១. បិយតរសុត្តវណ្ណនា

៤១. មហាវគ្គស្ស បឋមេ មល្លិកាយ ទេវិយា សទ្ធិន្តិ មល្លិកាយ នាម អត្តនោ មហេសិយា សហ. ឧបរិបាសាទវរគតោតិ បាសាទវរស្ស ឧបរិ គតោ. កោចញ្ញោ អត្តនា បិយតរោតិ កោចិ អញ្ញោ អត្តនា បិយាយិតព្ពតរោ. អត្ថិ នុ ខោ តេតិ ‘‘កិំ តេ អត្ថី’’តិ ទេវិំ បុច្ឆតិ.

កស្មា បុច្ឆតិ? អយញ្ហិ សាវត្ថិយំ ទុគ្គតមាលាការស្ស ធីតា. ឯកទិវសំ អាបណតោ បូវំ គហេត្វា មាលារាមំ គន្ត្វា ‘‘ខាទិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តី បដិបថេ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតំ ភគវន្តំ ភិក្ខាចារំ បវិសន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តា តំ ភគវតោ អទាសិ. សត្ថា តថារូបេ ឋានេ និសីទនាការំ ទស្សេសិ. អានន្ទត្ថេរោ ចីវរំ បញ្ញាបេត្វា អទាសិ. ភគវា តត្ថ និសីទិត្វា តំ បូវំ បរិភុញ្ជិត្វា មុខំ វិក្ខាលេត្វា សិតំ បាត្វាកាសិ. ថេរោ ‘‘កោ ឥមិស្សា, ភន្តេ, ទានស្ស វិបាកោ ភវិស្សតី’’តិ បុច្ឆិ. ‘‘អជ្ជេសា, អានន្ទ, តថាគតស្ស បឋមំ ភោជនំ អទាសិ, អជ្ជេវ កោសលរញ្ញោ អគ្គមហេសី ភវិស្សតិ បិយា មនាបា’’តិ. តំ ទិវសមេវ ច រាជា កាសិគាមេ ភាគិនេយ្យេន សទ្ធិំ យុជ្ឈិត្វា បរាជិតោ បលាយិត្វា អាគតោ នគរំ បវិសន្តោ ‘‘ពលកាយស្ស អាគមនំ អាគមេស្សាមី’’តិ តំ មាលារាមំ បាវិសិ. សា រាជានំ អាគតំ បស្សិត្វា តស្ស វត្តមកាសិ. រាជា តស្សា វត្តេ បសីទិត្វា បិតរំ បក្កោសាបេត្វា មហន្តំ ឥស្សរិយំ ទត្វា តំ អន្តេបុរំ បដិហរាបេត្វា អគ្គមហេសិដ្ឋានេ ឋបេសិ. អថេកទិវសំ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘មយា ឥមិស្សា មហន្តំ ឥស្សរិយំ ទិន្នំ, យំនូនាហំ ឥមំ បុច្ឆេយ្យំ ‘កោ តេ បិយោ’តិ? សា ‘ត្វំ មេ, មហារាជ, បិយោ’តិ វត្វា, បុន មំ បុច្ឆិស្សតិ, អថស្សាហំ ‘មយ្ហម្បិ ត្វំយេវ បិយា’តិ វក្ខាមី’’តិ. ឥតិ សោ អញ្ញមញ្ញំ វិស្សាសជននត្ថំ សម្មោទនីយំ ករោន្តោ បុច្ឆិ.

ទេវី បន បណ្ឌិតា ពុទ្ធុបដ្ឋាយិកា សង្ឃុបដ្ឋាយិកា ‘‘នាយំ បញ្ហោ រញ្ញោ មុខំ ឧល្លោកេត្វា កថេតព្ពោ’’តិ ចិន្តេត្វា យថាភូតមេវ វទន្តី ‘‘នត្ថិ ខោ មេ, មហារាជ, កោចញ្ញោ អត្តនា បិយតរោ’’តិ អាហ. វត្វាបិ អត្តនា ព្យាកតមត្ថំ ឧបាយេន រញ្ញោ បច្ចក្ខំ កាតុកាមា ‘‘តុយ្ហំ បន, មហារាជ, អត្ថញ្ញោ កោចិ អត្តនា បិយតរោ’’តិ តថេវ រាជានំ បុច្ឆិ យថា រញ្ញា សយំ បុដ្ឋា. រាជាបិ តាយ សរសលក្ខណេន កថិតត្តា និវត្តិតុំ អសក្កោន្តោ សយម្បិ សរសលក្ខណេនេវ កថេន្តោ តថេវ ព្យាកាសិ យថា ទេវិយា ព្យាកតំ.

ព្យាករិត្វា ច មន្ទធាតុកតាយ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ រាជា បថវិស្សរោ មហន្តំ បថវិមណ្ឌលំ អភិវិជិយ អជ្ឈាវសាមិ, មយ្ហំ តាវ យុត្តំ ‘អត្តនា បិយតរំ អញ្ញំ ន បស្សាមី’តិ, អយំ បន វសលី ហីនជច្ចា សមានា មយា ឧច្ចេ ឋានេ ឋបិតា សាមិភូតំ មំ ន តថា បិយាយតិ, ‘អត្តាវ បិយតរោ’តិ មម សម្មុខា វទតិ, យាវ កក្ខឡា វតាយ’’ន្តិ អនត្តមនោ ហុត្វា ‘‘ននុ តេ តីណិ រតនានិ បិយតរានី’’តិ ចោទេសិ. ទេវី ‘រតនត្តយំបាហំ ទេវ អត្តនោ សគ្គសុខំ មោក្ខសុខញ្ច បត្ថយន្តី សម្បិយាយាមិ, តស្មា អត្តាវ មេ បិយតរោ’’តិ អាហ. សព្ពោ ចាយំ លោកោ អត្តទត្ថមេវ បរំ បិយាយតិ, បុត្តំ បត្ថេន្តោបិ ‘‘អយំ មំ ជិណ្ណកាលេ បោសេស្សតី’’តិ បត្ថេតិ, ធីតរំ ‘‘មម កុលំ វឌ្ឍិស្សតី’’តិ, ភរិយំ ‘‘មយ្ហំ បាទេ បរិចរិស្សតី’’តិ, អញ្ញេបិ ញាតិមិត្តពន្ធវេ តំតំកិច្ចវសេន, ឥតិ អត្តទត្ថមេវ សម្បស្សន្តោ លោកោ បរំ បិយាយតីតិ. អយញ្ហិ ទេវិយា អធិប្បាយោ.

អថ រាជា ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ មល្លិកា កុសលា បណ្ឌិតា និបុណា ‘អត្តាវ មេ បិយតរោ’តិ វទតិ, មយ្ហម្បិ អត្តាវ បិយតរោ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, ហន្ទាហំ ឥមមត្ថំ សត្ថុ អារោចេស្សាមិ, យថា ច មេ សត្ថា ព្យាករិស្សតិ, តថា នំ ធារេស្សាមី’’តិ. ឯវំ បន ចិន្តេត្វា សត្ថុ សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា តមត្ថំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ រាជា បសេនទិ កោសលោ…បេ… បិយតរោ’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ ‘‘លោកេ សព្ពសត្តានំ អត្តាវ អត្តនោ បិយតរោ’’តិ រញ្ញា វុត្តមត្ថំ សព្ពសោ ជានិត្វា តទត្ថបរិទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ សព្ពា ទិសា អនុបរិគម្ម ចេតសាតិ សព្ពា អនវសេសា ទសបិ ទិសា បរិយេសនវសេន ចិត្តេន អនុគន្ត្វា. នេវជ្ឈគា បិយតរមត្តនា ក្វចីតិ អត្តនា អតិសយេន បិយំ អញ្ញំ កោចិ បុរិសោ សព្ពុស្សាហេន បរិយេសន្តោ ក្វចិ កត្ថចិ សព្ពទិសាសុ នេវ អធិគច្ឆេយ្យ ន បស្សេយ្យ. ឯវំ បិយោ បុថុ អត្តា បរេសន្តិ ឯវំ កស្សចិ អត្តនា បិយតរស្ស អនុបលព្ភនវសេន បុថុ វិសុំ វិសុំ តេសំ តេសំ សត្តានំ អត្តាវ បិយោ. តស្មា ន ហិំសេ បរមត្តកាមោតិ យស្មា ឯវំ សព្ពោបិ សត្តោ អត្តានំ បិយាយតិ អត្តនោ សុខកាមោ ទុក្ខប្បដិកូលោ, តស្មា អត្តកាមោ អត្តនោ ហិតសុខំ ឥច្ឆន្តោ បរំ សត្តំ អន្តមសោ កុន្ថកិបិល្លិកំ ឧបាទាយ ន ហិំសេ ន ហនេយ្យ ន បាណិលេឌ្ឌុទណ្ឌាទីហិបិ វិហេឋេយ្យ. បរស្ស ហិ អត្តនា កតេ ទុក្ខេ តំ តតោ សង្កមន្តំ វិយ កាលន្តរេ អត្តនិ សន្ទិស្សតិ. អយញ្ហិ កម្មានំ ធម្មតាតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.