ. និដ្ឋុភិត្វាតិ ខេឡំ បាតេត្វា. អបសព្យតោ ករិត្វាតិ បណ្ឌិតា តាទិសំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ ករោន្តិ, អយំ បន អវិញ្ញុតាយ បរិភវេន តំ អបសព្យំ កត្វា អត្តនោ អបសព្យំ អបទក្ខិណំ កត្វា គតោ. ‘‘អបសព្យាមតោ’’តិបិ បាឋោ. តស្ស កម្មស្សាតិ តគរសិខិម្ហិ បច្ចេកពុទ្ធេ ‘‘ក្វាយំ កុដ្ឋី’’តិ ហីឡេត្វា និដ្ឋុភនអបសព្យករណវសេន បវត្តបាបកម្មស្ស. និរយេ បច្ចិត្ថាតិ និរយេ និរយគ្គិនា ទយ្ហិត្ថ. ‘‘បច្ចិត្វា និរយគ្គិនា’’តិបិ បឋន្តិ. តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកាវសេសេនាតិ យេន កម្មេន សោ និរយេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ន តំ កម្មំ មនុស្សលោកេ វិបាកំ ទេតិ. យា បនស្ស នានក្ខណិកា ចេតនា តទា បច្ចេកពុទ្ធេ វិប្បដិបជ្ជនវសេន បវត្តា អបរាបរិយវេទនីយភូតា, សា អបរាបរិយវេទនីយេនេវ បុញ្ញកម្មេន មនុស្សេសុ តិហេតុកបដិសន្ធិយា ទិន្នាយ បវត្តិយំ កុដ្ឋិភាវំ ទាលិទ្ទិយំ បរមការុញ្ញតំ អាបាទេសិ. តំ សន្ធាយ កម្មសភាគតាវសេន ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកវសេសេនា’’តិ វុត្តំ. សទិសេបិ ហិ លោកេ តព្ពោហារោ ទិដ្ឋោ យថា តំ ‘‘សា ឯវ តិត្តិរី, តានិយេវ ឱសធានី’’តិ.

ឯត្តាវតា ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ហេតូ’’តិ តេន ភិក្ខុនា បុដ្ឋបញ្ហំ វិស្សជ្ជេត្វា ឥទានិ យោ ‘‘តស្ស កា គតិ, កោ អភិសម្បរាយោ’’តិ បុព្ពេ ភិក្ខូហិ បុដ្ឋបញ្ហោ, តំ វិស្សជ្ជេតុំ ‘‘សោ តថាគតប្បវេទិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តថាគតប្បវេទិតន្តិ តថាគតេន ភគវតា ទេសិតំ អក្ខាតំ បកាសិតន្តិ តថាគតប្បវេទិតំ. អាគម្មាតិ អធិគន្ត្វា, និស្សាយ ញត្វា វា. ‘‘តថាគតប្បវេទិតេ ធម្មវិនយេ’’តិបិ បាឋោ. សទ្ធំ សមាទិយីតិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោតិ រតនត្តយសន្និស្សយំ បុព្ពភាគសទ្ធញ្ចេវ លោកុត្តរសទ្ធញ្ចាតិ ទុវិធម្បិ សទ្ធំ សម្មា អាទិយិ. យថា ន បុន អាទាតព្ពា ហោតិ, ឯវំ យាវ ភវក្ខយា គណ្ហិ, អត្តនោ ចិត្តសន្តានេ ឧប្បាទេសីតិ អត្ថោ. សីលំ សមាទិយីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សីលន្តិ បុព្ពភាគសីលេន សទ្ធិំ មគ្គសីលំ ផលសីលញ្ច. សុតន្តិ បរិយត្តិពាហុសច្ចំ បដិវេធពាហុសច្ចញ្ចាតិ ទុវិធម្បិ សុតំ. បរិយត្តិធម្មាបិ ហិ តេន ធម្មស្សវនកាលេ សច្ចប្បដិវេធាយ សាវកេហិ យថាលទ្ធប្បការំ សុតា បរិចិតា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា ចាតិ. ចាគន្តិ បឋមមគ្គវជ្ឈកិលេសាភិសង្ខារានំ វោស្សគ្គសង្ខាតំ ចាគំ, យេន អរិយសាវកា ទេយ្យធម្មេសុ មុត្តចាគា ច ហោន្តិ បយតបាណី វោស្សគ្គរតា. បញ្ញន្តិ សទ្ធិំ វិបស្សនាបញ្ញាយ មគ្គបញ្ញញ្ចេវ ផលបញ្ញញ្ច.

កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា. បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តក្ខន្ធគហណា. អថ វា កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា. បរំ មរណាតិ ចុតិតោ ឧទ្ធំ. សុគតិំ សគ្គំ លោកន្តិ បទត្តយេនាបិ ទេវលោកមេវ វទតិ. សោ ហិ សម្បត្តីនំ សោភនត្តា សុន្ទរា គតីតិ សុគតិ, រូបាទីហិ វិសេសេហិ សុដ្ឋុ អគ្គោតិ សគ្គោ, សព្ពកាលំ សុខមេវេត្ថ លោកិយតិ, លុជ្ជតីតិ វា លោកោតិ វុច្ចតិ. ឧបបន្នោតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ឧបគតោ. សហព្យតន្តិ សហភាវំ. វចនត្ថោ បន សហ ព្យតិ បវត្តតិ, វសតីតិ វា សហព្យោ, សហឋាយី សហវាយី វា. តស្ស ភាវោ សហព្យតា. អតិរោចតីតិ អតិក្កម្ម អភិភវិត្វា រោចតិ វិរោចតិ. វណ្ណេនាតិ រូបសម្បត្តិយា. យសសាតិ បរិវារេន. សោ ហិ អសុចិមក្ខិតំ ជជ្ជរំ មត្តិកាភាជនំ ឆឌ្ឌេត្វា អនេករតនវិចិត្តំ បភស្សររំសិជាលវិនទ្ធសុទ្ធជម្ពុនទភាជនំ គណ្ហន្តោ វិយ វុត្តប្បការំ កឡេវរំ ឥធ និក្ខិបិត្វា ឯកចិត្តក្ខណេន យថាវុត្តំ ទិព្ពត្តភាវំ មហតា បរិវារេន សទ្ធិំ បដិលភីតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ បាបានំ អបរិវជ្ជនេ អាទីនវំ, បរិវជ្ជនេ ច អានិសំសំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ – យថា ចក្ខុមា បុរិសោ បរក្កមេ កាយិកវីរិយេ វិជ្ជមានេ សរីរេ វហន្តេ វិសមានិ បបាតាទិដ្ឋានានិ ចណ្ឌភាវេន វា វិសមានិ ហត្ថិអស្សអហិកុក្កុរគោរូបាទីនិ បរិវជ្ជយេ, ឯវំ ជីវលោកស្មិំ ឥមស្មិំ សត្តលោកេ បណ្ឌិតោ សប្បញ្ញោ បុរិសោ តាយ សប្បញ្ញតាយ អត្តនោ ហិតំ ជានន្តោ បាបានិ លាមកានិ ទុច្ចរិតានិ បរិវជ្ជេយ្យ. ឯវញ្ហិ យថាយំ សុប្បពុទ្ធោ តគរសិខិម្ហិ បច្ចេកពុទ្ធេ បាបំ អបរិវជ្ជេត្វា មហន្តំ អនយព្យសនំ អាបជ្ជិ, ឯវំ អាបជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. យថា វា សុប្បពុទ្ធោ កុដ្ឋី មម ធម្មទេសនំ អាគម្ម ឥទានិ សំវេគប្បត្តោ បាបានិ បរិវជ្ជេន្តោ ឧឡារំ វិសេសំ អធិគញ្ឆិ, ឯវំ អញ្ញោបិ ឧឡារំ វិសេសាធិគមំ ឥច្ឆន្តោ បាបានិ បរិវជ្ជេយ្យាតិ អធិប្បាយោ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.