៣. នន្ទវគ្គោ

១. កម្មវិបាកជសុត្តវណ្ណនា

២១. នន្ទវគ្គស្ស បឋមេ អញ្ញតរោ ភិក្ខូតិ នាមគោត្តេន អបាកដោ ឯកោ ខីណាសវភិក្ខុ. សោ កិរ រាជគហវាសី កុលបុត្តោ មោគ្គល្លានត្ថេរេន សំវេជិតោ សំសារទោសំ ទិស្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា សីលានិ សោធេត្វា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ន ចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តស្ស អបរភាគេ ខរោ អាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, សោ បច្ចវេក្ខណាយ អធិវាសេន្តោ វិហរតិ. ខីណាសវានញ្ហិ ចេតសិកទុក្ខំ នាម នត្ថិ, កាយិកទុក្ខំ បន ហោតិយេវ. សោ ឯកទិវសំ ភគវតោ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស នាតិទូរេ ឋានេ ទុក្ខំ អធិវាសេន្តោ បល្លង្កេន និសីទិ. តេន វុត្តំ ‘‘ភគវតោ អវិទូរេ និសិន្នោ ហោតី’’តិអាទិ.

តត្ថ បល្លង្កន្តិ សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសនំ. អាភុជិត្វាតិ ពន្ធិត្វា. ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ ឧបរិមំ សរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា អដ្ឋារស បិដ្ឋិកណ្ដកេ កោដិយា កោដិំ បដិបាទេត្វា. ឯវញ្ហិ និសិន្នស្ស ចម្មមំសន្ហារូនិ ន នមន្តិ, តស្មា សោ តថា និសិន្នោ ហោតិ. បុរាណកម្មវិបាកជន្តិ បុព្ពេ កតស្ស កម្មស្ស វិបាកភាវេន ជាតំ, បុរាណកម្មវិបាកេ វា សុខទុក្ខប្បការេ វិបាកវដ្ដសមុទាយេ តទេកទេសភាវេន ជាតំ. កិំ តំ? ទុក្ខំ. បុរាណកម្មវិបាកជន្តិ ច ឥមិនា តស្ស អាពាធស្ស កម្មសមុដ្ឋានតំ ទស្សេន្តោ ឱបក្កមិកឧតុវិបរិណាមជាទិភាវំ បដិក្ខិបតិ. ទុក្ខន្តិ បចុរជនេហិ ខមិតុំ អសក្កុណេយ្យំ. តិព្ពន្តិ តិខិណំ, អភិភវិត្វា បវត្តិយា ពហលំ វា. ខរន្តិ កក្ខឡំ. កដុកន្តិ អសាតំ. អធិវាសេន្តោតិ ឧបរិ វាសេន្តោ សហន្តោ ខមន្តោ.

សតោ សម្បជានោតិ វេទនាបរិគ្គាហកានំ សតិសម្បជញ្ញានំ វសេន សតិមា សម្បជានន្តោ ច. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អយំ វេទនា នាម ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា, អនិដ្ឋារម្មណាទិបច្ចយេ បដិច្ច ឧប្បន្នត្តា បដិច្ចសមុប្បន្នា, ឧប្បជ្ជិត្វា ឯកន្តេន ភិជ្ជនសភាវត្តា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា’’តិ វេទនាយ អនិច្ចតាសល្លក្ខណវសេន សតោការិតាយ សតោ, អវិបរីតសភាវបដិវិជ្ឈនវសេន សម្បជានោ ច ហុត្វា. អថ វា សតិវេបុល្លបត្តិយា សព្ពត្ថេវ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតសតិតាយ សតោ, តថា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា បរិគ្គហិតសង្ខារតាយ សម្បជានោ. អវិហញ្ញមានោតិ ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ អញ្ញតរញ្ញតរេន ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋោ សមានោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ សម្មោហំ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តនយេន អន្ធបុថុជ្ជនោ វិយ ន វិហញ្ញមានោ មគ្គេនេវ សមុគ្ឃាតិតត្តា ចេតោទុក្ខំ អនុប្បាទេន្តោ កេវលំ កម្មវិបាកជំ សរីរទុក្ខំ អធិវាសេន្តោ សមាបត្តិំ សមាបន្នោ វិយ និសិន្នោ ហោតិ. អទ្ទសាតិ តំ អាយស្មន្តំ អធិវាសនខន្តិយា តថា និសិន្នំ អទ្ទក្ខិ.

ឯតមត្ថន្តិ ឯតំ តាទិសស្សបិ រោគស្ស វេជ្ជាទីហិ តិកិច្ឆនត្ថំ អនុស្សុក្កាបជ្ជនការណំ ខីណាសវានំ លោកធម្មេហិ អនុបលេបិតសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ សង្ខតធម្មានំ យេហិ កេហិចិ ទុក្ខធម្មេហិ អវិឃាតបត្តិវិភាវនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ សព្ពកម្មជហស្សាតិ បហីនសព្ពកម្មស្ស. អគ្គមគ្គស្ស ហិ ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ អរហតោ សព្ពានិ កុសលាកុសលកម្មានិ បហីនានិ នាម ហោន្តិ បដិសន្ធិំ ទាតុំ អសមត្ថភាវតោ, យតោ អរិយមគ្គញាណំ កម្មក្ខយករន្តិ វុច្ចតិ. ភិក្ខុនោតិ ភិន្នកិលេសតាយ ភិក្ខុនោ. ធុនមានស្ស បុរេ កតំ រជន្តិ អរហត្តប្បត្តិតោ បុព្ពេ កតំ រាគរជាទិមិស្សតាយ រជន្តិ លទ្ធនាមំ ទុក្ខវេទនីយំ កម្មំ វិបាកបដិសំវេទនេន តំ ធុនន្តស្ស វិទ្ធំសេន្តស្ស, អរហត្តប្បត្តិយា បរតោ បន សាវជ្ជកិរិយាយ សម្ភវោយេវ នត្ថិ, អនវជ្ជកិរិយា ច ភវមូលស្ស សមុច្ឆិន្នត្តា សមុច្ឆិន្នមូលតាយ បុប្ផំ វិយ ផលទានសមត្ថតាយ អភាវតោ កិរិយមត្តាវ ហោតិ.

អមមស្សាតិ រូបាទីសុ កត្ថចិ មមន្តិ គហណាភាវតោ អមមស្ស មមង្ការរហិតស្ស. យស្ស ហិ មមង្ការោ អត្ថិ, សោ អត្តសិនេហេន វេជ្ជាទីហិ សរីរំ បដិជគ្គាបេតិ. អរហា បន អមមោ, តស្មា សោ សរីរជគ្គនេបិ ឧទាសីនធាតុកោវ. ឋិតស្សាតិ ចតុព្ពិធម្បិ ឱឃំ តរិត្វា និព្ពានថលេ ឋិតស្ស, បដិសន្ធិគ្គហណវសេន វា សន្ធាវនស្ស អភាវេន ឋិតស្ស. សេក្ខបុថុជ្ជនា ហិ កិលេសាភិសង្ខារានំ អប្បហីនត្តា ចុតិបដិសន្ធិវសេន សំសារេ ធាវន្តិ នាម, អរហា បន តទភាវតោ ឋិតោតិ វុច្ចតិ. អថ វា ទសវិធេ ខីណាសវសង្ខាតេ អរិយធម្មេ ឋិតស្ស. តាទិនោតិ ‘‘បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតី’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ៣.១៧) នយេន វុត្តាយ បញ្ចវិធាយ អរិយិទ្ធិយា អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ អកម្បនិយាយ ឆឡង្គុបេក្ខាយ ច សមន្នាគតេន ឥដ្ឋាទីសុ ឯកសទិសតាសង្ខាតេន តាទីភាវេន តាទិនោ. អត្ថោ នត្ថិ ជនំ លបេតវេតិ ‘‘មម ភេសជ្ជាទីនិ ករោថា’’តិ ជនំ លបិតុំ កថេតុំ បយោជនំ នត្ថិ សរីរេ និរបេក្ខភាវតោ. បណ្ឌុបលាសោ វិយ ហិ ពន្ធនា បវុត្តោ សយមេវាយំ កាយោ ភិជ្ជិត្វា បតតូតិ ខីណាសវានំ អជ្ឈាសយោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘នាភិកង្ខាមិ មរណំ, នាភិកង្ខាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, និព្ពិសំ ភតកោ យថា’’តិ. (ថេរគា. ៦០៦);

អថ វា យំកិញ្ចិ និមិត្តំ ទស្សេត្វា ‘‘កិំ អយ្យស្ស ឥច្ឆិតព្ព’’ន្តិ ជនំ លបេតវេ បច្ចយេហិ និមន្តនវសេន លបាបេតុំ ខីណាសវស្ស អត្ថោ នត្ថិ តាទិសស្ស មិច្ឆាជីវស្ស មគ្គេនេវ សមុគ្ឃាតិតត្តាតិ អត្ថោ. ឥតិ ភគវា ‘‘កិស្សាយំ ថេរោ អត្តនោ រោគំ វេជ្ជេហិ អតិកិច្ឆាបេត្វា ភគវតោ អវិទូរេ និសីទតី’’តិ ចិន្តេន្តានំ តស្ស អតិកិច្ឆាបនេ ការណំ បកាសេសិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. នន្ទសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ នន្ទោតិ តស្ស នាមំ. សោ ហិ ចក្កវត្តិលក្ខណូបេតត្តា មាតាបិតរោ សបរិជនំ សកលញ្ច ញាតិបរិវដ្ដំ នន្ទយន្តោ ជាតោតិ ‘‘នន្ទោ’’តិ នាមំ លភិ. ភគវតោ ភាតាតិ ភគវតោ ឯកបិតុបុត្តតាយ ភាតា. ន ហិ ភគវតោ សហោទរា ឧប្បជ្ជន្តិ, តេន វុត្តំ ‘‘មាតុច្ឆាបុត្តោ’’តិ, ចូឡមាតុបុត្តោតិ អត្ថោ. មហាបជាបតិគោតមិយា ហិ សោ បុត្តោ. អនភិរតោតិ ន អភិរតោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ ចរិយំ ឯកាសនំ ឯកសេយ្យំ មេថុនវិរតិំ. សន្ធារេតុន្តិ បឋមចិត្តតោ យាវចរិមកចិត្តំ សម្មា បរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ធារេតុំ បវត្តេតុំ. ទុតិយេន ចេត្ថ ព្រហ្មចរិយបទេន មគ្គព្រហ្មចរិយស្សាបិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. សិក្ខំ បច្ចក្ខាយាតិ ឧបសម្បទកាលេ ភិក្ខុភាវេន សទ្ធិំ សមាទិន្នំ និព្ពត្តេតព្ពភាវេន អនុដ្ឋិតំ តិវិធម្បិ សិក្ខំ បដិក្ខិបិត្វា, វិស្សជ្ជេត្វាតិ អត្ថោ. ហីនាយាតិ គិហិភាវាយ. អាវត្តិស្សាមីតិ និវត្តិស្សាមិ.

កស្មា បនាយំ ឯវមារោចេសីតិ? ឯត្ថាយំ អនុបុព្ពិកថា – ភគវា បវត្តវរធម្មចក្កោ រាជគហំ គន្ត្វា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ‘‘បុត្តំ មេ អានេត្វា ទស្សេថា’’តិ សុទ្ធោទនមហារាជេន បេសិតេសុ សហស្សសហស្សបរិវារេសុ ទសសុ ទូតេសុ សហ បរិវារេន អរហត្តំ បត្តេសុ សព្ពបច្ឆា គន្ត្វា អរហត្តប្បត្តេន កាឡុទាយិត្ថេរេន គមនកាលំ ញត្វា មគ្គវណ្ណនំ វណ្ណេត្វា ជាតិភូមិគមនាយ យាចិតោ វីសតិសហស្សខីណាសវបរិវុត្តោ កបិលវត្ថុនគរំ គន្ត្វា ញាតិសមាគមេ បោក្ខរវស្សំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា វេស្សន្តរជាតកំ (ជា. ២.២២.១៦៥៥ អាទយោ) កថេត្វា បុនទិវសេ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ ‘‘ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យា’’តិ (ធ. ប. ១៦៨) គាថាយ បិតរំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា និវេសនំ គន្ត្វា ‘‘ធម្មញ្ចរេ’’តិ (ធ. ប. ១៦៩) គាថាយ មហាបជាបតិំ សោតាបត្តិផលេ, រាជានំ សកទាគាមិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ.

ភត្តកិច្ចាវសានេ បន រាហុលមាតុគុណកថំ និស្សាយ ចន្ទកិន្នរីជាតកំ (ជា. ១.១៤.១៨ អាទយោ) កថេត្វា តតិយទិវសេ នន្ទកុមារស្ស អភិសេកគេហប្បវេសនវិវាហមង្គលេសុ វត្តមានេសុ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា នន្ទកុមារស្ស ហត្ថេ បត្តំ ទត្វា មង្គលំ វត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមន្តោ កុមារស្ស ហត្ថតោ បត្តំ ន គណ្ហិ. សោបិ តថាគតេ គារវេន ‘‘បត្តំ តេ, ភន្តេ, គណ្ហថា’’តិ វត្តុំ នាសក្ខិ. ឯវំ បន ចិន្តេសិ, ‘‘សោបានសីសេ បត្តំ គណ្ហិស្សតី’’តិ, សត្ថា តស្មិំ ឋានេ ន គណ្ហិ. ឥតរោ ‘‘សោបានមូលេ គណ្ហិស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ, សត្ថា តត្ថបិ ន គណ្ហិ. ឥតរោ ‘‘រាជង្គណេ គណ្ហិស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ, សត្ថា តត្ថបិ ន គណ្ហិ. កុមារោ និវត្តិតុកាមោ អនិច្ឆាយ គច្ឆន្តោ គារវេន ‘‘បត្តំ គណ្ហថា’’តិ វត្តុំ ន សក្កោតិ, ‘‘ឥធ គណ្ហិស្សតិ, ឯត្ថ គណ្ហិស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តោ គច្ឆតិ.

តស្មិំ ខណេ ជនបទកល្យាណិយា អាចិក្ខិំសុ, ‘‘អយ្យេ ភគវា, នន្ទរាជានំ គហេត្វា គច្ឆតិ, តុម្ហេហិ វិនា ករិស្សតី’’តិ. សា ឧទកពិន្ទូហិ បគ្ឃរន្តេហិ អឌ្ឍុល្លិខិតេហិ កេសេហិ វេគេន បាសាទំ អារុយ្ហ សីហបញ្ជរទ្វារេ ឋត្វា ‘‘តុវដំ ខោ, អយ្យបុត្ត, អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ អាហ. តំ តស្សា វចនំ តស្ស ហទយេ តិរិយំ បតិត្វា វិយ ឋិតំ. សត្ថាបិស្ស ហត្ថតោ បត្តំ អគ្គហេត្វាវ តំ វិហារំ នេត្វា ‘‘បព្ពជិស្សសិ នន្ទា’’តិ អាហ. សោ ពុទ្ធគារវេន ‘‘ន បព្ពជិស្សាមី’’តិ អវត្វា, ‘‘អាម, បព្ពជិស្សាមី’’តិ អាហ. សត្ថា តេន ហិ នន្ទំ បព្ពាជេថាតិ កបិលវត្ថុបុរំ គន្ត្វា តតិយទិវសេ តំ បព្ពាជេសិ. សត្តមេ ទិវសេ មាតរា អលង្ករិត្វា បេសិតំ ‘‘ទាយជ្ជំ មេ, សមណ, ទេហី’’តិ វត្វា អត្តនា សទ្ធិំ អារាមាគតំ រាហុលកុមារំ បព្ពាជេសិ. បុនេកទិវសំ មហាធម្មបាលជាតកំ (ជា. ១.១០.៩២ អាទយោ) កថេត្វា រាជានំ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ.

ឥតិ ភគវា មហាបជាបតិំ សោតាបត្តិផលេ, បិតរំ តីសុ ផលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ បុនទេវ រាជគហំ គន្ត្វា តតោ អនាថបិណ្ឌិកេន សាវត្ថិំ អាគមនត្ថាយ គហិតបដិញ្ញោ និដ្ឋិតេ ជេតវនមហាវិហារេ តត្ថ គន្ត្វា វាសំ កប្បេសិ. ឯវំ សត្ថរិ ជេតវនេ វិហរន្តេ អាយស្មា នន្ទោ អត្តនោ អនិច្ឆាយ បព្ពជិតោ កាមេសុ អនាទីនវទស្សាវី ជនបទកល្យាណិយា វុត្តវចនមនុស្សរន្តោ ឧក្កណ្ឋិតោ ហុត្វា ភិក្ខូនំ អត្តនោ អនភិរតិំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា នន្ទោ…បេ… ហីនាយាវត្តិស្សាមី’’តិ.

កស្មា បន នំ ភគវា ឯវំ បព្ពាជេសីតិ? ‘‘បុរេតរមេវ អាទីនវំ ទស្សេត្វា កាមេហិ នំ វិវេចេតុំ ន សក្កា, បព្ពាជេត្វា បន ឧបាយេន តតោ វិវេចេត្វា ឧបរិវិសេសំ និព្ពត្តេស្សាមី’’តិ វេនេយ្យទមនកុសលោ សត្ថា ឯវំ នំ បឋមំ បព្ពាជេសិ.

សាកិយានីតិ សក្យរាជធីតា. ជនបទកល្យាណីតិ ជនបទម្ហិ កល្យាណី រូបេន ឧត្តមា ឆសរីរទោសរហិតា, បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតា. សា ហិ យស្មា នាតិទីឃា នាតិរស្សា នាតិកិសា នាតិថូលា នាតិកាឡិកា នច្ចោទាតា អតិក្កន្តា មានុសកវណ្ណំ អប្បត្តា ទិព្ពវណ្ណំ, តស្មា ឆសរីរទោសរហិតា. ឆវិកល្យាណំ មំសកល្យាណំ នខកល្យាណំ អដ្ឋិកល្យាណំ វយកល្យាណន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ កល្យាណេហិ សមន្នាគតា.

តត្ថ អត្តនោ សរីរោភាសេន ទសទ្វាទសហត្ថេ ឋានេ អាលោកំ ករោតិ, បិយង្គុសមា វា សុវណ្ណសមា វា ហោតិ, អយមស្សា ឆវិកល្យាណតា. ចត្តារោ បនស្សា ហត្ថបាទា មុខបរិយោសានញ្ច លាខារសបរិកម្មកតំ វិយ រត្តបវាឡរត្តកម្ពលេន សទិសំ ហោតិ, អយមស្សា មំសកល្យាណតា. វីសតិ នខបត្តានិ មំសតោ អមុត្តដ្ឋានេ លាខារសបរិកិតានិ វិយ មុត្តដ្ឋានេ ខីរធារាសទិសានិ ហោន្តិ, អយមស្សា នខកល្យាណតា. ទ្វត្តិំសទន្តា សុផុសិតា បរិសុទ្ធបវាឡបន្តិសទិសា វជិរបន្តី វិយ ខាយន្តិ, អយមស្សា អដ្ឋិកល្យាណតា. វីសតិវស្សសតិកាបិ សមានា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា វិយ ហោតិ និប្បលិតា, អយមស្សា វយកល្យាណតា. សុន្ទរី ច ហោតិ ឯវរូបគុណសមន្នាគតា, តេន វុត្តំ ‘‘ជនបទកល្យាណី’’តិ.

ឃរា និក្ខមន្តស្សាតិ អនាទរេ សាមិវចនំ, ឃរតោ និក្ខមតោតិ អត្ថោ. ‘‘ឃរា និក្ខមន្ត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ឧបឌ្ឍុល្លិខិតេហិ កេសេហីតិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ, វិប្បកតុល្លិខិតេហិ កេសេហិ ឧបលក្ខិតាតិ អត្ថោ. ‘‘អឌ្ឍុល្លិខិតេហី’’តិបិ បឋន្តិ. ឧល្លិខនន្តិ ច ផណកាទីហិ កេសសណ្ឋាបនំ, ‘‘អឌ្ឍការវិធាន’’ន្តិបិ វទន្តិ. អបលោកេត្វាតិ សិនេហរសវិប្ផារសំសូចកេន អឌ្ឍក្ខិនា អាពន្ធន្តី វិយ ឱលោកេត្វា. មំ, ភន្តេតិ បុព្ពេបិ ‘‘ម’’ន្តិ វត្វា ឧក្កណ្ឋាកុលចិត្តតាយ បុន ‘‘មំ ឯតទវោចា’’តិ អាហ. តុវដន្តិ សីឃំ. តមនុស្សរមានោតិ តំ តស្សា វចនំ, តំ វា តស្សា អាការសហិតំ វចនំ អនុស្សរន្តោ.

ភគវា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឧបាយេនស្ស រាគំ វូបសមេស្សាមី’’តិ ឥទ្ធិពលេន នំ តាវតិំសភវនំ នេន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឯកស្មិំ ឈាមខេត្តេ ឈាមខាណុមត្ថកេ និសិន្នំ ឆិន្នកណ្ណនាសានង្គុដ្ឋំ ឯកំ បលុដ្ឋមក្កដិំ ទស្សេត្វា តាវតិំសភវនំ នេសិ. បាឡិយំ បន ឯកក្ខណេនេវ សត្ថារា តាវតិំសភវនំ គតំ វិយ វុត្តំ, តំ គមនំ អវត្វា តាវតិំសភវនំ សន្ធាយ វុត្តំ. គច្ឆន្តោយេវ ហិ ភគវា អាយស្មតោ នន្ទស្ស អន្តរាមគ្គេ តំ បលុដ្ឋមក្កដិំ ទស្សេតិ. យទិ ឯវំ កថំ សមិញ្ជនាទិនិទស្សនំ? តំ អន្តរធាននិទស្សនន្តិ គហេតព្ពំ. ឯវំ សត្ថា តំ តាវតិំសភវនំ នេត្វា សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ ឧបដ្ឋានំ អាគតានិ កកុដបាទានិ បញ្ច អច្ឆរាសតានិ អត្តានំ វន្ទិត្វា ឋិតានិ ទស្សេត្វា ជនបទកល្យាណិយា តាសំ បញ្ចន្នំ អច្ឆរាសតានំ រូបសម្បត្តិំ បដិច្ច វិសេសំ បុច្ឆិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ នន្ទំ ពាហាយំ គហេត្វា…បេ… កកុដបាទានី’’តិ.

តត្ថ ពាហាយំ គហេត្វាតិ ពាហុម្ហិ គហេត្វា វិយ. ភគវា ហិ តទា តាទិសំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខារេសិ, យថា អាយស្មា នន្ទោ ភុជេ គហេត្វា ភគវតា នីយមានោ វិយ អហោសិ. តត្ថ ច ភគវតា សចេ តស្ស អាយស្មតោ តាវតិំសទេវលោកស្ស ទស្សនំ បវេសនមេវ វា ឥច្ឆិតំ សិយា, យថានិសិន្នស្សេវ តស្ស តំ ទេវលោកំ ទស្សេយ្យ លោកវិវរណិទ្ធិកាលេ វិយ, តមេវ វា ឥទ្ធិយា តត្ថ បេសេយ្យ. យស្មា បនស្ស ទិព្ពត្តភាវតោ មនុស្សត្តភាវស្ស យោ និហីនជិគុច្ឆនីយភាវោ, តស្ស សុខគ្គហណត្ថំ អន្តរាមគ្គេ តំ មក្កដិំ ទស្សេតុកាមោ, ទេវលោកសិរិវិភវសម្បត្តិយោ ច ឱគាហេត្វា ទស្សេតុកាមោ អហោសិ, តស្មា តំ គហេត្វា តត្ថ នេសិ. ឯវញ្ហិស្ស តទត្ថំ ព្រហ្មចរិយវាសេ វិសេសតោ អភិរតិ ភវិស្សតីតិ.

កកុដបាទានីតិ រត្តវណ្ណតាយ បារាវតសទិសបាទានិ. តា កិរ សព្ពាបិ កស្សបស្ស ភគវតោ សាវកានំ បាទមក្ខនតេលទានេន តាទិសា សុកុមារបាទា អហេសុំ. បស្សសិ នោតិ បស្សសិ នុ. អភិរូបតរាតិ វិសិដ្ឋរូបតរា. ទស្សនីយតរាតិ ទិវសម្បិ បស្សន្តានំ អតិត្តិករណដ្ឋេន បស្សិតព្ពតរា. បាសាទិកតរាតិ សព្ពាវយវសោភាយ សមន្តតោ បសាទាវហតរា.

កស្មា បន ភគវា អវស្សុតចិត្តំ អាយស្មន្តំ នន្ទំ អច្ឆរាយោ ឱលោកាបេសិ? សុខេនេវស្ស កិលេសេ នីហរិតុំ. យថា ហិ កុសលោ វេជ្ជោ ឧស្សន្នទោសំ បុគ្គលំ តិកិច្ឆន្តោ សិនេហបានាទិនា បឋមំ ទោសេ ឧក្កិលេទេត្វា បច្ឆា វមនវិរេចនេហិ សម្មទេវ នីហរាបេតិ, ឯវំ វិនេយ្យទមនកុសលោ ភគវា ឧស្សន្នរាគំ អាយស្មន្តំ នន្ទំ ទេវច្ឆរាយោ ទស្សេត្វា ឧក្កិលេទេសិ អរិយមគ្គភេសជ្ជេន អនវសេសតោ នីហរិតុកាមោតិ វេទិតព្ពំ.

បលុដ្ឋមក្កដីតិ ឈាមង្គបច្ចង្គមក្កដី. ឯវមេវ ខោតិ យថា សា, ភន្តេ, តុម្ហេហិ មយ្ហំ ទស្សិតា ឆិន្នកណ្ណនាសា បលុដ្ឋមក្កដី ជនបទកល្យាណិំ ឧបាទាយ, ឯវមេវ ជនបទកល្យាណី ឥមានិ បញ្ច អច្ឆរាសតានិ ឧបាទាយាតិ អត្ថោ. បញ្ចន្នំ អច្ឆរាសតានន្តិ ឧបយោគេ សាមិវចនំ, បញ្ច អច្ឆរាសតានីតិ អត្ថោ. អវយវសម្ពន្ធេ វា ឯតំ សាមិវចនំ, តេន បញ្ចន្នំ អច្ឆរាសតានំ រូបសម្បត្តិំ ឧបនិធាយាតិ អធិប្បាយោ. ឧបនិធាយាតិ ច សមីបេ ឋបេត្វា, ឧបាទាយាតិ អត្ថោ. សង្ខ្យន្តិ ឥត្ថីតិ គណនំ. កលភាគន្តិ កលាយបិ ភាគំ, ឯកំ សោឡសកោដ្ឋាសេ កត្វា តតោ ឯកកោដ្ឋាសំ គហេត្វា សោឡសធា គណិតេ តត្ថ យោ ឯកេកោ កោដ្ឋាសោ, សោ កលភាគោតិ អធិប្បេតោ, តម្បិ កលភាគំ ន ឧបេតីតិ វទតិ. ឧបនិធិន្តិ ‘‘ឥមាយ អយំ សទិសី’’តិ ឧបមាភាវេន គហេត្វា សមីបេ ឋបនម្បិ.

យត្ថាយំ អនភិរតោ, តំ ព្រហ្មចរិយំ បុព្ពេ វុត្តំ បាកដញ្ចាតិ តំ អនាមសិត្វា តត្ថ អភិរតិយំ អាទរជននត្ថំ អភិរម, នន្ទ, អភិរម, នន្ទា’’តិ អាមេឌិតវសេន វុត្តំ. អហំ តេ បាដិភោគោតិ កស្មា ភគវា តស្ស ព្រហ្មចរិយវាសំ ឥច្ឆន្តោ អព្រហ្មចរិយវាសស្ស បាដិភោគំ ឧបគញ្ឆិ? យត្ថស្ស អារម្មណេ រាគោ ទឡ្ហំ និបតិ, តំ អាគន្តុការម្មណេ សង្កាមេត្វា សុខេន សក្កា ជហាបេតុន្តិ បាដិភោគំ ឧបគញ្ឆិ. អនុបុព្ពិកថាយំ សគ្គកថា ឥមស្ស អត្ថស្ស និទស្សនំ.

អស្សោសុន្តិ កថមស្សោសុំ? ភគវា ហិ តទា អាយស្មន្តេ នន្ទេ វត្តំ ទស្សេត្វា អត្តនោ ទិវាដ្ឋានំ គតេ ឧបដ្ឋានំ អាគតានំ ភិក្ខូនំ តំ បវត្តិំ កថេត្វា យថា នាម កុសលោ បុរិសោ អនិក្ខន្តំ អាណិំ អញ្ញាយ អាណិយា នីហរិត្វា បុន តំ ហត្ថាទីហិ សញ្ចាលេត្វា អបនេតិ, ឯវមេវ អាចិណ្ណវិសយេ តស្ស រាគំ អាគន្តុកវិសយេន នីហរិត្វា បុន តទបិ ព្រហ្មចរិយមគ្គហេតុំ កត្វា អបនេតុកាមោ ‘‘ឯថ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, នន្ទំ ភិក្ខុំ ភតកវាទេន ច ឧបក្កិតកវាទេន ច សមុទាចរថា’’តិ អាណាបេសិ, ឯវំ ភិក្ខូ អស្សោសុំ. កេចិ បន ‘‘ភគវា តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខារេសិ, យថា តេ ភិក្ខូ តមត្ថំ ជានិំសូ’’តិ វទន្តិ.

ភតកវាទេនាតិ ភតកោតិ វាទេន. យោ ហិ ភតិយា កម្មំ ករោតិ, សោ ភតកោតិ វុច្ចតិ, អយម្បិ អាយស្មា អច្ឆរាសម្ភោគនិមិត្តំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តោ ភតកោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ភតកវាទេនា’’តិ. ឧបក្កិតកវាទេនាតិ យោ កហាបណាទីហិ កិញ្ចិ កិណាតិ, សោ ឧបក្កិតកោតិ វុច្ចតិ, អយម្បិ អាយស្មា អច្ឆរានំ ហេតុ អត្តនោ ព្រហ្មចរិយំ កិណាតិ, តស្មា ‘‘ឧបក្កិតកោ’’តិ ឯវំ វចនេន. អថ វា ភគវតោ អាណាយ អច្ឆរាសម្ភោគសង្ខាតាយ ភតិយា ព្រហ្មចរិយវាសសង្ខាតំ ជីវិតំ បវត្តេន្តោ តាយ ភតិយា យាបនេ ភគវតា ភរិយមានោ វិយ ហោតីតិ ‘‘ភតកោ’’តិ វុត្តោ, តថា អច្ឆរាសម្ភោគសង្ខាតំ វិក្កយំ អាទាតព្ពំ កត្វា ភគវតោ អាណត្តិយំ តិដ្ឋន្តោ តេន វិក្កយេន ភគវតា ឧបក្កិតោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបក្កិតកោ’’តិ.

អដ្ដីយមានោតិ បីឡិយមានោ ទុក្ខាបិយមានោ. ហរាយមានោតិ លជ្ជមានោ. ជិគុច្ឆមានោតិ បាដិកុល្យតោ ទហន្តោ. ឯកោតិ អសហាយោ. វូបកដ្ឋោតិ វត្ថុកាមេហិ កិលេសកាមេហិ ច កាយេន ចេវ ចិត្តេន ច វូបកដ្ឋោ. អប្បមត្តោតិ កម្មដ្ឋានេ សតិំ អវិជហន្តោ. អាតាបីតិ កាយិកចេតសិកវីរិយាតាបេន អាតាបវា, អាតាបេតិ កិលេសេតិ អាតាបោ, វីរិយំ. បហិតត្តោតិ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតាយ បេសិតត្តោ វិស្សដ្ឋអត្តភាវោ, និព្ពានេ វា បេសិតចិត្តោ. ន ចិរស្សេវាតិ កម្មដ្ឋានារម្ភតោ ន ចិរេនេវ. យស្សត្ថាយាតិ យស្ស អត្ថាយ. កុលបុត្តាតិ ទុវិធា កុលបុត្តា ជាតិកុលបុត្តា ច អាចារកុលបុត្តា ច, អយំ បន ឧភយថាបិ កុលបុត្តោ. សម្មទេវាតិ ហេតុនា ច ការណេន ច. អគារស្មាតិ ឃរតោ. អនគារិយន្តិ បព្ពជ្ជំ. កសិវណិជ្ជាទិកម្មញ្ហិ អគារស្ស ហិតន្តិ អគារិយំ នាម, តំ ឯត្ថ នត្ថីតិ បព្ពជ្ជា អនគារិយាតិ វុច្ចតិ. បព្ពជន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ. តទនុត្តរន្តិ តំ អនុត្តរំ. ព្រហ្មចរិយបរិយោសានន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស បរិយោសានភូតំ អរហត្តផលំ. តស្ស ហិ អត្ថាយ កុលបុត្តា ឥធ បព្ពជន្តិ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនាយេវ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា, អបរប្បច្ចយេន ញត្វាតិ អត្ថោ. ឧបសម្បជ្ជ វិហាសីតិ បាបុណិត្វា សម្បាទេត្វា វា វិហាសិ. ឯវំ វិហរន្តោវ ខីណា ជាតិ…បេ… អព្ភញ្ញាសីតិ. ឥមិនា អស្ស បច្ចវេក្ខណភូមិ ទស្សិតា.

តត្ថ ខីណា ជាតីតិ ន តាវស្ស អតីតា ជាតិ ខីណា បុព្ពេវ ខីណត្តា, ន អនាគតា អនាគតត្តា ឯវ, ន បច្ចុប្បន្នា វិជ្ជមានត្តា. មគ្គស្ស បន អភាវិតត្តា យា ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសុ ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធប្បភេទា ជាតិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សា មគ្គស្ស ភាវិតត្តា អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន ខីណា. តំ សោ មគ្គភាវនាយ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខិត្វា កិលេសាភាវេន វិជ្ជមានម្បិ កម្មំ អាយតិំ អប្បដិសន្ធិកំ ហោតីតិ ជាននេន អព្ភញ្ញាសិ. វុសិតន្តិ វុត្ថំ បរិវុត្ថំ កតំ ចរិតំ, និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកេន ហិ សទ្ធិំ សត្ត សេក្ខា ព្រហ្មចរិយវាសំ វសន្តិ នាម, ខីណាសវោ វុត្ថវាសោ, តស្មា សោ អត្តនោ ព្រហ្មចរិយវាសំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘វុសិតំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ អព្ភញ្ញាសិ. កតំ ករណីយន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាវសេន សោឡសវិធម្បិ កិច្ចំ និដ្ឋាបិតំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកាទយោ ហិ តំ កិច្ចំ ករោន្តិ នាម, ខីណាសវោ កតករណីយោ, តស្មា សោ អត្តនោ ករណីយំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘កតំ ករណីយ’’ន្តិ អព្ភញ្ញាសិ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ ‘‘ឥទានិ បុន ឥត្ថភាវាយ ឯវំ សោឡសកិច្ចភាវាយ កិលេសក្ខយាយ វា មគ្គភាវនាយ កិច្ចំ មេ នត្ថី’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ វា ‘‘ឥត្ថភាវតោ ឥមស្មា ឯវំបការា វត្តមានក្ខន្ធសន្តានា អបរំ ខន្ធសន្តានំ មយ្ហំ នត្ថិ, ឥមេ បន បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តិ ឆិន្នមូលកា វិយ រុក្ខា, តេ ចរិមកចិត្តនិរោធេន អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ និព្ពាយិស្សន្តិ, អបណ្ណត្តិកភាវំ គមិស្សន្តី’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោតិ ឯកោ. អរហតន្តិ ភគវតោ សាវកានំ អរហន្តានំ អព្ភន្តរោ ឯកោ មហាសាវកោ អហោសីតិ អត្ថោ.

អញ្ញតរា ទេវតាតិ អធិគតមគ្គា ឯកា ព្រហ្មទេវតា. សា ហិ សយំ អសេក្ខត្តា អសេក្ខវិសយំ អព្ភញ្ញាសិ. សេក្ខា ហិ តំ តំ សេក្ខវិសយំ, បុថុជ្ជនា ច អត្តនោ បុថុជ្ជនវិសយមេវ ជានន្តិ. អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ បរិក្ខីណាយ រត្តិយា, មជ្ឈិមយាមេតិ អត្ថោ. អភិក្កន្តវណ្ណាតិ អតិឧត្តមវណ្ណា. កេវលកប្បន្តិ អនវសេសេន សមន្តតោ. ឱភាសេត្វាតិ អត្តនោ បភាយ ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច ជេតវនំ ឯកោភាសំ កត្វា. តេនុបសង្កមីតិ អាយស្មតោ នន្ទស្ស អរហត្តប្បត្តិំ វិទិត្វា បីតិសោមនស្សជាតា ‘‘តំ ភគវតោ បដិវេទេស្សាមី’’តិ ឧបសង្កមិ.

អាសវានំ ខយាតិ ឯត្ថ អាសវន្តីតិ អាសវា, ចក្ខុទ្វារាទីហិ បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា អាគោត្រភុំ អាភវគ្គំ វា សវន្តីតិ អាសវា, ឯតេ ធម្មេ ឯតញ្ច ឱកាសំ អន្តោ ករិត្វា បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន មទិរាទិអាសវា វិយាតិ អាសវា. ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយា’’តិអាទិវចនេហិ (អ. និ. ១០.៦១) នេសំ ចិរបារិវាសិយតា វេទិតព្ពា. អថ វា អាយតំ សំសារទុក្ខំ សវន្តិ បសវន្តីតិបិ, អាសវា. បុរិមោ ចេត្ថ អត្ថោ កិលេសេសុ យុជ្ជតិ, បច្ឆិមោ កម្មេបិ. ន កេវលញ្ច កម្មកិលេសា ឯវ អាសវា, អថ ខោ នានប្បការា ឧបទ្ទវាបិ. តថា ហិ ‘‘នាហំ, ចុន្ទ, ទិដ្ឋធម្មិកានំយេវ អាសវានំ សំវរាយ ធម្មំ ទេសេមី’’តិ ឯត្ថ (ទី. និ. ៣.១៨២) វិវាទមូលភូតា កិលេសា អាសវាតិ អាគតា.

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនលីកតា’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៦) –

ឯត្ថ តេភូមិកំ កម្មំ អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា អាសវាតិ អាគតា. ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ, សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ (បារា. ៣៩) បរូបឃាតវិប្បដិសារវធពន្ធាទយោ ចេវ អបាយទុក្ខភូតា ច នានប្បការា ឧបទ្ទវា.

តេ បនេតេ អាសវា វិនយេ – ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ (បារា. ៣៩) ទ្វិធា អាគតា. សឡាយតនេ ‘‘តយោមេ, អាវុសោ, អាសវា – កាមាសវោ, ភវាសវោ, អវិជ្ជាសវោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥) តិធា អាគតា, តថា អញ្ញេសុ ច សុត្តន្តេសុ. អភិធម្មេ តេយេវ ទិដ្ឋាសវេន សទ្ធិំ ចតុធា អាគតា. និព្ពេធិកបរិយាយេ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា និរយគាមិនិយា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៦.៦៣) បញ្ចធា អាគតា. ឆក្កនិបាតេ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា សំវរាយ បហាតព្ពា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៦.៥៨) នយេន ឆធា អាគតា. សព្ពាសវបរិយាយេ (ម. និ. ១.២២) តេយេវ ទស្សនបហាតព្ពេហិ សទ្ធិំ សត្តធា អាគតា. ឥធ បន អភិធម្មនយេន ចត្តារោ អាសវា វេទិតព្ពា.

ខយាតិ ឯត្ថ បន ‘‘យោ អាសវានំ ខយោ ភេទោ បរិភេទោ’’តិអាទីសុ អាសវានំ សរសភេទោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ. ‘‘ជានតោ អហំ, ភិក្ខវេ, បស្សតោ អាសវានំ ខយំ វទាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៥) អាសវានំ អាយតិំ អនុប្បាទោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ.

‘‘សេក្ខស្ស សិក្ខមានស្ស, ឧជុមគ្គានុសារិនោ;

ខយស្មិំ បឋមំ ញាណំ, តតោ អញ្ញា អនន្តរា’’តិ. (ឥតិវុ. ៦២) –

អាទីសុ មគ្គោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ. ‘‘អាសវានំ ខយា សមណោ ហោតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៣៨) ផលំ.

‘‘បរវជ្ជានុបស្សិស្ស, និច្ចំ ឧជ្ឈានសញ្ញិនោ;

អាសវា តស្ស វឌ្ឍន្តិ, អារា សោ អាសវក្ខយា’’តិ. –

អាទីសុ (ធ. ប. ២៥៣) និព្ពានំ. ឥធ បន អាសវានំ អច្ចន្តខយោ អនុប្បាទោ វា មគ្គោ វា ‘‘អាសវានំ ខយោ’’តិ វុត្តោ.

អនាសវន្តិ បដិបស្សទ្ធិវសេន សព្ពសោ បហីនាសវំ. ចេតោវិមុត្តិន្តិ អរហត្តផលសមាធិំ. បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ អរហត្តផលបញ្ញំ. ឧភយវចនំ មគ្គេ វិយ ផលេបិ សមថវិបស្សនានំ យុគនន្ធភាវទស្សនត្ថំ. ញាណន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ទេវតាយ វចនសមនន្តរមេវ ‘‘កថំ នុ ខោ’’តិ អាវជ្ជេន្តស្ស ភគវតោ ញាណំ ឧប្បជ្ជិ ‘‘នន្ទេន អរហត្តំ សច្ឆិកត’’ន្តិ. សោ ហិ អាយស្មា សហាយភិក្ខូហិ តថា ឧប្បណ្ឌិយមានោ ‘‘ភារិយំ វត មយា កតំ, យោហំ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិត្វា អច្ឆរានំ បដិលាភាយ សត្ថារំ បាដិភោគំ អកាសិ’’ន្តិ ឧប្បន្នសំវេគោ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ អរហត្តំ បត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘យំនូនាហំ ភគវន្តំ ឯតស្មា បដិស្សវា មោចេយ្យ’’ន្តិ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ អធិប្បាយំ សត្ថុ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មា នន្ទោ…បេ… ឯតស្មា បដិស្សវា’’តិ. តត្ថ បដិស្សវាតិ បាដិភោគប្បដិស្សវា, ‘‘អច្ឆរានំ បដិលាភាយ អហំ បដិភូតោ’’តិ បដិញ្ញាយ.

អថស្ស ភគវា ‘‘យស្មា តយា អញ្ញា អារាធិតាតិ ញាតមេតំ មយា, ទេវតាបិ មេ អារោចេសិ, តស្មា នាហំ បដិស្សវា ឥទានិ មោចេតព្ពោ អរហត្តប្បត្តិយាវ មោចិតត្តា’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ ‘‘យទេវ ខោ តេ នន្ទា’’តិអាទិ. តត្ថ យទេវាតិ យទា ឯវ. តេតិ តវ. មុត្តោតិ បមុត្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មិំយេវ កាលេ អាសវេហិ តវ ចិត្តំ វិមុត្តំ, អថ អនន្តរមេវាហំ តតោ បាដិភោគតោ មុត្តោតិ.

សោបិ អាយស្មា វិបស្សនាកាលេយេវ ‘‘យទេវាហំ ឥន្ទ្រិយាសំវរំ និស្សាយ ឥមំ វិប្បការំ បត្តោ, តមេវ សុដ្ឋុ និគ្គហេស្សាមី’’តិ ឧស្សាហជាតោ ពលវហិរោត្តប្បោ តត្ថ ច កតាធិការត្តា ឥន្ទ្រិយសំវរេ ឧក្កដ្ឋបដិបទម្បិ អគមាសិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស បុរត្ថិមា ទិសា អាលោកេតព្ពា ហោតិ, សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា នន្ទោ បុរត្ថិមំ ទិសំ អាលោកេតិ ‘ឯវំ មេ បុរត្ថិមំ ទិសំ អាលោកយតោ ន អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុ’ន្តិ, ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស បច្ឆិមា…បេ… ឧត្តរា… ទក្ខិណា… ឧទ្ធំ… អធោ… អនុទិសា អាលោកេតព្ពា ហោតិ, សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា នន្ទោ អនុទិសំ អាលោកេតិ ‘ឯវំ មេ…បេ… សម្បជានោ ហោតី’’’តិ (អ. និ. ៨.៩).

តេនេវ តំ អាយស្មន្តំ សត្ថា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ យទិទំ នន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២៣០) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អាយស្មតោ នន្ទស្ស សព្ពាសវេ ខេបេត្វា សុខាទីសុ តាទិភាវប្បត្តិសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ តទត្ថវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យស្ស និត្តិណ្ណោ បង្កោតិ យេន អរិយបុគ្គលេន អរិយមគ្គសេតុនា សព្ពោ ទិដ្ឋិបង្កោ សំសារបង្កោ ឯវ វា និព្ពានបារគមនេន តិណ្ណោ. មទ្ទិតោ កាមកណ្ឌកោតិ យេន សត្តានំ វិជ្ឈនតោ. ‘‘កាមកណ្ឌកោ’’តិ លទ្ធនាមោ សព្ពោ កិលេសកាមោ សព្ពោ កាមវិសូកោ អគ្គញាណទណ្ឌេន មទ្ទិតោ ភគ្គោ អនវសេសតោ មថិតោ. មោហក្ខយំ អនុប្បត្តោតិ ឯវំភូតោ ច ទុក្ខាទិវិសយស្ស សព្ពស្ស សម្មោហស្ស ខេបនេន មោហក្ខយំ បត្តោ, អរហត្តផលំ និព្ពានញ្ច អនុប្បត្តោ. សុខទុក្ខេសុ ន វេធតី ស ភិក្ខូតិ សោ ភិន្នកិលេសោ ភិក្ខុ ឥដ្ឋារម្មណសមាយោគតោ ឧប្បន្នេសុ សុខេសុ អនិដ្ឋារម្មណសមាយោគតោ ឧប្បន្នេសុ ទុក្ខេសុ ច ន វេធតិ ន កម្បតិ, តំ និមិត្តំ ចិត្តវិការំ នាបជ្ជតិ. ‘‘សុខទុក្ខេសូ’’តិ ច ទេសនាមត្តំ, សព្ពេសុបិ លោកធម្មេសុ ន វេធតីតិ វេទិតព្ពំ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. យសោជសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ យសោជប្បមុខានីតិ ឯត្ថ យសោជោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ, តំ បុព្ពង្គមំ កត្វា បព្ពជិតត្តា វិចរណតោ ច តានិ បញ្ច ភិក្ខុសតានិ ‘‘យសោជប្បមុខានី’’តិ វុត្តានិ.

តេសំ អយំ បុព្ពយោគោ – អតីតេ កិរ កស្សបទសពលស្ស សាសនេ អញ្ញតរោ ភិក្ខុ អារញ្ញកោ អរញ្ញេ បិដ្ឋិបាសាណេ កតបណ្ណកុដិយំ វិហរតិ. តស្មិញ្ច សមយេ បញ្ចសតា ចោរា គាមឃាតកាទីនិ កត្វា ចោរិកាយ ជីវន្តា ចោរកម្មំ កត្វា ជនបទមនុស្សេហិ អនុពទ្ធា បលាយមានា អរញ្ញំ បវិសិត្វា តត្ថ កិញ្ចិ គហណំ វា បដិសរណំ វា អបស្សន្តា អវិទូរេ តំ ភិក្ខុំ បាសាណេ និសិន្នំ ទិស្វា វន្ទិត្វា តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិត្វា ‘‘អម្ហាកំ, ភន្តេ, បដិសរណំ ហោថា’’តិ យាចិំសុ. ថេរោ ‘‘តុម្ហាកំ សីលសទិសំ បដិសរណំ នត្ថិ, សព្ពេ បញ្ច សីលានិ សមាទិយថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា សីលានិ សមាទិយិំសុ. ថេរោ ‘‘តុម្ហេ ឥទានិ សីលេសុ បតិដ្ឋិតា, អត្តនោ ជីវិតំ វិនាសយន្តេសុបិ មា មនំ បទោសយិត្ថា’’តិ កកចូបមវិធិំ (ម. និ. ១.២២២ អាទយោ) អាចិក្ខិ. តេ ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិំសុ. អថ តេ ជានបទា តំ សម្បត្តា ឥតោ ចិតោ ច គវេសន្តា តេ ចោរេ ទិស្វា សព្ពេវ ជីវិតា វោរោបេសុំ. តេ តេសុ មនោបទោសមត្តម្បិ អកត្វា អក្ខណ្ឌសីលា កាលំ កត្វា កាមាវចរទេវេសុ និព្ពត្តិំសុ. តេសុ ជេដ្ឋចោរោ ជេដ្ឋទេវបុត្តោ អហោសិ, ឥតរេ តស្សេវ បរិវារា.

តេ អបរាបរំ សំសរន្តា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវលោកេ ខេបេត្វា អម្ហាកំ ភគវតោ កាលេ ទេវលោកតោ ចវិត្វា ជេដ្ឋទេវបុត្តោ សាវត្ថិនគរទ្វារេ កេវដ្ដគាមេ បញ្ចសតកុលគាមជេដ្ឋកស្ស កេវដ្ដស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, យសោជោតិស្ស នាមំ អកំសុ. ឥតរេបិ អវសេសកេវដ្ដានំ បុត្តា ហុត្វា និព្ពត្តិំសុ. តេ បុព្ពសន្និវាសេន សព្ពេបិ សហាយកា ហុត្វា សហបំសុកីឡិតំ កីឡន្តា អនុបុព្ពេន វយប្បត្តា អហេសុំ, យសោជោ តេសំ អគ្គោ អហោសិ. តេ សព្ពេវ ឯកតោ ហុត្វា ជាលានិ គហេត្វា នទិតឡាកាទីសុ មច្ឆេ ពន្ធន្តា វិចរន្តិ.

អថេកទិវសំ អចិរវតិយា នទិយា ជាលេ ខិត្តេ សុវណ្ណវណ្ណោ មច្ឆោ អន្តោជាលេ បាវិសិ. តំ ទិស្វា សព្ពេបិ កេវដ្ដា ‘‘អម្ហាកំ បុត្តា មច្ឆេ ពន្ធន្តា សុវណ្ណវណ្ណំ មច្ឆំ ពន្ធិំសូ’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋា អហេសុំ. អថ តេ បញ្ចសតាបិ សហាយកា មច្ឆំ នាវាយ បក្ខិបិត្វា នាវំ ឧក្ខិបិត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ. រាជា តំ ទិស្វា ‘‘ភគវា ឯតស្ស សុវណ្ណវណ្ណការណំ ជានិស្សតី’’តិ មច្ឆំ គាហាបេត្វា ភគវតោ ទស្សេសិ. សត្ថា ‘‘អយំ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ ឱសក្កមានេ បព្ពជិត្វា មិច្ឆា បដិបជ្ជន្តោ សាសនំ ឱសក្កាបេត្វា និរយេ និព្ពត្តោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ និរយេ បច្ចិត្វា តតោ ចុតោ អចិរវតិយំ មច្ឆោ ហុត្វា និព្ពត្តោ’’តិ វត្វា តស្ស មាតុភគិនីនញ្ច និរយេ និព្ពត្តភាវំ, តស្ស ភាតិកត្ថេរស្ស បរិនិព្ពុតភាវញ្ច តេនេវ កថាបេត្វា ឥមិស្សា អដ្ឋុប្បត្តិយា កបិលសុត្តំ ទេសេសិ.

សត្ថុ ទេសនំ សុត្វា តេ បញ្ចសតា កេវដ្ដបុត្តា សំវេគជាតា ហុត្វា ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា, ឧបសម្បន្នា ហុត្វា វិវេកវាសំ វសន្តា ភគវន្តំ ទស្សនាយ អាគមំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន យសោជប្បមុខានិ បញ្ចមត្តានិ ភិក្ខុសតានី’’តិអាទិ.

តត្ថ តេធាតិ តេ ឥធ. នេវាសិកេហីតិ និពទ្ធវាសំ វសមានេហិ. បដិសម្មោទមានាតិ នេវាសិកភិក្ខូហិ ‘‘កច្ចាវុសោ, ខមនីយ’’ន្តិអាទិនា បដិសន្ថារវសេន សម្មោទនាយ កតាយ ‘‘អាមាវុសោ, ខមនីយ’’ន្តិអាទិនា, បុន សម្មោទមានា តេហិ សទ្ធិំ សមប្បវត្តមោទា. សេនាសនានិ បញ្ញាបយមានាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ អត្តនោ ច បាបុណកានិ សេនាសនានិ បុច្ឆិត្វា តេហិ នេវាសិកេហិ តេសំ ‘‘ឥទំ តុម្ហាកំ អាចរិយានំ, ឥទំ តុម្ហាកំ ឧបជ្ឈាយានំ, ឥទំ តុម្ហាកំ បាបុណាតី’’តិ សេនាសនានិ សំវិធាបេត្វា អត្តនា ច តត្ថ គន្ត្វា, ទ្វារកវាដានិ វិវរិត្វា, មញ្ចបីឋកដសារកាទីនិ នីហរិត្វា បប្ផោដេត្វា យថាឋានំ ឋបនាទិវសេន បញ្ញាបេន្តា ច.

បត្តចីវរានិ បដិសាមយមានាតិ, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ មេ បត្តំ ឋបេថ, ឥទំ ចីវរំ, ឥទំ ថាលកំ, ឥទំ ឧទកតុម្ពំ, ឥទំ មេ កត្តរយដ្ឋិ’’ន្តិ ឯវំ សមណបរិក្ខារំ សំគោបយមានា. ឧច្ចាសទ្ទា មហាសទ្ទាតិ ឧទ្ធំ គតដ្ឋេន ឧច្ចោ សទ្ទោ យេសន្តេ ឧច្ចាសទ្ទា អការស្ស អាការំ កត្វា. សមន្តតោ បត្ថដដ្ឋេន មហន្តោ សទ្ទោ យេសន្តេ មហាសទ្ទា. កេវដ្ដា មញ្ញេ មច្ឆវិលោបេតិ កេវដ្ដា វិយ មច្ឆវិលុម្បនេ. យថា នាម កេវដ្ដា ឧទកេ វដ្ដនតោ មច្ឆគ្គហណត្ថំ បវត្តនតោ ‘‘កេវដ្ដា’’តិ លទ្ធនាមា មច្ឆពន្ធា មច្ឆគ្គហណត្ថំ ជលេ ជាលំ បក្ខិបិត្វា ‘‘បវិដ្ឋោ ន បវិដ្ឋោ, គហិតោ ន គហិតោ’’តិអាទិនា ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា ហោន្តិ. យថា ច តេ មច្ឆបច្ឆិអាទីនិ ឋបិតដ្ឋានេ មហាជនេ គន្ត្វា ‘‘មយ្ហំ ឯកំ មច្ឆំ ទេថ, មយ្ហំ ឯកំ មច្ឆផាលំ ទេថ, អមុកស្ស ទិន្នោ មហន្តោ, មយ្ហំ ខុទ្ទកោ’’តិអាទីនិ វត្វា វិលុម្បមានេ តេសំ បដិសេធនាទិវសេន ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា ច ហោន្តិ, ឯវមេតេ ភិក្ខូតិ ទស្សេតិ. តេតេតិ តេ ឯតេ. កិំនូតិ កិស្ស នុ, កិមត្ថំ នូតិ អត្ថោ. តេមេតិ តេ ឥមេ. បណាមេមីតិ នីហរាមិ. វោតិ តុម្ហេ. ន វោ មម សន្តិកេ វត្ថព្ពន្តិ តុម្ហេហិ មយ្ហំ សន្តិកេ ន វសិតព្ពំ. យេ តុម្ហេ មាទិសស្ស ពុទ្ធស្ស វសនដ្ឋានំ អាគន្ត្វា ឯវំ មហាសទ្ទំ ករោថ, អត្តនោ ធម្មតាយ វសន្តា កិំ នាម សារុប្បំ ករិស្សថ, តុម្ហាទិសានំ មម សន្តិកេ វសនកិច្ចំ នត្ថីតិ ទីបេតិ. ឯវំ បណាមិតេសុ ច ភគវតា តេសុ ឯកភិក្ខុបិ ‘‘ភគវា តុម្ហេ មហាសទ្ទមត្តកេន អម្ហេ បណាមេថា’’តិ វា អញ្ញំ វា កិញ្ចិ បដិវចនំ អវត្វា ពុទ្ធគារវេន សព្ពេ ភគវតោ វចនំ សម្បដិច្ឆន្តា ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ វត្វា និក្ខមិំសុ. ឯវំ បន តេសំ អហោសិ ‘‘មយំ សត្ថារំ បស្សិស្សាម, ធម្មំ សោស្សាម, សត្ថុ សន្តិកេ វសិស្សាមាតិ អាគតា, ឯវរូបស្ស បន គរុនោ សត្ថុ សន្តិកំ អាគន្ត្វា មហាសទ្ទំ ករិម្ហា, អម្ហាកមេវ ទោសោយំ, បណាមិតម្ហា តតោ, ន លទ្ធំ សត្ថុ សន្តិកេ វត្ថុំ, សមន្តបាសាទិកំ សុវណ្ណវណ្ណំ សរីរំ ឱលោកេតុំ, មធុរស្សរេន ទេសិតំ ធម្មំ សោតុ’’ន្តិ. តេ ពលវទោមនស្សជាតា ហុត្វា បក្កមិំសុ.

សំសាមេត្វាតិ សុគុត្តំ កត្វា. វជ្ជីតិ ឯវំនាមកោ ជនបទោ, វជ្ជី នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីវសេន ‘‘វជ្ជី’’ត្វេវ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘វជ្ជីសូ’’តិ. វគ្គុមុទាតិ ឯវំនាម លោកស្ស បុញ្ញសម្មតា ឯកា នទី. ‘‘វគ្គមុទា’’តិបិ បាឋោ. អត្ថកាមេនាតិ កិញ្ចិ បយោជនំ អនបេក្ខិត្វា អត្ថមេវ ឥច្ឆន្តេន. ហិតេសិនាតិ អត្ថំ ឥច្ឆន្តេន, ‘‘កិន្តិ មេ សាវកា វដ្ដទុក្ខា បរិមុច្ចេយ្យុ’’ន្តិ តស្ស អត្ថសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស វា ហេតុភូតស្ស ហិតស្ស ឯសនសីលេន. តតោ ឯវ អត្តនោ សរីរខេទំ អគណេត្វា ទូរេបិ វេនេយ្យសន្តិកំ គន្ត្វា អនុកម្បនតោ អនុកម្បកេន. តមេវ អនុកម្បំ ឧបាទាយ មយំ បណាមិតា, ន អត្តនោ វេយ្យាវច្ចាទិបច្ចាសីសាយ. យស្មា ធម្មគរុនោ ពុទ្ធា ភគវន្តោ សម្មាបដិបត្តិយាវ បូជេតព្ពា, យេ ឧច្ចាសទ្ទករណមត្តេបិ បណាមេន្តិ, តស្មា ហន្ទ មយំ, អាវុសោ, តថា វិហារំ កប្បេម សព្ពត្ថ សតិសម្បជញ្ញយោគេន អបណ្ណកប្បដិបទំ បូរេន្តា យថាគហិតកម្មដ្ឋានំ មត្ថកំ បាបេន្តា ចតុឥរិយាបថវិហារំ កប្បេម វិហរាម. យថា នោ វិហរតន្តិ យថា អម្ហេសុ វិហរន្តេសុ, ភគវា អត្តមនោ អស្ស, សម្មាបដិបត្តិយា បូជាយ អារាធិតោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

តេនេវន្តរវស្សេនាតិ តស្មិំយេវ អន្តរវស្សេ មហាបវារណំ អនតិក្កមិត្វាវ. សព្ពេវ តិស្សោ វិជ្ជា សច្ឆាកំសូតិ សព្ពេយេវ តេ បញ្ចសតា ភិក្ខូ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ អាសវក្ខយញាណន្តិ ឥមា តិស្សោ បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធប្បដិច្ឆាទកមោហក្ខន្ធាទីនំ វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន វិជ្ជា អត្តបច្ចក្ខា អកំសុ. លោកិយាភិញ្ញាសុ ឥមាយេវ ទ្វេ អភិញ្ញា អាសវក្ខយញាណស្ស ពហូបការា, ន តថា ទិព្ពសោតចេតោបរិយឥទ្ធិវិធញាណានីតិ ទស្សនត្ថំ វិជ្ជត្តយមេវេត្ថ តេសំ ភិក្ខូនំ អធិគមទស្សនវសេន ឧទ្ធដំ. តថា ហិ វេរញ្ជសុត្តេ (អ. និ. ៨.១១) ភគវា វេរញ្ជព្រាហ្មណស្ស អត្តនោ អធិគមំ ទស្សេន្តោ វិជ្ជត្តយមេវ ទេសេសិ, ន ទិព្ពសោតញាណាទីនំ អភាវតោ. ឯវំ តេសម្បិ ភិក្ខូនំ វិជ្ជមានានិបិ ទិព្ពសោតញាណាទីនិ ន ឧទ្ធដានិ. ឆឡភិញ្ញា ហិ តេ ភិក្ខូ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘វគ្គុមុទាយ នទិយា តីរេ អន្តរហិតា មហាវនេ កូដាគារសាលាយំ ភគវតោ សម្មុខេ បាតុរហេសុ’’ន្តិ តេសំ ភិក្ខូនំ ឥទ្ធិវឡញ្ជនំ វក្ខតិ.

យថាភិរន្តន្តិ យថាភិរតិំ យថាជ្ឈាសយំ. ពុទ្ធានញ្ហិ ឯកស្មិំ ឋានេ វសន្តានំ ឆាយូទកវិបត្តិំ វា អផាសុកសេនាសនំ វា មនុស្សានំ អស្សទ្ធាទិភាវំ វា អាគម្ម អនភិរតិ នាម នត្ថិ, តេសំ សម្បត្តិយា ‘‘ផាសុំ វិហរាមា’’តិ ចិរវិហារោបិ នត្ថិ. យត្ថ បន ភគវតិ វិហរន្តេ មនុស្សា សរណេសុ វា បតិដ្ឋហន្តិ, សីលានិ វា សមាទិយន្តិ បព្ពជន្តិ, សោតាបត្តិមគ្គាទីនិ វា បាបុណន្តិ, សត្ថា តាសុ សម្បត្តីសុ តេសំ បតិដ្ឋាបនត្ថំ វសតិ, តទភាវេ បក្កមតិ. តទា ហិ សាវត្ថិយំ កត្តព្ពពុទ្ធកិច្ចំ នាហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា សាវត្ថិយំ យថាភិរន្តំ វិហរិត្វា យេន វេសាលី តេន ចារិកំ បក្កាមី’’តិ.

ចារិកំ ចរមានោតិ អទ្ធានគមនំ គច្ឆន្តោ. ចារិកា ច នាមេសា ភគវតោ ទុវិធា តុរិតចារិកា អតុរិតចារិកាតិ. តត្ថ ទូរេបិ ពោធនេយ្យបុគ្គលំ ទិស្វា តស្ស ពោធនត្ថំ សហសា គមនំ តុរិតចារិកា នាម, សា មហាកស្សបបច្ចុគ្គមនាទីសុ ទដ្ឋព្ពា. យា បន គាមនិគមរាជធានីបដិបាដិយា ទេវសិកំ យោជនទ្ធយោជនវសេន បិណ្ឌបាតចរិយាទីហិ លោកំ អនុគ្គណ្ហន្តោ គច្ឆតិ, អយំ អតុរិតចារិកា នាម, អយមេវ ឥធាធិប្បេតា. តទវសរីតិ តេន អវសរិ, តំ វា អវសរិ, តត្ថ អវសរិ, បាវិសីតិ អត្ថោ.

តត្រាតិ តស្សំ. សុទន្តិ និបាតមត្តំ. វេសាលិយន្តិ តិក្ខត្តុំ វិសាលីភូតត្តា ‘‘វេសាលី’’តិ លទ្ធនាមេ លិច្ឆវិរាជូនំ នគរេ. មហាវនេតិ មហាវនំ នាម សយំជាតំ អរោបិមំ សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនំ. កបិលវត្ថុសាមន្តា បន មហាវនំ ហិមវន្តេន សហ ឯកាពទ្ធំ អបរិច្ឆេទំ ហុត្វា មហាសមុទ្ទំ អាហច្ច ឋិតំ. ឥទំ តាទិសំ ន ហោតិ, សបរិច្ឆេទំ មហន្តំ វនន្តិ មហាវនំ. កូដាគារសាលាយន្តិ តស្មិំ មហាវនេ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្ស កតេ អារាមេ កូដាគារំ អន្តោ កត្វា ហំសវដ្ដកច្ឆន្នេន កតា សព្ពាការសម្បន្នា ពុទ្ធស្ស ភគវតោ គន្ធកុដិ កូដាគារសាលា នាម, តស្សំ កូដាគារសាលាយំ. វគ្គុមុទាតីរិយានន្តិ វគ្គុមុទាតីរវាសីនំ. ចេតសា ចេតោ បរិច្ច មនសិ ករិត្វាតិ អត្តនោ ចិត្តេន តេសំ ចិត្តំ បរិច្ឆិជ្ជ មនសិ ករិត្វា, ចេតោបរិយញាណេន វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន វា តេហិ អធិគតវិសេសំ ជានិត្វាតិ អត្ថោ.

អាលោកជាតា វិយាតិ សញ្ជាតាលោកា វិយ. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ, ចន្ទសហស្សសូរិយសហស្សេហិ ឱភាសិតា វិយាតិ អត្ថោ. យស្មា តេ យសោជប្បមុខា បញ្ចសតា ភិក្ខូ សព្ពសោ អវិជ្ជន្ធការវិធមនេន អាលោកភូតា ឱភាសភូតា ហុត្វា វិហរន្តិ, តស្មា ភគវា តេហិ ឋិតទិសាយ ‘‘អាលោកជាតា វិយ មេ, អានន្ទ, ឯសា ទិសា’’តិអាទិនា វណ្ណភណនាបទេសេន តេ ភិក្ខូ បសំសតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘យស្សំ ទិសាយំ វគ្គុមុទាតីរិយា ភិក្ខូ វិហរន្តី’’តិ. អប្បដិកូលាតិ ន បដិកូលា, មនាបា មនោហរាតិ អត្ថោ. យស្មិញ្ហិ បទេសេ សីលាទិគុណសម្បន្នា មហេសិនោ វិហរន្តិ, តំ កិញ្ចាបិ ឧក្កូលវិកូលវិសមទុគ្គាការំ, អថ ខោ មនុញ្ញំ រមណីយមេវ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, និន្នេ វា យទិ វា ថលេ;

យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យក’’ន្តិ. (ធ. ប. ៩៨);

បហិណេយ្យាសីតិ បេសេយ្យាសិ. សត្ថា អាយស្មន្តានំ ទស្សនកាមោតិ តេសំ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ បហេណាការទស្សនំ. ឥតិ ភគវា យទត្ថំ តេ ភិក្ខូ បណាមេសិ, តមត្ថំ មត្ថកប្បត្តំ ទិស្វា អារទ្ធចិត្តោ តេសំ ទស្សនកាមតំ ថេរស្ស អារោចេសិ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘អហំ ឥមេ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទករណេ បណាមេស្សាមិ, អថ តេ ភទ្រោ អស្សាជានីយោ វិយ កសាភិឃាតេន, តេន ចោទិតា សំវេគប្បត្តា មមារាធនត្ថំ អរញ្ញំ បវិសិត្វា ឃដេន្តា វាយមន្តា ខិប្បមេវ អរហត្តំ សច្ឆិករិស្សន្តី’’តិ. ឥទានិ តេ អគ្គផលប្បត្តេ ទិស្វា តាយ អរហត្តប្បត្តិយា អារាធិតចិត្តោ តេសំ ទស្សនកាមោ ហុត្វា ឯវំ ធម្មភណ្ឌាគារិកំ អាណាបេសិ.

សោ ភិក្ខូតិ អានន្ទត្ថេរេន តថា អាណត្តោ ឆឡភិញ្ញោ ឯកោ ភិក្ខុ. បមុខេតិ សម្មុខេ. អានេញ្ជសមាធិនាតិ ចតុត្ថជ្ឈានបាទកេន អគ្គផលសមាធិនា, ‘‘អរូបជ្ឈានបាទកេនា’’តិបិ វទន្តិ. ‘‘អានេញ្ជេន សមាធិនា’’តិបិ បាឋោ. កស្មា បន ភគវា តេសំ ភិក្ខូនំ អាគមនំ ជានន្តោ បដិសន្ថារំ អកត្វា សមាបត្តិំយេវ សមាបជ្ជិ? តេសំ អត្តនា សមាបន្នសមាបត្តិំ ជានិត្វា សមាបជ្ជនត្ថំ, តេសំ បុព្ពេ បណាមិតានំ ឥទានិ អត្តនា សមានសម្ភោគទស្សនត្ថំ, អានុភាវទីបនត្ថំ, វិនា វចីភេទេន អញ្ញព្យាករណទីបនត្ថញ្ច. អបរេ បនាហុ ‘‘បុព្ពេ បណាមិតានំ ឥទានិ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតានំ អនុត្តរសុខុប្បាទនេន អនញ្ញសាធារណបដិសន្ថារករណត្ថ’’ន្តិ. តេបិ អាយស្មន្តោ ភគវតោ អជ្ឈាសយំ ញត្វា តំយេវ សមាបត្តិំ សមាបជ្ជិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘កតមេន នុ ខោ ភគវា វិហារេន ឯតរហិ វិហរតី’’តិអាទិ.

ឯត្ថ ច រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ កោសជ្ជាទីនំ បារិបន្តិកធម្មានំ សុវិទូរភាវតោ ឥទ្ធិយា មូលភូតេហិ អនោណមនាទីហិ សោឡសហិ វោទានធម្មេហិ សមន្នាគមនតោ អានេញ្ជប្បត្តំ សយំ អនិញ្ជនដ្ឋេន អានេញ្ជន្តិ វុច្ចតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អនោណតំ ចិត្តំ កោសជ្ជេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. អនុណ្ណតំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. អនភិរតំ ចិត្តំ រាគេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. អនបនតំ ចិត្តំ ព្យាបាទេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. អនិស្សិតំ ចិត្តំ ទិដ្ឋិយា ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. អប្បដិពទ្ធំ ចិត្តំ ឆន្ទរាគេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. វិប្បមុត្តំ ចិត្តំ កាមរាគេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. វិសំយុត្តំ ចិត្តំ កិលេសេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. វិមរិយាទិកតំ ចិត្តំ កិលេសមរិយាទាយ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. ឯកត្តគតំ ចិត្តំ នានត្តកិលេសេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. សទ្ធាយ បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ អស្សទ្ធិយេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. វីរិយេន បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ កោសជ្ជេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. សតិយា បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ បមាទេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. សមាធិនា បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. បញ្ញាយ បរិគ្គហិតំ ចិត្តំ អវិជ្ជាយ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជំ. ឱភាសគតំ ចិត្តំ អវិជ្ជន្ធការេ ន ឥញ្ជតីតិ អានេញ្ជ’’ន្តិ.

រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានមេវ ច រូបវិរាគភាវនាវសេន បវត្តិតំ, អារម្មណវិភាគេន ចតុព្ពិធំ អរូបាវចរជ្ឈានន្តិ ឯតេសំ បញ្ចន្នំ ឈានានំ អានេញ្ជវោហារោ. តេសំ យំ កិញ្ចិ បាទកំ កត្វា សមាបន្នា អរហត្តផលសមាបត្តិ អានេញ្ជសមាធីតិ បោរាណា.

អភិក្កន្តាយាតិ អតីតាយ. និក្ខន្តេតិ និគ្គតេ, អបគតេតិ អត្ថោ. តុណ្ហី អហោសីតិ ភគវា អរិយេន តុណ្ហីភាវេន តុណ្ហី អហោសិ. ឧទ្ធស្តេ អរុណេតិ ឧគ្គតេ អរុណេ, អរុណោ នាម បុរត្ថិមទិសាយ សូរិយោទយតោ បុរេតរមេវ ឧដ្ឋិតោភាសោ. នន្ទិមុខិយាតិ រត្តិយា អរុណស្ស ឧគ្គតត្តា ឯវ អរុណប្បភាយ សូរិយាលោកូបជីវិនោ សត្តេ នន្ទាបនមុខិយា វិយ រត្តិយា ជាតាយ, វិភាយមានាយាតិ អត្ថោ.

តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វាតិ យថាបរិច្ឆេទំ តតោ អានេញ្ជសមាធិតោ អរហត្តផលសមាបត្តិតោ ឧដ្ឋាយ. សចេ ខោ ត្វំ, អានន្ទ, ជានេយ្យាសីតិ ភគវា ‘‘ឥមេ ច ភិក្ខូ ឯត្តកំ កាលំ ឥមិនា នាម សមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេន្តី’’តិ, អានន្ទ, យទិ ត្វំ ជានេយ្យាសិ. ឯត្តកម្បិ តេ នប្បដិភាសេយ្យាតិ លោកិយបដិសម្មោទនំ សន្ធាយ យទិទំ តេ ‘‘អភិក្កន្តា, ភន្តេ, រត្តី’’តិអាទិនា តិក្ខត្តុំ បដិភានំ ឧបដ្ឋិតំ, តយិទំ ឯត្តកម្បិ តេ ន ឧបដ្ឋហេយ្យ. យស្មា ច ខោ ត្វំ, អានន្ទ, សេក្ខោ អសេក្ខំ សមាបត្តិវិហារំ ន ជានាសិ, តស្មា មំ ឥមេសំ ភិក្ខូនំ លោកិយបដិសម្មោទនំ ការេតុំ ឧស្សុក្កំ អាបជ្ជិ. អហំ បន ឥមេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ លោកុត្តរបដិសម្មោទនេនេវ តិយាមរត្តិំ វីតិនាមេសិន្តិ ទស្សេន្តោ ភគវា អាហ – ‘‘អហញ្ច, អានន្ទ, ឥមានិ ច បញ្ច ភិក្ខុសតានិ សព្ពេវ អានេញ្ជសមាធិនា និសីទិម្ហា’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ តេសំ ភិក្ខូនំ អត្តនា សមំ អានេញ្ជសមាធិសមាបជ្ជនសមត្ថតាសង្ខាតំ វសីភាវត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ តេសំ ភិក្ខូនំ អនវសេសរាគាទិប្បហានសំសិទ្ធិតាទិសភាវទីបនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យស្ស ជិតោ កាមកណ្ឌកោតិ កុសលបក្ខវិជ្ឈនដ្ឋេន កណ្ឌកភូតោ កិលេសកាមោ យេន អរិយបុគ្គលេន អនវសេសំ ជិតោ បហីនោ, ឯតេនស្ស អនុនយាភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘គាមកណ្ដកោ’’តិបិ បាឋោ. តស្សត្ថោ – គាមេ កណ្ដកោ កណ្ដកដ្ឋានិយោ សកលោ វត្ថុកាមោ យស្ស ជិតោតិ. ជយោ ចស្ស តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេនេវ វេទិតព្ពោ, តេន តេសំ អនាគាមិមគ្គោ វុត្តោ ហោតិ. អក្កោសោ ច ជិតោតិ សម្ពន្ធោ. វធោ ច ពន្ធនញ្ចាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តេសុ អក្កោសជយេន វចីទុច្ចរិតាភាវោ, ឥតរេន កាយទុច្ចរិតាភាវោ ទស្សិតោ. តេន តំនិមិត្តកស្ស ព្យាបាទស្ស អនវសេសប្បហានេន តតិយមគ្គោ វុត្តោ ហោតិ. អថ វា អក្កោសាទិជយវចនេន តតិយមគ្គោ វុត្តោ ហោតិ, អក្កោសាទីនំ អច្ចន្តខមនំ តត្ថ បកាសិតំ ហោតិ, ឧភយថាបិ នេសំ វិរោធាភាវំ ទស្សេតិ. បព្ពតោ វិយ សោ ឋិតោ អនេជោតិ ឯជា វុច្ចតិ ចលនកិលេសបរិបន្ថោ, ឯជាហេតូនំ អវសេសកិលេសានំ អភាវេន អនេជោ, អនេជត្តាយេវ សព្ពកិលេសេហិ បរវាទវាតេហិ ច អកម្បនីយត្តា ឋិតោ ឯកគ្ឃនបព្ពតសទិសោ. សុខទុក្ខេសុ ន វេធតិ ស ភិក្ខូតិ សោ ភិន្នកិលេសោ ភិក្ខុ សុខទុក្ខនិមិត្តំ ន កម្បតីតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥតិ ភគវា តេសំ បញ្ចសតានំ ភិក្ខូនំ អរហត្តាធិគមេន តាទិភាវប្បត្តិំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ឯកបុគ្គលាធិដ្ឋានំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ អារម្មណាភិមុខំ សតិំ ឋបយិត្វា មុខសមីបេ កត្វា. តថា ហិ វិភង្គេ វុត្តំ –

‘‘អយំ សតិ ឧបដ្ឋិតា ហោតិ សុបដ្ឋិតា នាសិកគ្គេ វា មុខនិមិត្តេ វា, តេន វុច្ចតិ បរិមុខំ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ (វិភ. ៥៣៧).

អថ វា ‘‘បរីតិ បរិគ្គហដ្ឋោ, មុខន្តិ និយ្យានដ្ឋោ, សតីតិ ឧបដ្ឋានដ្ឋោ, តេន វុច្ចតិ ‘បរិមុខំ សតិ’’’ន្តិ. ឯវំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.១៦៤) វុត្តនយេនបេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – បរិគ្គហិតនិយ្យានសតិំ កត្វាតិ. និយ្យានន្តិ ច សតិយា ឱគាហិតព្ពំ អារម្មណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច បុរិមោ បច្ឆិមោ ច អត្ថោ សព្ពសង្គាហកវសេន, ឥតរោ សមាបត្តិយា បុព្ពភាគសមន្នាហារវសេន ទដ្ឋព្ពោ. សតីតិ វា សតិសីសេន ឈានំ វុត្តំ ‘‘យេ កាយគតាសតិំ បរិភុញ្ជន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១.៦០០) វិយ. កតមំ បន តំ ឈានន្តិ? រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ បាទកំ កត្វា សមាបន្នំ អរហត្តផលជ្ឈានំ. កថំ បនេតំ ជានិតព្ពន្តិ? អានេញ្ជសមាធិយោគេន ថេរស្ស សវិសេសំ និច្ចលភាវំ កេនចិ អកម្បនីយតញ្ច បព្ពតោបមាយ បកាសេន្តោ ភគវា ឥមំ ឧទានំ អភាសីតិ គាថាយ ឯវ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ. ន ចាយំ និសជ្ជា ថេរស្ស សច្ចប្បដិវេធាយ, អថ ខោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយ. បុព្ពេយេវ ហិ សូករខតលេណេ (ម. និ. ២.២០១) អត្តនោ ភាគិនេយ្យស្ស ទីឃនខបរិព្ពាជកស្ស ភគវតិ ធម្មំ ទេសេន្តេ អយំ មហាថេរោ សច្ចប្បដិវេធកិច្ចំ មត្ថកំ បាបេសីតិ.

ឯតមត្ថន្តិ ឯតំ ថេរស្ស អានេញ្ជសមាធិយោគេន តាទិភាវប្បត្តិយា ច កេនចិ អកម្បនីយតាសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យថាបិ បព្ពតោ សេលោតិ យថា សិលាមយោ ឯកគ្ឃនសិលាបព្ពតោ, ន បំសុបព្ពតោ ន មិស្សកបព្ពតោតិ អត្ថោ. អចលោ សុប្បតិដ្ឋិតោតិ សុប្បតិដ្ឋិតមូលោ បកតិវាតេហិ អចលោ អកម្បនីយោ ហោតិ. ឯវំ មោហក្ខយា ភិក្ខុ, បព្ពតោវ ន វេធតីតិ មោហស្ស អនវសេសប្បហានា មោហមូលកត្តា ច សព្ពាកុសលានំ បហីនសព្ពាកុសលោ ភិក្ខុ, យថា សោ បព្ពតោ បកតិវាតេហិ, ឯវំ លោកធម្មេហិ ន វេធតិ ន កម្បតិ. មោហក្ខយោតិ វា យស្មា និព្ពានំ អរហត្តញ្ច វុច្ចតិ, តស្មា មោហក្ខយស្ស ហេតុ និព្ពានស្ស អរហត្តស្ស វា អធិគតត្តា ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ សុប្បតិដ្ឋិតោ អសមាបន្នកាលេបិ យថាវុត្តបព្ពតោ វិយ ន កេនចិ វេធតិ, បគេវ សមាបន្នកាលេតិ អធិប្បាយោ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. មហាមោគ្គល្លានសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ កាយគតាយ សតិយាតិ កាយានុបស្សនាវសេន កាយេ គតាយ កាយារម្មណាយ សតិយា, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ឥទំ ករណវចនំ. អជ្ឈត្តន្តិ ឥធ អជ្ឈត្តំ នាម និយកជ្ឈត្តំ, តស្មា អត្តនិ អត្តសន្តានេតិ អត្ថោ. អថ វា យស្មា កម្មដ្ឋានភូតោ កេសាទិកោ ទ្វត្តិំសកោដ្ឋាសសមុទាយោ ឥធ កាយោតិ អធិប្បេតោ, តស្មា អជ្ឈត្តន្តិ បទស្ស គោចរជ្ឈត្តន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សូបដ្ឋិតាយាតិ និយកជ្ឈត្តភូតេ គោចរជ្ឈត្តភូតេ វា កាយេ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតាយ. កា បនាយំ សតិ, យា ‘‘អជ្ឈត្តំ សូបដ្ឋិតា’’តិ វុត្តា? យ្វាយំ ភគវតា ‘‘អត្ថិ ឥមស្មិំ កាយេ កេសា លោមា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០; ខុ. បា. ៣.ទ្វត្តិំសាការ) អជ្ឈត្តកេសាទិកោ ទ្វត្តិំសាការោ កាយោ វុត្តោ, តត្ថ យា បដិកូលមនសិការំ បវត្តេន្តស្ស ឧបចារប្បនាវសេន កាយេ ឧបដ្ឋិតា សតិ, សា ‘‘កាយគតា សតី’’តិ វុច្ចតិ. យថា ចាយំ, ឯវំ អានាបានចតុឥរិយាបថសតិសម្បជញ្ញានំ វសេន ឧទ្ធុមាតកវិនីលកាទិវសេន ច មនសិការំ បវត្តេន្តស្ស យថារហំ ឧបចារប្បនាវសេន កាយេ ឧបដ្ឋិតា សតិ ‘‘កាយគតា សតី’’តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន អជ្ឈត្តំ កាយគតា សតិ បថវីអាទិកា ចតស្សោ ធាតុយោ សសម្ភារសង្ខេបាទីសុ ចតូសុ យេន កេនចិ ឯកេនាការេន វវត្ថបេត្វា តេសំ អនិច្ចាទិលក្ខណសល្លក្ខណវសេន ឧបដ្ឋិតា វិបស្សនាសម្បយុត្តា សតិ ‘‘កាយគតា សតី’’តិ អធិប្បេតា. ថេរោ បន តថា វិបស្សិត្វា អត្តនោ ផលសមាបត្តិមេវ សមាបជ្ជិត្វា និសីទិ. ឥធាបិ គាថាយ ឯវំ ឥមស្ស អត្ថស្ស វិញ្ញាតព្ពតា ‘‘ន ចាយំ និសជ្ជា’’តិអាទិនា វុត្តនយានុសារេន យោជេតព្ពា.

ឯតមត្ថន្តិ ឯតំ ថេរស្ស ចតុធាតុវវត្ថានមុខេន កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានេន វិបស្សនំ ឱគាហេត្វា ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនសង្ខាតំ អត្ថំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ សតិបដ្ឋានភាវនាយ និព្ពានាធិគមទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ សតិ កាយគតា ឧបដ្ឋិតាតិ បុព្ពេ វុត្តលក្ខណា សតិ សទ្ធាបុព្ពង្គមានំ សមាធិវីរិយបញ្ញានំ យថាសកំ កិច្ចនិប្ផាទនេន សហាយភាវំ អាបន្នត្តា បហីនប្បដិបក្ខា តតោ ឯវ តិក្ខវិសទភូតា ច យថាវុត្តកាយសំវរណវសេន ឯកត្ថសមោសរណវសេន ច អវិបរីតសភាវំ សល្លក្ខេន្តី ឧបគន្ត្វា ឋិតា ហោតិ, ឯតេន កាយសង្ខាតានំ ចតុន្នំ ធាតូនំ តន្និស្សិតានញ្ច ឧបាទារូបានំ សល្លក្ខណវសេន, បច្ចយេ វវត្ថបេត្វា តតោ បរំ តេសំ អនិច្ចាទិលក្ខណសល្លក្ខណវសេន ច បវត្តំ ញាណបរម្បរាគតំ សតិំ ទស្សេតិ, សតិសីសេន វា តំសម្បយុត្តំ បរិញ្ញាត្តយបរិយាបន្នញាណបរម្បរមេវ ទស្សេតិ. ឆសុ ផស្សាយតនេសុ សំវុតោតិ យថាវុត្តាយ កាយេ ឧបដ្ឋិតាយ សតិយា សមន្នាគតោ ចក្ខាទីសុ ផស្សស្ស ការណភូតេសុ ឆសុ ទ្វារេសុ កាយានុបស្សនាយ អភាវិតាយ ឧប្បជ្ជនារហានំ អភិជ្ឈាទីនំ តស្សា ភាវិតត្តា ញាណប្បវត្តិំ បដិវេធេន្តោ តេ បិទហន្តោ ‘‘តត្ថ សំវុតោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯតេន ញាណសំវរំ ទស្សេតិ.

សតតំ ភិក្ខុ សមាហិតោតិ សោ ភិក្ខុ ឯវំ ឧបដ្ឋិតស្សតិ សព្ពត្ថ ច សំវុតោ បុថុត្តារម្មណេ ចិត្តំ អវិស្សជ្ជេត្វា អនិច្ចាទិវសេន សម្មសន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា ញាណេ តិក្ខេ សូរេ វហន្តេ វិបស្សនាសមាធិនា តាវ សតតំ និរន្តរំ សមាហិតោ អនុលោមញាណានន្តរំ គោត្រភុញាណោទយតោ បដ្ឋាយ. ជញ្ញា និព្ពានមត្តនោតិ អញ្ញេសំ បុថុជ្ជនានំ សុបិនន្តេបិ អគោចរភាវតោ, អរិយានំ បន តស្ស តស្សេវ អាវេណិកត្តា អត្តសទិសត្តា ច ‘‘អត្តា’’តិ លទ្ធវោហារស្ស មគ្គផលញាណស្ស សាតិសយវិសយភាវតោ ឯកន្តសុខាវហំ និព្ពានំ អសង្ខតធាតុ ‘‘អត្តនោ’’តិ វុត្តំ, តំ និព្ពានំ ជញ្ញា ជានេយ្យ, មគ្គផលញាណេហិ បដិវិជ្ឈេយ្យ, សច្ឆិករេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯតេន អរិយានំ និព្ពានេ អធិមុត្តតំ ទស្សេតិ. អរិយា ហិ អធិចិត្តប្បវត្តិកាលេបិ ឯកន្តេនេវ និព្ពានេ និន្នបោណបព្ភារភាវេន វិហរន្តិ. ឯត្ថ ច យស្ស សតិ កាយគតា ឧបដ្ឋិតា, សោ ភិក្ខុ ឆសុ ផស្សាយតនេសុ សំវុតោ, តតោ ឯវ សតតំ សមាហិតោ អត្តបច្ចក្ខករណេន និព្ពានំ អត្តនោ ជានេយ្យាតិ ឯវំ គាថាបទានំ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានមុខេន យាវ អរហត្តា ឯកស្ស ភិក្ខុនោ និយ្យានមគ្គំ ទស្សេតិ ធម្មរាជា.

អបរោ នយោ – សតិ កាយគតា ឧបដ្ឋិតាតិ ឯតេន កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ទស្សេតិ. ឆសុ ផស្សាយតនេសុ សំវុតោតិ ផស្សោ អាយតនំ ការណំ ឯតេសន្តិ ផស្សាយតនានិ, តេសុ ផស្សាយតនេសុ. ផស្សហេតុកេសុ ផស្សបច្ចយា និព្ពត្តេសុ ឆសុ ចក្ខុសម្ផស្សជាទិវេទយិតេសុ តណ្ហាទីនំ អប្បវត្តិយា សំវុតោ, ឯតេន វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ ទស្សេតិ. សតតំ ភិក្ខុ សមាហិតោតិ សតតំ និច្ចកាលំ និរន្តរំ វិក្ខេបាភាវតោ សមាហិតោ ភិក្ខុ. សោ ចាយំ អវិក្ខេបោ សព្ពសោ សតិបដ្ឋានភាវនាយ មត្ថកប្បត្តាយ ហោតិ. សម្មសន្តោ ហិ អតីតាទិភេទភិន្នេសុ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ អនវសេសតោវ បរិគ្គហេត្វា សម្មសតីតិ. ឯតេន សេសសតិបដ្ឋានេ ទស្សេតិ. ជញ្ញា និព្ពានមត្តនោតិ ឯវំ ចតុសតិបដ្ឋានភាវនំ មត្ថកំ បាបេត្វា ឋិតោ ភិន្នកិលេសោ ភិក្ខុ អត្តនោ កិលេសនិព្ពានំ បច្ចវេក្ខណញាណេន សយមេវ ជានេយ្យាតិ អត្ថោ.

អថ វា សតិ កាយគតា ឧបដ្ឋិតាតិ អត្តនោ បរេសញ្ច កាយស្ស យថាសភាវបរិញ្ញាទីបនេន ថេរស្ស សតិវេបុល្លប្បត្តិ ទីបិតា. ឆសុ ផស្សាយតនេសុ សំវុតោតិ ចក្ខាទីសុ ឆសុ ទ្វារេសុ អច្ចន្តសំវរទីបនេន សតតវិហារិវសេន ថេរស្ស សម្បជញ្ញប្បកាសិនី បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិ ទីបិតា. សតតំ ភិក្ខុ សមាហិតោតិ សមាបត្តិពហុលតាទស្សនេន នវានុបុព្ពវិហារសមាបត្តិយោ ទស្សិតា. ឯវំភូតោ បន ភិក្ខុ ជញ្ញា និព្ពានមត្តនោតិ កតកិច្ចត្តា ឧត្តរិ ករណីយាភាវតោ កេវលំ អត្តនោ អនុបាទិសេសនិព្ពានមេវ ជានេយ្យ ចិន្តេយ្យ, អញ្ញម្បិ តស្ស ចិន្តេតព្ពំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បិលិន្ទវច្ឆសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ បិលិន្ទវច្ឆោតិ បិលិន្ទាតិស្ស នាមំ, វច្ឆោតិ គោត្តវសេន ថេរំ សញ្ជានន្តិ. វសលវាទេន សមុទាចរតីតិ ‘‘ឯហិ, វសល, អបេហិ, វសលា’’តិអាទិនា ភិក្ខូ វសលវាទេន វោហរតិ អាលបតិ. សម្ពហុលា ភិក្ខូតិ ពហូ ភិក្ខូ. តេ ថេរំ តថា សមុទាចរន្តំ ទិស្វា ‘‘អរហាវ សមានោ អប្បហីនវាសនត្តា ឯវំ ភណតី’’តិ អជានន្តា ‘‘ទោសន្តរោ មញ្ញេ អយំ ថេរោ ឯវំ សមុទាចរតី’’តិ ចិន្តេត្វា ឧល្លបនាធិប្បាយា តំ តតោ វុដ្ឋាបេតុំ ភគវតោ អារោចេសុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘អាយស្មា, ភន្តេ, បិលិន្ទវច្ឆោ ភិក្ខូ វសលវាទេន សមុទាចរតី’’តិ. កេចិ បនាហុ – ‘‘ឥមំ ថេរំ ភិក្ខូ ‘អរហា’តិ សញ្ជានន្តិ, អយញ្ច ភិក្ខូ ផរុសវចនេន ឯវំ សមុទាចរតិ, ‘អភូតោ ឯវ នុ ខោ ឥមស្មិំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មោ’តិ វាសនាវសេន តស្ស តថា សមុទាចារំ អជានន្តា អរិយភាវញ្ចស្ស អសទ្ទហន្តា ឧជ្ឈានសញ្ញិនោ ភគវតោ តមត្ថំ អារោចេសុ’’ន្តិ. ភគវា ថេរស្ស ទោសន្តរាភាវំ បកាសេតុកាមោ ឯកេន ភិក្ខុនា តំ បក្កោសាបេត្វា សម្មុខា តស្ស ‘‘បុព្ពាចិណ្ណវសេនាយំ តថា សមុទាចរតិ, ន ផរុសវចនាធិប្បាយោ’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាមន្តេសី’’តិអាទិ.

តត្ថ បុព្ពេនិវាសំ មនសិ ករិត្វាតិ សត្ថា ‘‘សច្ចំ កិរ ត្វំ, វច្ឆ, ភិក្ខូ វសលវាទេន សមុទាចរសី’’តិ ថេរំ បុច្ឆិត្វា តេន ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘អយំ វច្ឆោ កិលេសវាសនាយ វសលវាទំ ន បរិច្ចជតិ, កិំ នុ ខោ អតីតេសុបិ អត្តភាវេសុ ព្រាហ្មណជាតិកោ អហោសី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ បុព្ពេនិវាសញាណេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន វា តស្ស បុព្ពេនិវាសំ អតីតាសុ ជាតីសុ និវុត្ថក្ខន្ធសន្តានំ មនសិ ករិត្វា ហត្ថតលេ ឋបិតំ អាមលកំ វិយ បច្ចក្ខករណវសេន អត្តនោ មនសិ កត្វា. ភិក្ខូ អាមន្តេសីតិ តេ ភិក្ខូ សញ្ញាបេតុំ អាលបិ, អភាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘មា ខោ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិ.

តត្ថ មាតិ បដិសេធេ និបាតោ, តស្ស ‘‘ឧជ្ឈាយិត្ថា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. មា ឧជ្ឈាយិត្ថាតិ មា ហេដ្ឋា កត្វា ចិន្តយិត្ថ, ឱលោកយិត្ថាតិ អត្ថោ. វច្ឆស្ស ភិក្ខុនោតិ ច ឧជ្ឈាយនស្ស ឧសូយនត្ថត្តា សម្បទានវចនំ. ឥទានិស្ស អនុជ្ឈាយិតព្ពេ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, វច្ឆោ ទោសន្តរោ ភិក្ខូ វសលវាទេន សមុទាចរតី’’តិ អាហ. តស្សត្ថោ – ភិក្ខវេ, អយំ វច្ឆោ ទោសន្តរោ ទោសចិត្តោ ទោសេន ព្យាបាទេន ទូសិតចិត្តោ ហុត្វា ភិក្ខូ វសលវាទេន ន សមុទាចរតិ, មគ្គេនេវ ចស្ស ព្យាបាទោ សមុគ្ឃាតិតោ. ឯវំ អទោសន្តរត្តេបិ តស្ស តថា សមុទាចារស្ស បុរិមជាតិសិទ្ធំ ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘វច្ឆស្ស, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ អព្ពោកិណ្ណានីតិ ខត្តិយាទិជាតិអន្តរេហិ អវោមិស្សានិ អនន្តរិតានិ. បញ្ច ជាតិសតានិ ព្រាហ្មណកុលេ បច្ចាជាតានីតិ សព្ពានិ តានិ វច្ឆស្ស បញ្ច ជាតិសតានិ បដិបាដិយា ព្រាហ្មណកុលេ ឯវ ជាតានិ, អហេសុន្តិ អត្ថោ. សោ តស្ស វសលវាទោ ទីឃរត្តំ សមុទាចិណ្ណោតិ យោ ឯតរហិ ខីណាសវេនបិ សតា បវត្តិយតិ, សោ តស្ស វច្ឆស្ស ភិក្ខុនោ វសលវាទោ ទីឃរត្តំ ឥតោ ជាតិតោ បដ្ឋាយ ឧទ្ធំ អារោហនវសេន បញ្ចជាតិសតមត្តំ កាលំ ព្រាហ្មណជាតិកត្តា សមុទាចិណ្ណោ សមុទាចរិតោ អហោសិ. ព្រាហ្មណា ហិ ជាតិសិទ្ធេន មានេន ថទ្ធា អញ្ញំ វសលវាទេន សមុទាចរន្តិ. ‘‘អជ្ឈាចិណ្ណោ’’តិបិ បឋន្តិ, សោ ឯវ អត្ថោ. តេនាតិ តេន ទីឃរត្តំ តថា សមុទាចិណ្ណភាវេន, ឯតេនស្ស តថា សមុទាចារស្ស ការណំ វាសនាតិ ទស្សេតិ. កា បនាយំ វាសនា នាម? យំ កិលេសរហិតស្សាបិ សន្តានេ អប្បហីនកិលេសានំ សមាចារសទិសសមាចារហេតុភូតំ, អនាទិកាលភាវិតេហិ កិលេសេហិ អាហិតំ សាមត្ថិយមត្តំ, តថារូបា អធិមុត្តីតិ វទន្តិ. តំ បនេតំ អភិនីហារសម្បត្តិយា ញេយ្យាវរណប្បហានវសេន យត្ថ កិលេសា បហីនា, តត្ថ ភគវតោ សន្តានេ នត្ថិ. យត្ថ បន តថា កិលេសា ន បហីនា, តត្ថ សាវកានំ បច្ចេកពុទ្ធានញ្ច សន្តានេ អត្ថិ, តតោ តថាគតោវ អនាវរណញាណទស្សនោ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អាយស្មតោ បិលិន្ទវច្ឆស្ស សតិបិ វសលសមុទាចារេ ទោសន្តរាភាវសង្ខាតំ អត្ថំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ តស្ស អគ្គផលាធិគមវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យម្ហិ ន មាយា វសតិ ន មានោតិ យស្មិំ អរិយបុគ្គលេ សន្តទោសប្បដិច្ឆាទនលក្ខណា មាយា, ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា សម្បគ្គហវសេន បវត្តោ ឧណ្ណតិលក្ខណោ មានោ ច ន វសតិ, មគ្គេន សមុគ្ឃាតិតត្តា ន បវត្តតិ ន ឧប្បជ្ជតិ. យោ វីតលោភោ អមមោ និរាសោតិ យោ ច រាគាទិបរិយាយវសេន បវត្តស្ស អារម្មណគ្គហណលក្ខណស្ស លោភស្ស សព្ពថា វិគតត្តា វីតលោភោ, តតោ ឯវ រូបាទីសុ កត្ថចិ មមាយនាភាវតោ អមមោ អបរិគ្គហោ, អនាគតានម្បិ ភវាទីនំ អនាសីសនតោ និរាសោ. បនុណ្ណកោធោតិ កុជ្ឈនលក្ខណស្ស កោធស្ស អនាគាមិមគ្គេន សព្ពសោ បហីនត្តា បនុណ្ណកោធោ សមុច្ឆិន្នាឃាតោ. អភិនិព្ពុតត្តោតិ យោ ឯវំ មាយាមានលោភកោធានំ សមុគ្ឃាតេន តទេកដ្ឋតាយ សព្ពស្ស សំកិលេសបក្ខស្ស សុប្បហីនត្តា សព្ពសោ កិលេសបរិនិព្ពានេន អភិនិព្ពុតចិត្តោ សីតិភូតោ. សោ ព្រាហ្មណោ សោ សមណោ ស ភិក្ខូតិ សោ ឯវរូបោ ខីណាសវោ សព្ពសោ ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ, សោ ឯវ សមិតបាបត្តា សមចរិយាយ ច សមណោ, សោ ឯវ ច សព្ពសោ ភិន្នកិលេសត្តា ភិក្ខុ នាម. ឯវំភូតោ ច, ភិក្ខវេ, វច្ឆោ សោ កថំ ទោសន្តរោ កិញ្ចិ កាយកម្មាទិំ បវត្តេយ្យ, កេវលំ បន វាសនាយ អប្បហីនត្តា វសលវាទេន សមុទាចរតីតិ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សក្កុទានសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នោ ហោតិ អញ្ញតរំ សមាធិំ សមាបជ្ជិត្វាតិ ឯត្ថ កេចិ តាវ អាហុ ‘‘អរហត្តផលសមាធិ ឥធ ‘អញ្ញតរោ សមាធី’តិ អធិប្បេតោ’’តិ. តញ្ហិ សោ អាយស្មា ពហុលំ សមាបជ្ជតិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ, បហោតិ ច សត្តាហម្បិ ផលសមាបត្តិយា វីតិនាមេតុំ. តថា ហិ ភគវតា –

‘‘អហំ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខាមិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ, វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ…បេ… វិហរាមិ. កស្សបោបិ, ភិក្ខវេ, យាវទេ អាកង្ខតិ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… វិហរតី’’តិ (សំ. និ. ២.១៥២) –

អាទិនា នវានុបុព្ពវិហារឆឡភិញ្ញាទិភេទេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ អត្តនា សមសមដ្ឋានេ ឋបិតោ, ន ចេត្ថ ‘‘យទិ ឯវំ ថេរោ យមកបាដិហារិយម្បិ ករេយ្យា’’តិ វត្តព្ពំ សាវកសាធារណានំយេវ ឈានាទីនំ អធិប្បេតត្តាតិ.

បោរាណា បនាហុ – អញ្ញតរំ សមាធិំ សមាបជ្ជិត្វាតិ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា. កថំ បន និរោធសមាបត្តិ សមាធីតិ វុត្តា? សមាធានដ្ឋេន. កោ បនាយំ សមាធានដ្ឋោ? សម្មទេវ អាធាតព្ពតា. យា ហិ ឯសា បច្ចនីកធម្មេហិ អកម្បនីយា ពលប្បត្តិយា សមថពលំ វិបស្សនាពលន្តិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ពលេហិ, អនិច្ចទុក្ខានត្តនិព្ពិទាវិរាគនិរោធបដិនិស្សគ្គវិវដ្ដានុបស្សនា ចត្តារិ មគ្គញាណានិ ចត្តារិ ច ផលញាណានីតិ ឥមេសំ សោឡសន្នំ ញាណានំ វសេន សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ, បឋមជ្ឈានសមាធិអាទយោ អដ្ឋ សមាធី ឯកជ្ឈំ កត្វា គហិតោ តេសំ ឧបចារសមាធិ ចាតិ ឥមេសំ នវន្នំ សមាធីនំ វសេន នវហិ សមាធិចរិយាហិ កាយសង្ខារោ វចីសង្ខារោ ចិត្តសង្ខារោតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ សង្ខារានំ តត្ថ តត្ថ បដិប្បស្សទ្ធិយា តថា វិហរិតុកាមេន យថាវុត្តេសុ ឋានេសុ វសីភាវប្បត្តេន អរហតា អនាគាមិនា វា យថាធិប្បេតំ កាលំ ចិត្តចេតសិកសន្តានស្ស សម្មទេវ អប្បវត្តិ អាធាតព្ពា, តស្សា តថា សមាធាតព្ពតា ឥធ សមាធានដ្ឋោ, តេនាយំ វិហារោ សមាធីតិ វុត្តោ, ន អវិក្ខេបដ្ឋេន. ឯតេនស្ស សមាបត្តិអត្ថោបិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. ឥមញ្ហិ និរោធសមាបត្តិំ សន្ធាយ បដិសម្ភិទាមគ្គេ –

‘‘កថំ ទ្វីហិ ពលេហិ សមន្នាគតត្តា តិណ្ណំ សង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា សោឡសហិ ញាណចរិយាហិ នវហិ សមាធិចរិយាហិ វសីភាវតាយ សញ្ញានិរោធសមាបត្តិយា ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៨៣) –

បុច្ឆិត្វា ‘‘ទ្វីហិ ពលេហី’’តិ ទ្វេ ពលានិ សមថពលំ វិបស្សនាពលន្តិ វិត្ថារោ. សាយំ និរោធសមាបត្តិកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៨៦៧ អាទយោ) សំវណ្ណិតាវ. កស្មា បនាយំ ថេរោ ផលសមាបត្តិំ អសមាបជ្ជិត្វា និរោធំ សមាបជ្ជិ? សត្តេសុ អនុកម្បាយ. អយញ្ហិ មហាថេរោ សព្ពាបិ សមាបត្តិយោ វឡញ្ជេតិ, សត្តានុគ្គហេន បន យេភុយ្យេន និរោធំ សមាបជ្ជតិ. តញ្ហិ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋិតស្ស កតោ អប្បកោបិ សក្ការោ វិសេសតោ មហប្ផលោ មហានិសំសោ ហោតីតិ.

វុដ្ឋាសីតិ អរហត្តផលចិត្តុប្បត្តិយា វុដ្ឋាសិ. និរោធំ សមាបន្នោ ហិ អរហា ចេ អរហត្តផលស្ស, អនាគាមី ចេ អនាគាមិផលស្ស ឧប្បាទេន វុដ្ឋិតោ នាម ហោតិ.

តេន ខោ បន សមយេន សក្កោ ទេវានមិន្ទោ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស បិណ្ឌបាតំ ទាតុកាមោ ហោតីតិ កថំ តស្ស ទាតុកាមតា ជាតា? យានិ ‘‘តានិ បញ្ចមត្តានិ ទេវតាសតានី’’តិ វុត្តានិ, តា សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ បរិចារិកា កកុដបាទិនិយោ បុព្ពេ ‘‘អយ្យោ មហាកស្សបោ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បវិសតិ, គច្ឆថ ថេរស្ស ទានំ ទេថា’’តិ សក្កេន បេសិតា ឧបគន្ត្វា ទិព្ពាហារំ ទាតុកាមា ឋិតា ថេរេន បដិក្ខិត្តា ទេវលោកមេវ គតា. ឥទានិ បុរិមប្បដិក្ខេបំ ចិន្តេត្វា ‘‘កទាចិ គណ្ហេយ្យា’’តិ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស ថេរស្ស ទានំ ទាតុកាមា សក្កស្ស អនារោចេត្វា សយមេវ អាគន្ត្វា ទិព្ពភោជនានិ ឧបនេន្តិយោ បុរិមនយេនេវ ថេរេន បដិក្ខិត្តា ទេវលោកំ គន្ត្វា សក្កេន ‘‘កហំ គតត្ថា’’តិ បុដ្ឋា តមត្ថំ អារោចេត្វា ‘‘ទិន្នោ វោ ថេរស្ស បិណ្ឌបាតោ’’តិ សក្កេន វុត្តេ ‘‘គណ្ហិតុំ ន ឥច្ឆតី’’តិ. ‘‘កិំ កថេសី’’តិ? ‘‘‘ទុគ្គតានំ សង្គហំ ករិស្សាមី’តិ អាហ, ទេវា’’តិ. ‘‘តុម្ហេ កេនាការេន គតា’’តិ? ‘‘ឥមិនាវ, ទេវា’’តិ. សក្កោ ‘‘តុម្ហាទិសិយោ ថេរស្ស បិណ្ឌបាតំ កិំ ទស្សន្តី’’តិ? សយំ ទាតុកាមោ, ជរាជិណ្ណោ ខណ្ឌទន្តោ បលិតកេសោ ឱភគ្គសរីរោ មហល្លកោ តន្តវាយោ ហុត្វា, សុជម្បិ អសុរធីតរំ តថារូបិមេវ មហល្លិកំ កត្វា, ឯកំ បេសការវីថិំ មាបេត្វា តន្តំ បសារេន្តោ អច្ឆិ, សុជា តសរំ បូរេតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន សក្កោ ទេវានមិន្ទោ…បេ… តសរំ បូរេតី’’តិ.

តត្ថ តន្តំ វិនាតីតិ បសារិតតន្តំ វិនន្តោ វិយ ហោតិ. តសរំ បូរេតីតិ តសរវដ្ដិំ វឌ្ឍេន្តី វិយ. យេន សក្កស្ស ទេវានមិន្ទស្ស និវេសនំ តេនុបសង្កមីតិ ថេរោ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ ‘‘ទុគ្គតជនសង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ នគរាភិមុខោ គច្ឆន្តោ ពហិនគរេ សក្កេន មាបិតំ បេសការវីថិំ បដិបជ្ជិត្វា ឱលោកេន្តោ អទ្ទស ឱលុគ្គវិលុគ្គជិណ្ណសាលំ តត្ថ ច តេ ជាយម្បតិកេ យថាវុត្តរូបេ តន្តវាយកម្មំ ករោន្តេ ទិស្វា ចិន្តេសិ – ‘‘ឥមេ មហល្លកកាលេបិ កម្មំ ករោន្តិ. ឥមស្មិំ នគរេ ឥមេហិ ទុគ្គតតរា នត្ថិ មញ្ញេ. ឥមេហិ ទិន្នំ សាកមត្តម្បិ គហេត្វា ឥមេសំ សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ. សោ តេសំ គេហាភិមុខោ អគមាសិ. សក្កោ តំ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា សុជំ អាហ – ‘‘ភទ្ទេ, មយ្ហំ អយ្យោ ឥតោ អាគច្ឆតិ, តំ ត្វំ អបស្សន្តី វិយ តុណ្ហី ហុត្វា និសីទ. ខណេនេវ វញ្ចេត្វា បិណ្ឌបាតំ ទស្សាមា’’តិ ថេរោ គន្ត្វា គេហទ្វារេ អដ្ឋាសិ. តេបិ អបស្សន្តា វិយ អត្តនោ កម្មមេវ ករោន្តា ថោកំ អាគមយិំសុ. អថ សក្កោ ‘‘គេហទ្វារេ ឋិតោ ឯកោ ថេរោ វិយ ខាយតិ, ឧបធារេហិ តាវា’’តិ អាហ. ‘‘តុម្ហេ គន្ត្វា ឧបធារេថ, សាមី’’តិ. សោ គេហា និក្ខមិត្វា ថេរំ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ឧភោហិ ហត្ថេហិ ជណ្ណុកានិ ឱលុម្ពិត្វា និត្ថុនន្តោ ឧដ្ឋាយ ‘‘កតរត្ថេរោ នុ ខោ អយ្យោ’’តិ ថោកំ ឱសក្កិត្វា ‘‘អក្ខីនិ មេ ធូមាយន្តី’’តិ វត្វា នលាដេ ហត្ថំ ឋបេត្វា ឧទ្ធំ ឧល្លោកេត្វា ‘‘អហោ ទុក្ខំ អយ្យោ នោ មហាកស្សបត្ថេរោវ ចិរស្សំ មេ កុដិទ្វារំ អាគតោ. អត្ថិ នុ ខោ កិញ្ចិ គេហេ’’តិ អាហ. សុជា ថោកំ អាកុលា វិយ ហុត្វា ‘‘អត្ថិ, សាមី’’តិ បដិវចនំ អទាសិ. សក្កោ, ‘‘ភន្តេ, លូខំ វា បណីតំ វាតិ អចិន្តេត្វា សង្គហំ នោ ករោថា’’តិ បត្តំ គណ្ហិ. ថេរោ បត្តំ ទេន្តោ ‘‘ឥមេសំ ឯវ ទុគ្គតានំ ជរាជិណ្ណានំ មយា សង្គហោ កាតព្ពោ’’តិ ចិន្តេសិ. សោ អន្តោ បវិសិត្វា ឃដិឱទនំ នាម ឃដិតោ ឧទ្ធរិត្វា, បត្តំ បូរេត្វា, ថេរស្ស ហត្ថេ ឋបេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អទ្ទសា ខោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ…បេ… អទាសី’’តិ.

តត្ថ ឃដិយាតិ ភត្តឃដិតោ. ‘‘ឃដិឱទន’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្ស ឃដិឱទនំ នាម ទេវានំ កោចិ អាហារវិសេសោតិ អត្ថំ វទន្តិ. ឧទ្ធរិត្វាតិ កុតោចិ ភាជនតោ ឧទ្ធរិត្វា. អនេកសូបោ សោ ឯវ អាហារោ បត្តេ បក្ខិបិត្វា ថេរស្ស ហត្ថេ ឋបនកាលេ កបណានំ ឧបកប្បនកលូខាហារោ វិយ បញ្ញាយិត្ថ, ហត្ថេ ឋបិតមត្តេ បន អត្តនោ ទិព្ពសភាវេនេវ អដ្ឋាសិ. អនេកសូបោតិ មុគ្គមាសាទិសូបេហិ ចេវ ខជ្ជវិកតីហិ ច អនេកវិធសូបោ. អនេកព្យញ្ជនោតិ នានាវិធឧត្តរិភង្គោ. អនេករសព្យញ្ជនោតិ អនេកេហិ សូបេហិ ចេវ ព្យញ្ជនេហិ ច មធុរាទិមូលរសានញ្ចេវ សម្ភិន្នរសានញ្ច អភិព្យញ្ជកោ, នានគ្គរសសូបព្យញ្ជនោតិ អត្ថោ.

សោ កិរ បិណ្ឌបាតោ ថេរស្ស ហត្ថេ ឋបិតកាលេ រាជគហនគរំ អត្តនោ ទិព្ពគន្ធេន អជ្ឈោត្ថរិ, តតោ ថេរោ ចិន្តេសិ – ‘‘អយំ បុរិសោ អប្បេសក្ខោ, បិណ្ឌបាតោ អតិវិយ បណីតោ សក្កស្ស ភោជនសទិសោ. កោ នុ ខោ ឯសោ’’តិ? អថ នំ ‘‘សក្កោ’’តិ ញត្វា អាហ – ‘‘ភារិយំ តេ, កោសិយ, កម្មំ កតំ ទុគ្គតានំ សម្បត្តិំ វិលុម្បន្តេន, អជ្ជ មយ្ហំ ទានំ ទត្វា កោចិទេវ ទុគ្គតោ សេនាបតិដ្ឋានំ វា សេដ្ឋិដ្ឋានំ វា លភេយ្យា’’តិ. ‘‘កោ មយា ទុគ្គតតរោ អត្ថិ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘កថំ ត្វំ ទុគ្គតោ ទេវរជ្ជសិរិំ អនុភវន្តោ’’តិ? ‘‘ភន្តេ, ឯវំ នាមេតំ, មយា បន អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ កល្យាណកម្មំ កតំ, ពុទ្ធុប្បាទេ បន វត្តមានេ បុញ្ញកម្មំ កត្វា ចូឡរថទេវបុត្តោ មហារថទេវបុត្តោ អនេកវណ្ណទេវបុត្តោតិ ឥមេ តយោ ទេវបុត្តា មមាសន្នដ្ឋានេ និព្ពត្តា មហាតេជវន្តតរា. អហំ តេសុ ទេវបុត្តេសុ ‘នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមា’តិ បរិចារិកាយោ គហេត្វា អន្តរវីថិំ ឱតិណ្ណេសុ បលាយិត្វា គេហំ បវិសាមិ. តេសញ្ហិ សរីរតោ តេជោ មម សរីរំ ឱត្ថរតិ, មម សរីរតោ តេជោ តេសំ សរីរំ ន ឱត្ថរតិ. កោ មយា ទុគ្គតតរោ, ភន្តេ’’តិ? ‘‘ឯវំ សន្តេបិ ឥតោ បដ្ឋាយ មយ្ហំ មា ឯវំ វញ្ចេត្វា ទានមទាសី’’តិ. ‘‘វញ្ចេត្វា តុម្ហាកំ ទានេ ទិន្នេ មយ្ហំ កុសលំ អត្ថិ នត្ថី’’តិ? ‘‘អត្ថិ, អាវុសោ’’តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ កុសលករណំ នាម មយ្ហំ ភារោ, ភន្តេ’’តិ វត្វា ថេរំ វន្ទិត្វា សុជំ អាទាយ ថេរំ បទក្ខិណំ កត្វា, វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា ‘‘អហោ ទានំ បរមទានំ, កស្សបេ សុប្បតិដ្ឋិត’’ន្តិ តិក្ខត្តុំ ឧទានំ ឧទានេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស ឯតទហោសី’’តិអាទិ.

តត្ថ កោសិយាតិ សក្កំ ទេវានមិន្ទំ គោត្តេន អាលបតិ. បុញ្ញេន អត្ថោតិ បុញ្ញេន បយោជនំ. អត្ថីតិ វចនសេសោ. វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វាតិ បថវិតោ វេហាសំ អភិឧគ្គន្ត្វា. អាកាសេ អន្តលិក្ខេតិ អាកាសមេវ បរិយាយសទ្ទេន អន្តលិក្ខេតិ វទន្តិ. អថ វា អន្តលិក្ខសង្ខាតេ អាកាសេ ន កសិណុគ្ឃាដិមាទិអាកាសេតិ វិសេសេន្តោ វទតិ. អហោ ទានន្តិ ឯត្ថ អហោតិ អច្ឆរិយត្ថេ និបាតោ. សក្កោ ហិ ទេវានមិន្ទោ, ‘‘យស្មា និរោធា វុដ្ឋិតស្ស អយ្យស្ស មហាកស្សបត្ថេរស្ស សក្កច្ចំ សហត្ថេន ចិត្តីកត្វា អនបវិទ្ធំ កាលេន បរេសំ អនុបហច្ច, សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខត្វា ឥទមីទិសំ មយា ទិព្ពភោជនទានំ ទិន្នំ, តស្មា ខេត្តសម្បត្តិ ទេយ្យធម្មសម្បត្តិ ចិត្តសម្បត្តីតិ, តិវិធាយបិ សម្បត្តិយា សមន្នាគតត្តា សព្ពង្គសម្បន្នំ វត មយា ទានំ បវត្តិត’’ន្តិ អច្ឆរិយព្ភុតចិត្តជាតោ តទា អត្តនោ ហទយព្ភន្តរគតំ បីតិសោមនស្សំ សមុគ្គិរន្តោ ‘‘អហោ ទាន’’ន្តិ វត្វា តស្ស ទានស្ស វុត្តនយេន ឧត្តមទានភាវំ ខេត្តង្គតភាវញ្ច បកាសេន្តោ ‘‘បរមទានំ កស្សបេ សុប្បតិដ្ឋិត’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេសិ.

ឯវំ បន សក្កស្ស ឧទានេន្តស្ស ភគវា វិហារេ ឋិតោយេវ ទិព្ពសោតេន សទ្ទំ សុត្វា ‘‘បស្សថ, ភិក្ខវេ, សក្កំ ទេវានមិន្ទំ ឧទានំ ឧទានេត្វា អាកាសេន គច្ឆន្ត’’ន្តិ ភិក្ខូនំ វត្វា តេហិ ‘‘កិំ បន, ភន្តេ, តេន កត’’ន្តិ បុដ្ឋោ ‘‘មម បុត្តស្ស កស្សបស្ស វញ្ចេត្វា ទានំ អទាសិ, តេន ច អត្តមនោ ឧទានេសី’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ ‘‘អស្សោសិ ខោ ភគវា ទិព្ពាយ សោតធាតុយា’’តិអាទិ.

តត្ថ ទិព្ពាយ សោតធាតុយាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពា. ទេវតានញ្ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តា បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធា ឧបក្កិលេសវិនិមុត្តតាយ ទូរេបិ អារម្មណំ គហេតុំ សមត្ថា ទិព្ពបសាទសោតធាតុ ហោតិ. អយញ្ចាបិ ភគវតោ វីរិយភាវនាពលនិព្ពត្តា ញាណមយា សោតធាតុ តាទិសា ឯវាតិ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពា. អបិ ច ទិព្ពវិហារវសេន បដិលទ្ធត្តា អត្តនា ច ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាបិ ទិព្ពា. សវនដ្ឋេន ច សភាវធារណដ្ឋេន ច សោតធាតុ, សោតធាតុយាបិ កិច្ចករណេន សោតធាតុ វិយាតិ សោតធាតុ, តាយ ទិព្ពាយ សោតធាតុយា. វិសុទ្ធាយាតិ បរិសុទ្ធាយ និរុបក្កិលេសាយ. អតិក្កន្តមានុសិកាយាតិ មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា សទ្ទស្សវនេន មានុសិកមំសសោតធាតុំ អតិក្កមិត្វា ឋិតាយ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ‘‘សម្មាបដិបត្តិយា គុណវិសេសេ បតិដ្ឋិតំ បុរិសាតិសយំ ទេវាបិ មនុស្សាបិ អាទរជាតា អតិវិយ បិហយន្តី’’តិ ឥមមត្ថំ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្រ បិណ្ឌបាតិកង្គសង្ខាតំ ធុតង្គំ សមាទាយ តស្ស បរិបូរណេន បិណ្ឌបាតិកស្ស. ននុ ចាយំ គាថា អាយស្មន្តំ មហាកស្សបំ និមិត្តំ កត្វា ភាសិតា, ថេរោ ច សព្ពេសំ ធុតវាទានំ អគ្គោ តេរសធុតង្គធរោ, សោ កស្មា ឯកេនេវ ធុតង្គេន កិត្តិតោតិ? អដ្ឋុប្បត្តិវសេនាយំ និទ្ទេសោ. អថ វា ទេសនាមត្តមេតំ, ឥមិនា ទេសនាសីសេន សព្ពេបិស្ស ធុតង្គា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អថ វា ‘‘យថាបិ ភមរោ បុប្ផ’’ន្តិ (ធ. ប. ៤៩) គាថាយ វុត្តនយេន បរមប្បិច្ឆតាយ កុលានុទ្ទយតាយ ចស្ស សព្ពំ បិណ្ឌបាតិកវត្តំ អក្ខណ្ឌេត្វា តត្ថ សាតិសយំ បដិបត្តិយា បកាសនត្ថំ ‘‘បិណ្ឌបាតិកស្សា’’តិ វុត្តំ. បិណ្ឌបាតិកស្សាតិ ច បិហយន្តីតិ បទំ អបេក្ខិត្វា សម្បទានវចនំ, តំ ឧបយោគត្ថេ ទដ្ឋព្ពំ. អត្តភរស្សាតិ ‘‘អប្បានិ ច តានិ សុលភានិ អនវជ្ជានី’’តិ (អ. និ. ៤.២៧; ឥតិវុ. ១០១) ឯវំ វុត្តេហិ អប្បានវជ្ជសុលភរូបេហិ ចតូហិ បច្ចយេហិ អត្តានមេវ ភរន្តស្ស. អនញ្ញបោសិនោតិ អាមិសសង្គណ្ហនេន អញ្ញេ សិស្សាទិកេ បោសេតុំ អនុស្សុក្កតាយ អនញ្ញបោសិនោ. បទទ្វយេនស្ស កាយបរិហារិកេន ចីវរេន កុច្ឆិបរិហារិកេន បិណ្ឌបាតេន វិចរណតោ សល្លហុកវុត្តិតំ សុភរតំ បរមញ្ច សន្តុដ្ឋិំ ទស្សេតិ. អថ វា អត្តភរស្សាតិ ឯកវចនិច្ឆាយ អត្តភាវសង្ខាតំ ឯកំយេវ ឥមំ អត្តានំ ភរតិ, ន ឥតោ បរំ អញ្ញន្តិ អត្តភរោ, តតោ ឯវ អត្តនា អញ្ញស្ស បោសេតព្ពស្ស អភាវតោ អនញ្ញបោសី, តស្ស អត្តភរស្ស អនញ្ញបោសិនោ. បទទ្វយេនបិ ខីណាសវភាវេន អាយតិំ អនាទានតំ ទស្សេតិ.

ទេវា បិហយន្តិ…បេ… សតីមតោតិ តំ អគ្គផលាធិគមេន សព្ពកិលេសទរថបរិឡាហានំ វូបសមេន បដិប្បស្សទ្ធិយា ឧបសន្តំ, សតិវេបុល្លប្បត្តិយា និច្ចកាលំ សតោការិតាយ សតិមន្តំ, តតោ ឯវ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទីសុ តាទិលក្ខណប្បត្តំ ខីណាសវំ សក្កាទយោ ទេវា បិហយន្តិ បត្ថេន្តិ, តស្ស សីលាទិគុណវិសេសេសុ ពហុមានំ ឧប្បាទេន្តា អាទរំ ជនេន្តិ, បគេវ មនុស្សាតិ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. បិណ្ឌបាតិកសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមេ បច្ឆាភត្តន្តិ ឯកាសនិកខលុបច្ឆាភត្តិកានំ បាតោវ ភុត្តានំ អន្តោមជ្ឈន្ហិកោបិ បច្ឆាភត្តមេវ, ឥធ បន បកតិភត្តស្សេវ បច្ឆតោ បច្ឆាភត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តានន្តិ បិណ្ឌបាតតោ បដិក្កន្តានំ, បិណ្ឌបាតំ បរិយេសិត្វា ភត្តកិច្ចស្ស និដ្ឋាបនវសេន តតោ និវត្តានំ. ករេរិមណ្ឌលមាឡេតិ ឯត្ថ ករេរីតិ វរុណរុក្ខស្ស នាមំ. សោ កិរ គន្ធកុដិយា មណ្ឌបស្ស សាលាយ ច អន្តរេ ហោតិ, តេន គន្ធកុដីបិ ‘‘ករេរិកុដិកា’’តិ វុច្ចតិ, មណ្ឌបោបិ សាលាបិ ‘‘ករេរិមណ្ឌលមាឡោ’’តិ. តស្មា ករេរិរុក្ខស្ស អវិទូរេ កតេ និសីទនសាលសង្ខាតេ មណ្ឌលមាឡេ. តិណបណ្ណច្ឆទនំ អនោវស្សកំ ‘‘មណ្ឌលមាឡោ’’តិ វទន្តិ, អតិមុត្តកាទិលតាមណ្ឌបោ ‘‘មណ្ឌលមាឡោ’’តិ អបរេ.

កាលេន កាលន្តិ កាលេ កាលេ អន្តរន្តរា, តស្មិំ តស្មិំ សមយេតិ អត្ថោ. មនាបិកេតិ មនវឌ្ឍកេ, បិយរូបេ ឥដ្ឋេតិ អត្ថោ. ឥដ្ឋានិដ្ឋភាវោ ច បុគ្គលវសេន ច ទ្វារវសេន ច គហេតព្ពោ. ឯកច្ចស្ស ហិ ឥដ្ឋាភិមតោ ឯកច្ចស្ស អនិដ្ឋោ ហោតិ, ឯកច្ចស្ស អនិដ្ឋាភិមតោ ឯកច្ចស្ស ឥដ្ឋោ. តថា ឯកស្ស ទ្វារស្ស ឥដ្ឋោ អញ្ញស្ស អនិដ្ឋោ. វិបាកវសេន បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. កុសលវិបាកោ ហិ ឯកន្តេន ឥដ្ឋោ, អកុសលវិបាកោ អនិដ្ឋោ ឯវាតិ. ចក្ខុនា រូបេ បស្សិតុន្តិ គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ ឧបាសកេហិ គេហំ បវេសេត្វា បូជាសក្ការករណត្ថំ ឧបនីតេសុ អាសនវិតានាទីសុ នានាវិរាគសមុជ្ជលវណ្ណសង្ខាតេ រជនីយេ អញ្ញេ ច សវិញ្ញាណករូបេ ចក្ខុទ្វារិកវិញ្ញាណេហិ បស្សិតុំ. សទ្ទេតិ តថេវ ឥស្សរជនានំ គេហំ បវិដ្ឋោ តេសំ បយុត្តេ គីតវាទិតសទ្ទេ សោតុំ. គន្ធេតិ តថា តេហិ បូជាសក្ការវសេន ឧបនីតេ បុប្ផធូមាទិគន្ធេ ឃាយិតុំ. រសេតិ តេហិ ទិន្នាហារបរិភោគេ នានគ្គរសេ សាយិតុំ. ផោដ្ឋព្ពេតិ មហគ្ឃបច្ចត្ថរណេសុ អាសនេសុ និសិន្នកាលេ សុខសម្ផស្សេ ផោដ្ឋព្ពេ ផុសិតុំ. ឯវញ្ច បញ្ចទ្វារិកឥដ្ឋារម្មណប្បដិលាភំ កិត្តេត្វា ឥទានិ មនោទ្វារិកឥដ្ឋារម្មណប្បដិលាភំ ទស្សេតុំ ‘‘សក្កតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ.

កិំ បន អបិណ្ឌបាតិកានំ អយំ នយោ ន លព្ភតីតិ? លព្ភតិ. តេសម្បិ ហិ និមន្តនសលាកភត្តាទិអត្ថំ គាមំ គតកាលេ ឧឡារវិភវា ឧបាសកា តថា សក្ការសម្មានំ ករោន្តិយេវ, តំ បន អនិយតំ. បិណ្ឌបាតិកានំ បន តទា និច្ចមេវ តត្ថ បូជាសក្ការំ ករិយមានំ ទិស្វា, សក្ការគរុតាយ អនិស្សរណមគ្គេ ឋត្វា, អយោនិសោមនសិការវសេន តេ ភិក្ខូ ឯវមាហំសុ. តេនេវាហ – ‘‘ហន្ទាវុសោ, មយម្បិ បិណ្ឌបាតិកា ហោមា’’តិអាទិ.

តត្ថ ហន្ទាតិ វោស្សគ្គត្ថេ និបាតោ. លច្ឆាមាតិ លភិស្សាម. តេនុបសង្កមីតិ តត្ថ សុរភិគន្ធកុដិយំ និសិន្នោ តេសំ តំ កថាសល្លាបំ សុត្វា ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ មាទិសស្ស នាម ពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា មយា សទ្ធិំ ឯកវិហារេ វសន្តាបិ ឯវំ អយោនិសោមនសិការវសេន កថំ បវត្តេន្តិ, សល្លេខេ ន វត្តន្តិ, ហន្ទ តេ តតោ និវារេត្វា សល្លេខវិហារេ និយោជេស្សាមី’’តិ មណ្ឌលមាឡំ ឧបសង្កមិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ‘‘អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិតាសល្លេខានំ វសេន កិលេសេ ធុនិតុំ តណ្ហំ វិសោសេតុំ បដិបន្នោតិ បិណ្ឌបាតិកស្ស សតោ ទេវា បិហយន្តិ, តស្ស បដិបត្តិយា អាទរជាតា បិយាយន្តិ, ន ឥតោ អញ្ញថា’’តិ ឥមមត្ថំ វិទិត្វា តទត្ថទីបនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ នោ ចេ សទ្ទសិលោកនិស្សិតោតិ ‘‘អហោ អយ្យោ អប្បិច្ឆោ សន្តុដ្ឋោ បរមសល្លេខវុត្តី’’តិអាទិនា បរេហិ កិត្តិតព្ពសទ្ទសង្ខាតំ សិលោកំ. តណ្ហាយ និស្សិតោ ន ហោតិ ចេតិ អត្ថោ. សទ្ទោ វា សម្មុខា វណ្ណភណនថុតិឃោសោ, សិលោកោ បរម្មុខភូតា បសំសា បត្ថដយសតា វា. សេសំ អនន្តរសុត្តេ វុត្តនយមេវ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សិប្បសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ កោ នុ ខោ, អាវុសោ, សិប្បំ ជានាតីតិ, អាវុសោ, អម្ហេសុ ឥធ សន្និបតិតេសុ កោ នុ ជីវិតនិមិត្តំ សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន ‘‘សិប្ប’’ន្តិ លទ្ធនាមំ យំកិញ្ចិ អាជីវំ វិជានាតិ? កោ កិំ សិប្បំ សិក្ខីតិ កោ ទីឃរត្តំ សិប្បាចរិយកុលំ បយិរុបាសិត្វា អាគមតោ បយោគតោ ច ហត្ថិសិប្បាទីសុ កិំ សិប្បំ សិក្ខិ? កតរំ សិប្បំ សិប្បានំ អគ្គន្តិ សព្ពសិប្បានំ អគារយ្ហតាយ មហប្ផលតាយ អកិច្ឆសិទ្ធិយា ច កតរំ សិប្បំ អគ្គំ ឧត្តមំ? យំ និស្សាយ សុខេន សក្កា ជីវិតុន្តិ អធិប្បាយោ. តត្ថេកច្ចេតិ តេសុ ភិក្ខូសុ ឯកច្ចេ ភិក្ខូ. យេ ហត្ថាចរិយកុលា បព្ពជិតា តេ. ឯវមាហំសូតិ តេ ឯវំ ភណិំសុ. ឥតោ បរម្បិ ‘‘ឯកច្ចេ’’តិ វុត្តដ្ឋានេ ឯសេវ នយោ. ហត្ថិសិប្បន្តិ យំ ហត្ថីនំ បរិគ្គណ្ហនទមនសារណរោគតិកិច្ឆាទិភេទំ កត្តព្ពំ, តំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តំ សព្ពម្បិ សិប្បំ ឥធ ‘‘ហត្ថិសិប្ប’’ន្តិ អធិប្បេតំ. អស្សសិប្បន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. រថសិប្បំ បន រថយោគ្គានំ ទមនសារណាទិវិធានវសេន ចេវ រថស្ស ករណវសេន ច វេទិតព្ពំ. ធនុសិប្បន្តិ ឥស្សាសសិប្បំ, យោ ធនុព្ពេធោតិ វុច្ចតិ. ថរុសិប្បន្តិ សេសអាវុធសិប្បំ. មុទ្ទាសិប្បន្តិ ហត្ថមុទ្ទាយ គណនសិប្បំ. គណនសិប្បន្តិ អច្ឆិទ្ទកគណនសិប្បំ. សង្ខានសិប្បន្តិ សង្កលនបដុប្បាទនាទិវសេន បិណ្ឌគណនសិប្បំ. តំ យស្ស បគុណំ ហោតិ, សោ រុក្ខម្បិ ទិស្វា ‘‘ឯត្តកានិ ឯត្ថ បណ្ណានី’’តិ គណិតុំ ជានាតិ. លេខាសិប្បន្តិ នានាការេហិ អក្ខរលិខនសិប្បំ, លិបិញាណំ វា. កាវេយ្យសិប្បន្តិ អត្តនោ ចិន្តាវសេន វា បរតោ បដិលទ្ធសុតវសេន វា, ‘‘ឥមស្ស អយមត្ថោ, ឯវំ នំ យោជេស្សាមី’’តិ ឯវំ អត្ថវសេន វា, កិញ្ចិទេវ កព្ពំ ទិស្វា, ‘‘តប្បដិភាគំ កព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ ឋានុប្បត្តិកបដិភានវសេន វា ចិន្តាកវិអាទីនំ ចតុន្នំ កវីនំ កព្ពករណសិប្បំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, កវី – ចិន្តាកវិ, សុតកវិ, អត្ថកវិ, បដិភានកវី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣១).

លោកាយតសិប្បន្តិ ‘‘កាកោ សេតោ អដ្ឋីនំ សេតត្តា, ពលាកា រត្តា លោហិតស្ស រត្តត្តា’’តិ ឯវមាទិនយប្បវត្តំ បរលោកនិព្ពានានំ បដិសេធកំ វិតណ្ឌសត្ថសិប្បំ. ខត្តវិជ្ជាសិប្បន្តិ អព្ភេយ្យមាសុរក្ខាទិនីតិសត្ថសិប្បំ. ឥមានិ កិរ ទ្វាទស មហាសិប្បានិ នាម. តេនេវាហ តត្ថ តត្ថ ‘‘សិប្បានំ អគ្គ’’ន្តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ សព្ពសិប្បាយតនានំ ជីវិកត្ថតាយ វដ្ដទុក្ខតោ អនិស្សរណភាវំ, សីលាទីនំយេវ បន សុបរិសុទ្ធានំ និស្សរណភាវំ, តំ សមង្គិនោយេវ ច ភិក្ខុភាវំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា តទត្ថវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ អសិប្បជីវីតិ ចតុន្នំ តណ្ហុប្បាទានំ សមុច្ឆេទវិក្ខម្ភនេន បច្ចយាសាយ វិសោសិតត្តា យំកិញ្ចិ សិប្បំ ឧបនិស្សាយ ជីវិកំ ន កប្បេតីតិ អសិប្បជីវី, ឯតេន អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ ទស្សេតិ. លហូតិ អប្បកិច្ចតាយ សល្លហុកវុត្តិតាយ ច លហុ អពហុលសម្ភារោ, ឯតេន ចតុបច្ចយសន្តោសសិទ្ធំ សុភរតំ ទស្សេតិ. អត្ថកាមោតិ សទេវកស្ស លោកស្ស អត្ថមេវ កាមេតីតិ អត្ថកាមោ, ឯតេន សត្តានំ អនត្ថបរិវជ្ជនស្ស បកាសិតត្តា បាតិមោក្ខសំវរសីលំ ទស្សេតិ បាណាតិបាតាទិអនត្ថវិរមណបរិទីបនតោ. យតិន្ទ្រិយោតិ ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អភិជ្ឈាទ្យប្បវត្តិតោ សំយមេន យតិន្ទ្រិយោ, ឯតេន ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ វុត្តំ. សព្ពធិ វិប្បមុត្តោតិ ឯវំ សុបរិសុទ្ធសីលោ ចតុបច្ចយសន្តោសេ អវដ្ឋិតោ សប្បច្ចយំ នាមរូបំ បរិគ្គហេត្វា អនិច្ចាទិវសេន សង្ខារេ សម្មសន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា តតោ បរំ បដិបាដិយា បវត្តិតេហិ ចតូហិ អរិយមគ្គេហិ សំយោជនានំ បហីនត្តា សព្ពធិ សព្ពត្ថ ភវាទីសុ វិប្បមុត្តោ.

អនោកសារី អមមោ និរាសោតិ តថា សព្ពធិ វិប្បមុត្តត្តា ឯវ ឱកសង្ខាតេសុ ឆសុបិ អាយតនេសុ តណ្ហាភិសរណស្ស អភាវេន អនោកសារី, រូបាទីសុ កត្ថចិ មមង្ការាភាវតោ អមមោ, សព្ពេន សព្ពំ អនាសីសនតោ និរាសោ. ហិត្វា មានំ ឯកចរោ ស ភិក្ខូតិ ឯវំភូតោ ច សោ អរហត្តមគ្គប្បត្តិសមកាលមេវ អនវសេសំ មានំ ហិត្វា បជហិត្វា ឥមេ ភិក្ខូ វិយ គណសង្គណិកំ អកត្វា បវិវេកកាមតាយ តណ្ហាសហាយវិរហេន ច សព្ពិរិយាបថេសុ ឯកចរោ, សោ សព្ពសោ ភិន្នកិលេសត្តា បរមត្ថតោ ភិក្ខុ នាម. ឯត្ថ ច ‘‘អសិប្បជីវី’’តិអាទិនា លោកិយគុណា កថិតា, ‘‘សព្ពធិ វិប្បមុត្តោ’’តិអាទិនា លោកុត្តរគុណា កថិតា. តត្ថ អសិប្បជីវីតិអាទិ ‘‘វិភវេ ឋិតស្សេវ អយំ ធម្មោ, ន សិប្បំ និស្សាយ មិច្ឆាជីវេន ជីវិកំ កប្បេន្តស្ស, តស្មា សិប្បេសុ សារគ្គហណំ វិស្សជ្ជេត្វា អធិសីលាទីសុយេវ តុម្ហេហិ សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ ទស្សេតិ.

នវមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. លោកសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ ពុទ្ធចក្ខុនាតិ ឯត្ថ អាសយានុសយញាណំ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណញ្ច ពុទ្ធចក្ខុ នាម. យថាហ –

‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ សត្តេ អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ’’តិអាទិ (ម. និ. ១.២៨៣; ២.៣៣៩).

លោកន្តិ តយោ លោកា – ឱកាសលោកោ, សង្ខារលោកោ, សត្តលោកោតិ. តត្ថ –

‘‘យាវតា ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តិ,

ទិសា ភន្តិ វិរោចនា;

តាវ សហស្សធា លោកោ,

ឯត្ថ តេ វត្តតី វសោ’’តិ. –

អាទីសុ (ម. និ. ១.៥០៣) ឱកាសលោកោ. ‘‘ឯកោ លោកោ – សព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកា, ទ្វេ លោកា – នាមញ្ច រូបញ្ច, តយោ លោកា – តិស្សោ វេទនា, ចត្តារោ លោកា – ចត្តារោ អាហារា, បញ្ច លោកា – បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា, ឆ លោកា – ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ, សត្ត លោកា – សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ, អដ្ឋ លោកា – អដ្ឋ លោកធម្មា, នវ លោកា – នវ សត្តាវាសា, ទស លោកា – ទសាយតនានិ, ទ្វាទស លោកា – ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស លោកា – អដ្ឋារស ធាតុយោ’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.១១២) សង្ខារលោកោ. ‘‘សស្សតោ លោកោ, អសស្សតោ លោកោ’’តិអាទីសុ សត្តលោកោ វុត្តោ. ឥធាបិ សត្តលោកោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ លោកីយតិ វិចិត្តាការតោ ទិស្សតីតិ ចក្កវាឡសង្ខាតោ លោកោ ឱកាសលោកោ, សង្ខារោ លុជ្ជតិ បលុជ្ជតីតិ លោកោ, លោកីយតិ ឯត្ថ បុញ្ញបាបំ តព្ពិបាកោ ចាតិ សត្តលោកោ. តេសុ ភគវា មហាករុណាយ អនុកម្បមានោ សំសារទុក្ខតោ មោចេតុកាមោ សត្តលោកំ ឱលោកេសិ. កតមស្ស បន សត្តាហស្ស អច្ចយេន ឱលោកេសិ? បឋមស្ស សត្តាហស្ស. ភគវា ហិ បល្លង្កសត្តាហស្ស បរិយោសានេ បច្ឆិមយាមាវសានេ ‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា…បេ… សូរិយោវ ឱភាសយមន្តលិក្ខ’’ន្តិ (ឧទា. ១-៣; កថា. ៣២១; មហាវ. ១-៣) ឥមំ អរិយមគ្គានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេត្វា, ‘‘អហំ តាវ ឯវំ សុទុត្តរំ សំសារមហោឃំ ឥមាយ ធម្មនាវាយ សមុត្តរិត្វា និព្ពានបារេ ឋិតោ, ហន្ទ ទានិ លោកម្បិ តារេស្សាមិ, កីទិសោ នុ ខោ លោកោ’’តិ លោកំ វោលោកេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា តស្ស សត្តាហស្ស អច្ចយេន តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋហិត្វា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេសី’’តិ.

តត្ថ វោលោកេសីតិ វិវិធេហិ អាការេហិ បស្សិ, ហត្ថតលេ ឋបិតអាមលកំ វិយ អត្តនោ ញាណេន បច្ចក្ខំ អកាសិ. អនេកេហិ សន្តាបេហីតិអាទិ វោលោកិតាការទស្សនំ. អនេកេហិ សន្តាបេហីតិ អនេកេហិ ទុក្ខេហិ. ទុក្ខញ្ហិ សន្តាបនបីឡនដ្ឋេន សន្តាបោតិ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោ សន្តាបដ្ឋោ វិបរិណាមដ្ឋោ’’តិ (បដិ. ម. ១.១៧). តញ្ច ទុក្ខទុក្ខាទិវសេន ចេវ ជាតិអាទិវសេន ច អនេកប្បការំ. តេន វុត្តំ ‘‘អនេកេហិ សន្តាបេហី’’តិ. អនេកេហិ ទុក្ខេហិ សន្តប្បមានេ បីឡិយមានេ ពាធិយមានេ. បរិឡាហេហីតិ បរិទាហេហិ. បរិឌយ្ហមានេតិ ឥន្ធនំ វិយ អគ្គិនា សមន្តតោ ឌយ្ហមានេ. រាគជេហីតិ រាគសម្ភូតេហិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. រាគាទយោ ហិ យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ និទ្ទហន្តា វិយ វិពាធេន្តិ, តេន វុត្តំ – ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, អគ្គី – រាគគ្គិ, ទោសគ្គិ, មោហគ្គី’’តិ (ឥតិវុ. ៩៣). យតោ តេ ចិត្តំ កាយញ្ច កិលេសេន្តីតិ កិលេសាតិ វុច្ចន្តិ. ឯត្ថ ច បរិឌយ្ហមានេតិ ឯតេន ភគវា រាគាទិកិលេសានំ បវត្តិទុក្ខតំ, តេន ច សត្តានំ អភិភូតតំ ទស្សេតិ. សន្តប្បមានេតិ ឥមិនា បន តេសំ កាលន្តរទុក្ខតំ, តេន និរន្តរោបទ្ទវតញ្ច ទស្សេតិ.