៣. យសោជសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ យសោជប្បមុខានីតិ ឯត្ថ យសោជោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ, តំ បុព្ពង្គមំ កត្វា បព្ពជិតត្តា វិចរណតោ ច តានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ‘‘យសោជប្បមុខានី’’តិ វុត្តានិ.

តេសំ អយំ បុព្ពយោគោ – អតីតេ កិរ កស្សបទសពលស្ស សាសនេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ អារញ្ញកោ អរញ្ញេ បិដ្ឋិបាសាណេ កតបណ្ណកុដិយំ វិហរតិ. តស្មិញ្ច សមយេ បញ្ចសតា ចោរា គាមឃាតកាទីនិ កត្វា ចោរិកាយ ជីវន្តា ចោរកម្មំ កត្វា ជនបទមនុស្សេហិ អនុពទ្ធា បលាយមានា អរញ្ញំ បវិសិត្វា តត្ថ កិញ្ចិ គហណំ វា បដិសរណំ វា អបស្សន្តា អវិទូរេ តំ ភិក្ខុំ បាសាណេ និសិន្នំ ទិស្វា វន្ទិត្វា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, បដិសរណំ ហោថា’’តិ យាចិំសុ. ថេរោ ‘‘តុម្ហាកំ សីលសទិសំ បដិសរណំ នត្ថិ, សព្ពេ បញ្ច សីលានិ សមាទិយថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សីលានិ សមាទិយិំសុ. ថេរោ ‘‘តុម្ហេ ឥទានិ សីលេសុ បតិដ្ឋិតា, អត្តនោ ជីវិតំ វិនាសយន្តេសុបិ មា មនំ បទោសយិត្ថា’’តិ កកចូបមវិធិំ (ម. និ. ១.២២២ អាទយោ) អាចិក្ខិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិំសុ. អថ តេ ជានបទា តំ សម្បត្តា ឥតោ ចិតោ ច គវេសន្តា តេ ចោរេ ទិស្វា សព្ពេវ ជីវិតា វោរោបេសុំ. តេ តេសុ មនោបទោសមត្តម្បិ អកត្វា អក្ខណ្ឌសីលា កាលំ កត្វា កាមាវចរទេវេសុ និព្ពត្តិំសុ. តេសុ ជេដ្ឋចោរោ ជេដ្ឋទេវបុត្តោ អហោសិ, ឥតរេ តស្សេវ បរិវារា.

តេ អបរាបរំ សំសរន្តា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវលោកេ ខេបេត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ទេវលោកតោ ចវិត្វា ជេដ្ឋទេវបុត្តោ សាវត្ថិនគរទ្វារេ កេវដ្ដគាមេ បញ្ចសតកុលគាមជេដ្ឋកស្ស កេវដ្ដស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, យសោជោតិស្ស នាមំ អកំសុ. ឥតរេបិ អវសេសកេវដ្ដានំ បុត្តា ហុត្វា និព្ពត្តិំសុ. តេ បុព្ពសន្និវាសេន សព្ពេបិ សហាយកា ហុត្វា សហបំសុកីឡិតំ កីឡន្តា អនុបុព្ពេន វយប្បត្តា អហេសុំ, យសោជោ តេសំ អគ្គោ អហោសិ. តេ សព្ពេវ ឯកតោ ហុត្វា ជាលានិ គហេត្វា នទិតឡាកាទីសុ មច្ឆេ ពន្ធន្តា វិចរន្តិ.

អថេកទិវសំ អចិរវតិយា នទិយា ជាលេ ខិត្តេ សុវណ្ណវណ្ណោ មច្ឆោ អន្តោជាលេ បាវិសិ. តំ ទិស្វា សព្ពេបិ កេវដ្ដា ‘‘អម្ហាកំ បុត្តា មច្ឆេ ពន្ធន្តា សុវណ្ណវណ្ណំ មច្ឆំ ពន្ធិំសូ’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋា អហេសុំ. អថ តេ បញ្ចសតាបិ សហាយកា មច្ឆំ នាវាយ បក្ខិបិត្វា នាវំ ឧក្ខិបិត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. រាជា តំ ទិស្វា ‘‘ភគវា ឯតស្ស សុវណ្ណវណ្ណការណំ ជានិស្សតី’’តិ មច្ឆំ គាហាបេត្វា ភគវតោ ទស្សេសិ. សត្ថា ‘‘អយំ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ ឱសក្កមានេ បព្ពជិត្វា មិច្ឆា បដិបជ្ជន្តោ សាសនំ ឱសក្កាបេត្វា និរយេ និព្ពត្តោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ និរយេ បច្ចិត្វា តតោ ចុតោ អចិរវតិយំ មច្ឆោ ហុត្វា និព្ពត្តោ’’តិ វត្វា តស្ស មាតុភគិនីនញ្ច និរយេ និព្ពត្តភាវំ, តស្ស ភាតិកត្ថេរស្ស បរិនិព្ពុតភាវញ្ច តេនេវ កថាបេត្វា ឥមិស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា កបិលសុត្តំ ទេសេសិ.

សត្ថុ ទេសនំ សុត្វា តេ បញ្ចសតា កេវដ្ដបុត្តា សំវេគជាតា ហុត្វា ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា, ឧបសម្បន្នា ហុត្វា វិវេកវាសំ វសន្តា ភគវន្តំ ទស្សនាយ អាគមំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន យសោជប្បមុខានិ បញ្ចមត្តានិ ភិក្ខុសតានី’’តិអាទិ.

តត្ថ តេធាតិ តេ ឥធ. នេវាសិកេហីតិ និពទ្ធវាសំ វសមានេហិ. បដិសម្មោទមានាតិ នេវាសិកភិក្ខូហិ ‘‘កច្ចាវុសោ, ខមនីយ’’ន្តិអាទិនា បដិសន្ថារវសេន សម្មោទនាយ កតាយ ‘‘អាមាវុសោ, ខមនីយ’’ន្តិអាទិនា, បុន សម្មោទមានា តេហិ សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទា. សេនាសនានិ បញ្ញាបយមានាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ អត្តនោ ច បាបុណកានិ សេនាសនានិ បុច្ឆិត្វា តេហិ នេវាសិកេហិ តេសំ ‘‘ឥទំ តុម្ហាកំ អាចរិយានំ, ឥទំ តុម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយានំ, ឥទំ តុម្ហាកំ បាបុណាតី’’តិ សេនាសនានិ សំវិធាបេត្វា អត្តនា ច តត្ថ គន្ត្វា, ទ្វារកវាដានិ វិវរិត្វា, មញ្ចបីឋកដសារកាទីនិ នីហរិត្វា បប្ផោដេត្វា យថាឋានំ ឋបនាទិវសេន បញ្ញាបេន្តា ច.

បត្តចីវរានិ បដិសាមយមានាតិ, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ មេ បត្តំ ឋបេថ, ឥទំ ចីវរំ, ឥទំ ថាលកំ, ឥទំ ឧទកតុម្ពំ, ឥទំ មេ កត្តរយដ្ឋិ’’ន្តិ ឯវំ សមណបរិក្ខារំ សំគោបយមានា. ឧច្ចាសទ្ទា មហាសទ្ទាតិ ឧទ្ធំ គតដ្ឋេន ឧច្ចោ សទ្ទោ យេសន្តេ ឧច្ចាសទ្ទា អការស្ស អាការំ កត្វា. សមន្តតោ បត្ថដដ្ឋេន មហន្តោ សទ្ទោ យេសន្តេ មហាសទ្ទា. កេវដ្ដា មញ្ញេ មច្ឆវិលោបេតិ កេវដ្ដា វិយ មច្ឆវិលុម្បនេ. យថា នាម កេវដ្ដា ឧទកេ វដ្ដនតោ មច្ឆគ្គហណត្ថំ បវត្តនតោ ‘‘កេវដ្ដា’’តិ លទ្ធនាមា មច្ឆពន្ធា មច្ឆគ្គហណត្ថំ ជលេ ជាលំ បក្ខិបិត្វា ‘‘បវិដ្ឋោ ន បវិដ្ឋោ, គហិតោ ន គហិតោ’’តិអាទិនា ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា ហោន្តិ. យថា ច តេ មច្ឆបច្ឆិអាទីនិ ឋបិតដ្ឋានេ មហាជនេ គន្ត្វា ‘‘មយ្ហំ ឯកំ មច្ឆំ ទេថ, មយ្ហំ ឯកំ មច្ឆផាលំ ទេថ, អមុកស្ស ទិន្នោ មហន្តោ, មយ្ហំ ខុទ្ទកោ’’តិអាទីនិ វត្វា វិលុម្បមានេ តេសំ បដិសេធនាទិវសេន ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា ច ហោន្តិ, ឯវមេតេ ភិក្ខូតិ ទស្សេតិ. តេតេតិ តេ ឯតេ. កិំនូតិ កិស្ស នុ, កិមត្ថំ នូតិ អត្ថោ. តេមេតិ តេ ឥមេ. បណាមេមីតិ នីហរាមិ. វោតិ តុម្ហេ. ន វោ មម សន្តិកេ វត្ថព្ពន្តិ តុម្ហេហិ មយ្ហំ សន្តិកេ ន វសិតព្ពំ. យេ តុម្ហេ មាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស វសនដ្ឋានំ អាគន្ត្វា ឯវំ មហាសទ្ទំ ករោថ, អត្តនោ ធម្មតាយ វសន្តា កិំ នាម សារុប្បំ ករិស្សថ, តុម្ហាទិសានំ មម សន្តិកេ វសនកិច្ចំ នត្ថីតិ ទីបេតិ. ឯវំ បណាមិតេសុ ច ភគវតា តេសុ ឯកភិក្ខុបិ ‘‘ភគវា តុម្ហេ មហាសទ្ទមត្តកេន អម្ហេ បណាមេថា’’តិ វា អញ្ញំ វា កិញ្ចិ បដិវចនំ អវត្វា ពុទ្ធគារវេន សព្ពេ ភគវតោ វចនំ សម្បដិច្ឆន្តា ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ វត្វា និក្ខមិំសុ. ឯវំ បន តេសំ អហោសិ ‘‘មយំ សត្ថារំ បស្សិស្សាម, ធម្មំ សោស្សាម, សត្ថុ សន្តិកេ វសិស្សាមាតិ អាគតា, ឯវរូបស្ស បន គរុនោ សត្ថុ សន្តិកំ អាគន្ត្វា មហាសទ្ទំ ករិម្ហា, អម្ហាកមេវ ទោសោយំ, បណាមិតម្ហា តតោ, ន លទ្ធំ សត្ថុ សន្តិកេ វត្ថុំ, សមន្តបាសាទិកំ សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ ឱលោកេតុំ, មធុរស្សរេន ទេសិតំ ធម្មំ សោតុ’’ន្តិ. តេ ពលវទោមនស្សជាតា ហុត្វា បក្កមិំសុ.

សំសាមេត្វាតិ សុគុត្តំ កត្វា. វជ្ជីតិ ឯវំនាមកោ ជនបទោ, វជ្ជី នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីវសេន ‘‘វជ្ជី’’ត្វេវ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘វជ្ជីសូ’’តិ. វគ្គុមុទាតិ ឯវំនាម លោកស្ស បុញ្ញសម្មតា ឯកា នទី. ‘‘វគ្គមុទា’’តិបិ បាឋោ. អត្ថកាមេនាតិ កិញ្ចិ បយោជនំ អនបេក្ខិត្វា អត្ថមេវ ឥច្ឆន្តេន. ហិតេសិនាតិ អត្ថំ ឥច្ឆន្តេន, ‘‘កិន្តិ មេ សាវកា វដ្ដទុក្ខា បរិមុច្ចេយ្យុ’’ន្តិ តស្ស អត្ថសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស វា ហេតុភូតស្ស ហិតស្ស ឯសនសីលេន. តតោ ឯវ អត្តនោ សរីរខេទំ អគណេត្វា ទូរេបិ វេនេយ្យសន្តិកំ គន្ត្វា អនុកម្បនតោ អនុកម្បកេន. តមេវ អនុកម្បំ ឧបាទាយ មយំ បណាមិតា, ន អត្តនោ វេយ្យាវច្ចាទិបច្ចាសីសាយ. យស្មា ធម្មគរុនោ ពុទ្ធា ភគវន្តោ សម្មាបដិបត្តិយាវ បូជេតព្ពា, យេ ឧច្ចាសទ្ទករណមត្តេបិ បណាមេន្តិ, តស្មា ហន្ទ មយំ, អាវុសោ, តថា វិហារំ កប្បេម សព្ពត្ថ សតិសម្បជញ្ញយោគេន អបណ្ណកប្បដិបទំ បូរេន្តា យថាគហិតកម្មដ្ឋានំ មត្ថកំ បាបេន្តា ចតុឥរិយាបថវិហារំ កប្បេម វិហរាម. យថា នោ វិហរតន្តិ យថា អម្ហេសុ វិហរន្តេសុ, ភគវា អត្តមនោ អស្ស, សម្មាបដិបត្តិយា បូជាយ អារាធិតោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

តេនេវន្តរវស្សេនាតិ តស្មិំយេវ អន្តរវស្សេ មហាបវារណំ អនតិក្កមិត្វាវ. សព្ពេវ តិស្សោ វិជ្ជា សច្ឆាកំសូតិ សព្ពេយេវ តេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ អាសវក្ខយញាណន្តិ ឥមា តិស្សោ បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធប្បដិច្ឆាទកមោហក្ខន្ធាទីនំ វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន វិជ្ជា អត្តបច្ចក្ខា អកំសុ. លោកិយាភិញ្ញាសុ ឥមាយេវ ទ្វេ អភិញ្ញា អាសវក្ខយញាណស្ស ពហូបការា, ន តថា ទិព្ពសោតចេតោបរិយឥទ្ធិវិធញាណានីតិ ទស្សនត្ថំ វិជ្ជត្តយមេវេត្ថ តេសំ ភិក្ខូនំ អធិគមទស្សនវសេន ឧទ្ធដំ. តថា ហិ វេរញ្ជសុត្តេ (អ. និ. ៨.១១) ភគវា វេរញ្ជព្រាហ្មណស្ស អត្តនោ អធិគមំ ទស្សេន្តោ វិជ្ជត្តយមេវ ទេសេសិ, ន ទិព្ពសោតញាណាទីនំ អភាវតោ. ឯវំ តេសម្បិ ភិក្ខូនំ វិជ្ជមានានិបិ ទិព្ពសោតញាណាទីនិ ន ឧទ្ធដានិ. ឆឡភិញ្ញា ហិ តេ ភិក្ខូ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘វគ្គុមុទាយ នទិយា តីរេ អន្តរហិតា មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ ភគវតោ សម្មុខេ បាតុរហេសុ’’ន្តិ តេសំ ភិក្ខូនំ ឥទ្ធិវឡញ្ជនំ វក្ខតិ.

យថាភិរន្តន្តិ យថាភិរតិំ យថាជ្ឈាសយំ. ពុទ្ធានញ្ហិ ឯកស្មិំ ឋានេ វសន្តានំ ឆាយូទកវិបត្តិំ វា អផាសុកសេនាសនំ វា មនុស្សានំ អស្សទ្ធាទិភាវំ វា អាគម្ម អនភិរតិ នាម នត្ថិ, តេសំ សម្បត្តិយា ‘‘ផាសុំ វិហរាមា’’តិ ចិរវិហារោបិ នត្ថិ. យត្ថ បន ភគវតិ វិហរន្តេ មនុស្សា សរណេសុ វា បតិដ្ឋហន្តិ, សីលានិ វា សមាទិយន្តិ បព្ពជន្តិ, សោតាបត្តិមគ្គាទីនិ វា បាបុណន្តិ, សត្ថា តាសុ សម្បត្តីសុ តេសំ បតិដ្ឋាបនត្ថំ វសតិ, តទភាវេ បក្កមតិ. តទា ហិ សាវត្ថិយំ កត្តព្ពពុទ្ធកិច្ចំ នាហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា សាវត្ថិយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន វេសាលី តេន ចារិកំ បក្កាមី’’តិ.

ចារិកំ ចរមានោតិ អទ្ធានគមនំ គច្ឆន្តោ. ចារិកា ច នាមេសា ភគវតោ ទុវិធា តុរិតចារិកា អតុរិតចារិកាតិ. តត្ថ ទូរេបិ ពោធនេយ្យបុគ្គលំ ទិស្វា តស្ស ពោធនត្ថំ សហសា គមនំ តុរិតចារិកា នាម, សា មហាកស្សបបច្ចុគ្គមនាទីសុ ទដ្ឋព្ពា. យា បន គាមនិគមរាជធានីបដិបាដិយា ទេវសិកំ យោជនទ្ធយោជនវសេន បិណ្ឌបាតចរិយាទីហិ លោកំ អនុគ្គណ្ហន្តោ គច្ឆតិ, អយំ អតុរិតចារិកា នាម, អយមេវ ឥធាធិប្បេតា. តទវសរីតិ តេន អវសរិ, តំ វា អវសរិ, តត្ថ អវសរិ, បាវិសីតិ អត្ថោ.

តត្រាតិ តស្សំ. សុទន្តិ និបាតមត្តំ. វេសាលិយន្តិ តិក្ខត្តុំ វិសាលីភូតត្តា ‘‘វេសាលី’’តិ លទ្ធនាមេ លិច្ឆវិរាជូនំ នគរេ. មហាវនេតិ មហាវនំ នាម សយំជាតំ អរោបិមំ សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនំ. កបិលវត្ថុសាមន្តា បន មហាវនំ ហិមវន្តេន សហ ឯកាពទ្ធំ អបរិច្ឆេទំ ហុត្វា មហាសមុទ្ទំ អាហច្ច ឋិតំ. ឥទំ តាទិសំ ន ហោតិ, សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនន្តិ មហាវនំ. កូដាគារសាលាយន្តិ តស្មិំ មហាវនេ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស កតេ អារាមេ កូដាគារំ អន្តោ កត្វា ហំសវដ្ដកច្ឆន្នេន កតា សព្ពាការសម្បន្នា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ គន្ធកុដិ កូដាគារសាលា នាម, តស្សំ កូដាគារសាលាយំ. វគ្គុមុទាតីរិយានន្តិ វគ្គុមុទាតីរវាសីនំ. ចេតសា ចេតោ បរិច្ច មនសិ ករិត្វាតិ អត្តនោ ចិត្តេន តេសំ ចិត្តំ បរិច្ឆិជ្ជ មនសិ ករិត្វា, ចេតោបរិយញាណេន វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន វា តេហិ អធិគតវិសេសំ ជានិត្វាតិ អត្ថោ.

អាលោកជាតា វិយាតិ សញ្ជាតាលោកា វិយ. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ, ចន្ទសហស្សសូរិយសហស្សេហិ ឱភាសិតា វិយាតិ អត្ថោ. យស្មា តេ យសោជប្បមុខា បញ្ចសតា ភិក្ខូ សព្ពសោ អវិជ្ជន្ធការវិធមនេន អាលោកភូតា ឱភាសភូតា ហុត្វា វិហរន្តិ, តស្មា ភគវា តេហិ ឋិតទិសាយ ‘‘អាលោកជាតា វិយ មេ, អានន្ទ, ឯសា ទិសា’’តិអាទិនា វណ្ណភណនាបទេសេន តេ ភិក្ខូ បសំសតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘យស្សំ ទិសាយំ វគ្គុមុទាតីរិយា ភិក្ខូ វិហរន្តី’’តិ. អប្បដិកូលាតិ ន បដិកូលា, មនាបា មនោហរាតិ អត្ថោ. យស្មិញ្ហិ បទេសេ សីលាទិគុណសម្បន្នា មហេសិនោ វិហរន្តិ, តំ កិញ្ចាបិ ឧក្កូលវិកូលវិសមទុគ្គាការំ, អថ ខោ មនុញ្ញំ រមណីយមេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, និន្នេ វា យទិ វា ថលេ;

យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យក’’ន្តិ. (ធ. ប. ៩៨);

បហិណេយ្យាសីតិ បេសេយ្យាសិ. សត្ថា អាយស្មន្តានំ ទស្សនកាមោតិ តេសំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ បហេណាការទស្សនំ. ឥតិ ភគវា យទត្ថំ តេ ភិក្ខូ បណាមេសិ, តមត្ថំ មត្ថកប្បត្តំ ទិស្វា អារទ្ធចិត្តោ តេសំ ទស្សនកាមតំ ថេរស្ស អារោចេសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘អហំ ឥមេ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទករណេ បណាមេស្សាមិ, អថ តេ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ វិយ កសាភិឃាតេន, តេន ចោទិតា សំវេគប្បត្តា មមារាធនត្ថំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឃដេន្តា វាយមន្តា ខិប្បមេវ អរហត្តំ សច្ឆិករិស្សន្តី’’តិ. ឥទានិ តេ អគ្គផលប្បត្តេ ទិស្វា តាយ អរហត្តប្បត្តិយា អារាធិតចិត្តោ តេសំ ទស្សនកាមោ ហុត្វា ឯវំ ធម្មភណ្ឌាគារិកំ អាណាបេសិ.

សោ ភិក្ខូតិ អានន្ទត្ថេរេន តថា អាណត្តោ ឆឡភិញ្ញោ ឯកោ ភិក្ខុ. បមុខេតិ សម្មុខេ. អានេញ្ជសមាធិនាតិ ចតុត្ថជ្ឈានបាទកេន អគ្គផលសមាធិនា, ‘‘អរូបជ្ឈានបាទកេនា’’តិបិ វទន្តិ. ‘‘អានេញ្ជេន សមាធិនា’’តិបិ បាឋោ. កស្មា បន ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ អាគមនំ ជានន្តោ បដិសន្ថារំ អកត្វា សមាបត្តិំយេវ សមាបជ្ជិ? តេសំ អត្តនា សមាបន្នសមាបត្តិំ ជានិត្វា សមាបជ្ជនត្ថំ, តេសំ បុព្ពេ បណាមិតានំ ឥទានិ អត្តនា សមានសម្ភោគទស្សនត្ថំ, អានុភាវទីបនត្ថំ, វិនា វចីភេទេន អញ្ញព្យាករណទីបនត្ថញ្ច. អបរេ បនាហុ ‘‘បុព្ពេ បណាមិតានំ ឥទានិ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតានំ អនុត្តរសុខុប្បាទនេន អនញ្ញសាធារណបដិសន្ថារករណត្ថ’’ន្តិ. តេបិ អាយស្មន្តោ ភគវតោ អជ្ឈាសយំ ញត្វា តំយេវ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘កតមេន នុ ខោ ភគវា វិហារេន ឯតរហិ វិហរតី’’តិអាទិ.

ឯត្ថ ច រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ កោសជ្ជាទីនំ បារិបន្តិកធម្មានំ សុវិទូរភាវតោ ឥទ្ធិយា មូលភូតេហិ អនោណមនាទីហិ សោឡសហិ វោទានធម្មេហិ សមន្នាគមនតោ អានេញ្ជប្បត្តំ សយំ អនិញ្ជនដ្ឋេន អានេញ្ជន្តិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អនោណតំ ចិត្តំ កោសជ្ជេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. អនុណ្ណតំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. អនភិរតំ ចិត្តំ រាគេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. អនបនតំ ចិត្តំ ព្យាបាទេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. អនិស្សិតំ ចិត្តំ ទិដ្ឋិយា ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. អប្បដិពទ្ធំ ចិត្តំ ឆន្ទរាគេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. វិប្បមុត្តំ ចិត្តំ កាមរាគេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. វិសំយុត្តំ ចិត្តំ កិលេសេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. វិមរិយាទិកតំ ចិត្តំ កិលេសមរិយាទាយ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. ឯកត្តគតំ ចិត្តំ នានត្តកិលេសេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. សទ្ធាយ បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ អស្សទ្ធិយេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. វីរិយេន បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ កោសជ្ជេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. សតិយា បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បមាទេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. សមាធិនា បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. បញ្ញាយ បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ អវិជ្ជាយ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. ឱភាសគតំ ចិត្តំ អវិជ្ជន្ធការេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជ’’ន្តិ.

រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានមេវ ច រូបវិរាគភាវនាវសេន បវត្តិតំ, អារម្មណវិភាគេន ចតុព្ពិធំ អរូបាវចរជ្ឈានន្តិ ឯតេសំ បញ្ចន្នំ ឈានានំ អានេញ្ជវោហារោ. តេសំ យំ កិញ្ចិ បាទកំ កត្វា សមាបន្នា អរហត្តផលសមាបត្តិ អានេញ្ជសមាធីតិ បោរាណា.

អភិក្កន្តាយាតិ អតីតាយ. និក្ខន្តេតិ និគ្គតេ, អបគតេតិ អត្ថោ. តុណ្ហី អហោសីតិ ភគវា អរិយេន តុណ្ហីភាវេន តុណ្ហី អហោសិ. ឧទ្ធស្តេ អរុណេតិ ឧគ្គតេ អរុណេ, អរុណោ នាម បុរត្ថិមទិសាយ សូរិយោទយតោ បុរេតរមេវ ឧដ្ឋិតោភាសោ. នន្ទិមុខិយាតិ រត្តិយា អរុណស្ស ឧគ្គតត្តា ឯវ អរុណប្បភាយ សូរិយាលោកូបជីវិនោ សត្តេ នន្ទាបនមុខិយា វិយ រត្តិយា ជាតាយ, វិភាយមានាយាតិ អត្ថោ.

តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វាតិ យថាបរិច្ឆេទំ តតោ អានេញ្ជសមាធិតោ អរហត្តផលសមាបត្តិតោ ឧដ្ឋាយ. សចេ ខោ ត្វំ, អានន្ទ, ជានេយ្យាសីតិ ភគវា ‘‘ឥមេ ច ភិក្ខូ ឯត្តកំ កាលំ ឥមិនា នាម សមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេន្តី’’តិ, អានន្ទ, យទិ ត្វំ ជានេយ្យាសិ. ឯត្តកម្បិ តេ នប្បដិភាសេយ្យាតិ លោកិយបដិសម្មោទនំ សន្ធាយ យទិទំ តេ ‘‘អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តី’’តិអាទិនា តិក្ខត្តុំ បដិភានំ ឧបដ្ឋិតំ, តយិទំ ឯត្តកម្បិ តេ ន ឧបដ្ឋហេយ្យ. យស្មា ច ខោ ត្វំ, អានន្ទ, សេក្ខោ អសេក្ខំ សមាបត្តិវិហារំ ន ជានាសិ, តស្មា មំ ឥមេសំ ភិក្ខូនំ លោកិយបដិសម្មោទនំ ការេតុំ ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជិ. អហំ បន ឥមេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ លោកុត្តរបដិសម្មោទនេនេវ តិយាមរត្តិំ វីតិនាមេសិន្តិ ទស្សេន្តោ ភគវា អាហ – ‘‘អហញ្ច, អានន្ទ, ឥមានិ ច បញ្ច ភិក្ខុសតានិ សព្ពេវ អានេញ្ជសមាធិនា និសីទិម្ហា’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ តេសំ ភិក្ខូនំ អត្តនា សមំ អានេញ្ជសមាធិសមាបជ្ជនសមត្ថតាសង្ខាតំ វសីភាវត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ តេសំ ភិក្ខូនំ អនវសេសរាគាទិប្បហានសំសិទ្ធិតាទិសភាវទីបនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យស្ស ជិតោ កាមកណ្ឌកោតិ កុសលបក្ខវិជ្ឈនដ្ឋេន កណ្ឌកភូតោ កិលេសកាមោ យេន អរិយបុគ្គលេន អនវសេសំ ជិតោ បហីនោ, ឯតេនស្ស អនុនយាភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘គាមកណ្ដកោ’’តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – គាមេ កណ្ដកោ កណ្ដកដ្ឋានិយោ សកលោ វត្ថុកាមោ យស្ស ជិតោតិ. ជយោ ចស្ស តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេនេវ វេទិតព្ពោ, តេន តេសំ អនាគាមិមគ្គោ វុត្តោ ហោតិ. អក្កោសោ ច ជិតោតិ សម្ពន្ធោ. វធោ ច ពន្ធនញ្ចាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តេសុ អក្កោសជយេន វចីទុច្ចរិតាភាវោ, ឥតរេន កាយទុច្ចរិតាភាវោ ទស្សិតោ. តេន តំនិមិត្តកស្ស ព្យាបាទស្ស អនវសេសប្បហានេន តតិយមគ្គោ វុត្តោ ហោតិ. អថ វា អក្កោសាទិជយវចនេន តតិយមគ្គោ វុត្តោ ហោតិ, អក្កោសាទីនំ អច្ចន្តខមនំ តត្ថ បកាសិតំ ហោតិ, ឧភយថាបិ នេសំ វិរោធាភាវំ ទស្សេតិ. បព្ពតោ វិយ សោ ឋិតោ អនេជោតិ ឯជា វុច្ចតិ ចលនកិលេសបរិបន្ថោ, ឯជាហេតូនំ អវសេសកិលេសានំ អភាវេន អនេជោ, អនេជត្តាយេវ សព្ពកិលេសេហិ បរវាទវាតេហិ ច អកម្បនីយត្តា ឋិតោ ឯកគ្ឃនបព្ពតសទិសោ. សុខទុក្ខេសុ ន វេធតិ ស ភិក្ខូតិ សោ ភិន្នកិលេសោ ភិក្ខុ សុខទុក្ខនិមិត្តំ ន កម្បតីតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥតិ ភគវា តេសំ បញ្ចសតានំ ភិក្ខូនំ អរហត្តាធិគមេន តាទិភាវប្បត្តិំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ឯកបុគ្គលាធិដ្ឋានំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.