២. នន្ទសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ នន្ទោតិ តស្ស នាមំ. សោ ហិ ចក្កវត្តិលក្ខណូបេតត្តា មាតាបិតរោ សបរិជនំ សកលញ្ច ញាតិបរិវដ្ដំ នន្ទយន្តោ ជាតោតិ ‘‘នន្ទោ’’តិ នាមំ លភិ. ភគវតោ ភាតាតិ ភគវតោ ឯកបិតុបុត្តតាយ ភាតា. ន ហិ ភគវតោ សហោទរា ឧប្បជ្ជន្តិ, តេន វុត្តំ ‘‘មាតុច្ឆាបុត្តោ’’តិ, ចូឡមាតុបុត្តោតិ អត្ថោ. មហាបជាបតិគោតមិយា ហិ សោ បុត្តោ. អនភិរតោតិ ន អភិរតោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ ឧត្តមំ ចរិយំ ឯកាសនំ ឯកសេយ្យំ មេថុនវិរតិំ. សន្ធារេតុន្តិ បឋមចិត្តតោ យាវចរិមកចិត្តំ សម្មា បរិបុណ្ណំ បរិសុទ្ធំ ធារេតុំ បវត្តេតុំ. ទុតិយេន ចេត្ថ ព្រហ្មចរិយបទេន មគ្គព្រហ្មចរិយស្សាបិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. សិក្ខំ បច្ចក្ខាយាតិ ឧបសម្បទកាលេ ភិក្ខុភាវេន សទ្ធិំ សមាទិន្នំ និព្ពត្តេតព្ពភាវេន អនុដ្ឋិតំ តិវិធម្បិ សិក្ខំ បដិក្ខិបិត្វា, វិស្សជ្ជេត្វាតិ អត្ថោ. ហីនាយាតិ គិហិភាវាយ. អាវត្តិស្សាមីតិ និវត្តិស្សាមិ.

កស្មា បនាយំ ឯវមារោចេសីតិ? ឯត្ថាយំ អនុបុព្ពិកថា – ភគវា បវត្តវរធម្មចក្កោ រាជគហំ គន្ត្វា វេឡុវនេ វិហរន្តោ ‘‘បុត្តំ មេ អានេត្វា ទស្សេថា’’តិ សុទ្ធោទនមហារាជេន បេសិតេសុ សហស្សសហស្សបរិវារេសុ ទសសុ ទូតេសុ សហ បរិវារេន អរហត្តំ បត្តេសុ សព្ពបច្ឆា គន្ត្វា អរហត្តប្បត្តេន កាឡុទាយិត្ថេរេន គមនកាលំ ញត្វា មគ្គវណ្ណនំ វណ្ណេត្វា ជាតិភូមិគមនាយ យាចិតោ វីសតិសហស្សខីណាសវបរិវុត្តោ កបិលវត្ថុនគរំ គន្ត្វា ញាតិសមាគមេ បោក្ខរវស្សំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា វេស្សន្តរជាតកំ (ជា. ២.២២.១៦៥៥ អាទយោ) កថេត្វា បុនទិវសេ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ ‘‘ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យា’’តិ (ធ. ប. ១៦៨) គាថាយ បិតរំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាបេត្វា និវេសនំ គន្ត្វា ‘‘ធម្មញ្ចរេ’’តិ (ធ. ប. ១៦៩) គាថាយ មហាបជាបតិំ សោតាបត្តិផលេ, រាជានំ សកទាគាមិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ.

ភត្តកិច្ចាវសានេ បន រាហុលមាតុគុណកថំ និស្សាយ ចន្ទកិន្នរីជាតកំ (ជា. ១.១៤.១៨ អាទយោ) កថេត្វា តតិយទិវសេ នន្ទកុមារស្ស អភិសេកគេហប្បវេសនវិវាហមង្គលេសុ វត្តមានេសុ បិណ្ឌាយ បវិសិត្វា នន្ទកុមារស្ស ហត្ថេ បត្តំ ទត្វា មង្គលំ វត្វា ឧដ្ឋាយាសនា បក្កមន្តោ កុមារស្ស ហត្ថតោ បត្តំ ន គណ្ហិ. សោបិ តថាគតេ គារវេន ‘‘បត្តំ តេ, ភន្តេ, គណ្ហថា’’តិ វត្តុំ នាសក្ខិ. ឯវំ បន ចិន្តេសិ, ‘‘សោបានសីសេ បត្តំ គណ្ហិស្សតី’’តិ, សត្ថា តស្មិំ ឋានេ ន គណ្ហិ. ឥតរោ ‘‘សោបានមូលេ គណ្ហិស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ, សត្ថា តត្ថបិ ន គណ្ហិ. ឥតរោ ‘‘រាជង្គណេ គណ្ហិស្សតី’’តិ ចិន្តេសិ, សត្ថា តត្ថបិ ន គណ្ហិ. កុមារោ និវត្តិតុកាមោ អនិច្ឆាយ គច្ឆន្តោ គារវេន ‘‘បត្តំ គណ្ហថា’’តិ វត្តុំ ន សក្កោតិ, ‘‘ឥធ គណ្ហិស្សតិ, ឯត្ថ គណ្ហិស្សតី’’តិ ចិន្តេន្តោ គច្ឆតិ.

តស្មិំ ខណេ ជនបទកល្យាណិយា អាចិក្ខិំសុ, ‘‘អយ្យេ ភគវា, នន្ទរាជានំ គហេត្វា គច្ឆតិ, តុម្ហេហិ វិនា ករិស្សតី’’តិ. សា ឧទកពិន្ទូហិ បគ្ឃរន្តេហិ អឌ្ឍុល្លិខិតេហិ កេសេហិ វេគេន បាសាទំ អារុយ្ហ សីហបញ្ជរទ្វារេ ឋត្វា ‘‘តុវដំ ខោ, អយ្យបុត្ត, អាគច្ឆេយ្យាសី’’តិ អាហ. តំ តស្សា វចនំ តស្ស ហទយេ តិរិយំ បតិត្វា វិយ ឋិតំ. សត្ថាបិស្ស ហត្ថតោ បត្តំ អគ្គហេត្វាវ តំ វិហារំ នេត្វា ‘‘បព្ពជិស្សសិ នន្ទា’’តិ អាហ. សោ ពុទ្ធគារវេន ‘‘ន បព្ពជិស្សាមី’’តិ អវត្វា, ‘‘អាម, បព្ពជិស្សាមី’’តិ អាហ. សត្ថា តេន ហិ នន្ទំ បព្ពាជេថាតិ កបិលវត្ថុបុរំ គន្ត្វា តតិយទិវសេ តំ បព្ពាជេសិ. សត្តមេ ទិវសេ មាតរា អលង្ករិត្វា បេសិតំ ‘‘ទាយជ្ជំ មេ, សមណ, ទេហី’’តិ វត្វា អត្តនា សទ្ធិំ អារាមាគតំ រាហុលកុមារំ បព្ពាជេសិ. បុនេកទិវសំ មហាធម្មបាលជាតកំ (ជា. ១.១០.៩២ អាទយោ) កថេត្វា រាជានំ អនាគាមិផលេ បតិដ្ឋាបេសិ.

ឥតិ ភគវា មហាបជាបតិំ សោតាបត្តិផលេ, បិតរំ តីសុ ផលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ បុនទេវ រាជគហំ គន្ត្វា តតោ អនាថបិណ្ឌិកេន សាវត្ថិំ អាគមនត្ថាយ គហិតបដិញ្ញោ និដ្ឋិតេ ជេតវនមហាវិហារេ តត្ថ គន្ត្វា វាសំ កប្បេសិ. ឯវំ សត្ថរិ ជេតវនេ វិហរន្តេ អាយស្មា នន្ទោ អត្តនោ អនិច្ឆាយ បព្ពជិតោ កាមេសុ អនាទីនវទស្សាវី ជនបទកល្យាណិយា វុត្តវចនមនុស្សរន្តោ ឧក្កណ្ឋិតោ ហុត្វា ភិក្ខូនំ អត្តនោ អនភិរតិំ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា នន្ទោ…បេ… ហីនាយាវត្តិស្សាមី’’តិ.

កស្មា បន នំ ភគវា ឯវំ បព្ពាជេសីតិ? ‘‘បុរេតរមេវ អាទីនវំ ទស្សេត្វា កាមេហិ នំ វិវេចេតុំ ន សក្កា, បព្ពាជេត្វា បន ឧបាយេន តតោ វិវេចេត្វា ឧបរិវិសេសំ និព្ពត្តេស្សាមី’’តិ វេនេយ្យទមនកុសលោ សត្ថា ឯវំ នំ បឋមំ បព្ពាជេសិ.

សាកិយានីតិ សក្យរាជធីតា. ជនបទកល្យាណីតិ ជនបទម្ហិ កល្យាណី រូបេន ឧត្តមា ឆសរីរទោសរហិតា, បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតា. សា ហិ យស្មា នាតិទីឃា នាតិរស្សា នាតិកិសា នាតិថូលា នាតិកាឡិកា នច្ចោទាតា អតិក្កន្តា មានុសកវណ្ណំ អប្បត្តា ទិព្ពវណ្ណំ, តស្មា ឆសរីរទោសរហិតា. ឆវិកល្យាណំ មំសកល្យាណំ នខកល្យាណំ អដ្ឋិកល្យាណំ វយកល្យាណន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ កល្យាណេហិ សមន្នាគតា.

តត្ថ អត្តនោ សរីរោភាសេន ទសទ្វាទសហត្ថេ ឋានេ អាលោកំ ករោតិ, បិយង្គុសមា វា សុវណ្ណសមា វា ហោតិ, អយមស្សា ឆវិកល្យាណតា. ចត្តារោ បនស្សា ហត្ថបាទា មុខបរិយោសានញ្ច លាខារសបរិកម្មកតំ វិយ រត្តបវាឡរត្តកម្ពលេន សទិសំ ហោតិ, អយមស្សា មំសកល្យាណតា. វីសតិ នខបត្តានិ មំសតោ អមុត្តដ្ឋានេ លាខារសបរិកិតានិ វិយ មុត្តដ្ឋានេ ខីរធារាសទិសានិ ហោន្តិ, អយមស្សា នខកល្យាណតា. ទ្វត្តិំសទន្តា សុផុសិតា បរិសុទ្ធបវាឡបន្តិសទិសា វជិរបន្តី វិយ ខាយន្តិ, អយមស្សា អដ្ឋិកល្យាណតា. វីសតិវស្សសតិកាបិ សមានា សោឡសវស្សុទ្ទេសិកា វិយ ហោតិ និប្បលិតា, អយមស្សា វយកល្យាណតា. សុន្ទរី ច ហោតិ ឯវរូបគុណសមន្នាគតា, តេន វុត្តំ ‘‘ជនបទកល្យាណី’’តិ.

ឃរា និក្ខមន្តស្សាតិ អនាទរេ សាមិវចនំ, ឃរតោ និក្ខមតោតិ អត្ថោ. ‘‘ឃរា និក្ខមន្ត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ឧបឌ្ឍុល្លិខិតេហិ កេសេហីតិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ, វិប្បកតុល្លិខិតេហិ កេសេហិ ឧបលក្ខិតាតិ អត្ថោ. ‘‘អឌ្ឍុល្លិខិតេហី’’តិបិ បឋន្តិ. ឧល្លិខនន្តិ ច ផណកាទីហិ កេសសណ្ឋាបនំ, ‘‘អឌ្ឍការវិធាន’’ន្តិបិ វទន្តិ. អបលោកេត្វាតិ សិនេហរសវិប្ផារសំសូចកេន អឌ្ឍក្ខិនា អាពន្ធន្តី វិយ ឱលោកេត្វា. មំ, ភន្តេតិ បុព្ពេបិ ‘‘ម’’ន្តិ វត្វា ឧក្កណ្ឋាកុលចិត្តតាយ បុន ‘‘មំ ឯតទវោចា’’តិ អាហ. តុវដន្តិ សីឃំ. តមនុស្សរមានោតិ តំ តស្សា វចនំ, តំ វា តស្សា អាការសហិតំ វចនំ អនុស្សរន្តោ.

ភគវា តស្ស វចនំ សុត្វា ‘‘ឧបាយេនស្ស រាគំ វូបសមេស្សាមី’’តិ ឥទ្ធិពលេន នំ តាវតិំសភវនំ នេន្តោ អន្តរាមគ្គេ ឯកស្មិំ ឈាមខេត្តេ ឈាមខាណុមត្ថកេ និសិន្នំ ឆិន្នកណ្ណនាសានង្គុដ្ឋំ ឯកំ បលុដ្ឋមក្កដិំ ទស្សេត្វា តាវតិំសភវនំ នេសិ. បាឡិយំ បន ឯកក្ខណេនេវ សត្ថារា តាវតិំសភវនំ គតំ វិយ វុត្តំ, តំ គមនំ អវត្វា តាវតិំសភវនំ សន្ធាយ វុត្តំ. គច្ឆន្តោយេវ ហិ ភគវា អាយស្មតោ នន្ទស្ស អន្តរាមគ្គេ តំ បលុដ្ឋមក្កដិំ ទស្សេតិ. យទិ ឯវំ កថំ សមិញ្ជនាទិនិទស្សនំ? តំ អន្តរធាននិទស្សនន្តិ គហេតព្ពំ. ឯវំ សត្ថា តំ តាវតិំសភវនំ នេត្វា សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ ឧបដ្ឋានំ អាគតានិ កកុដបាទានិ បញ្ច អច្ឆរាសតានិ អត្តានំ វន្ទិត្វា ឋិតានិ ទស្សេត្វា ជនបទកល្យាណិយា តាសំ បញ្ចន្នំ អច្ឆរាសតានំ រូបសម្បត្តិំ បដិច្ច វិសេសំ បុច្ឆិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា អាយស្មន្តំ នន្ទំ ពាហាយំ គហេត្វា…បេ… កកុដបាទានី’’តិ.

តត្ថ ពាហាយំ គហេត្វាតិ ពាហុម្ហិ គហេត្វា វិយ. ភគវា ហិ តទា តាទិសំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខារេសិ, យថា អាយស្មា នន្ទោ ភុជេ គហេត្វា ភគវតា នីយមានោ វិយ អហោសិ. តត្ថ ច ភគវតា សចេ តស្ស អាយស្មតោ តាវតិំសទេវលោកស្ស ទស្សនំ បវេសនមេវ វា ឥច្ឆិតំ សិយា, យថានិសិន្នស្សេវ តស្ស តំ ទេវលោកំ ទស្សេយ្យ លោកវិវរណិទ្ធិកាលេ វិយ, តមេវ វា ឥទ្ធិយា តត្ថ បេសេយ្យ. យស្មា បនស្ស ទិព្ពត្តភាវតោ មនុស្សត្តភាវស្ស យោ និហីនជិគុច្ឆនីយភាវោ, តស្ស សុខគ្គហណត្ថំ អន្តរាមគ្គេ តំ មក្កដិំ ទស្សេតុកាមោ, ទេវលោកសិរិវិភវសម្បត្តិយោ ច ឱគាហេត្វា ទស្សេតុកាមោ អហោសិ, តស្មា តំ គហេត្វា តត្ថ នេសិ. ឯវញ្ហិស្ស តទត្ថំ ព្រហ្មចរិយវាសេ វិសេសតោ អភិរតិ ភវិស្សតីតិ.

កកុដបាទានីតិ រត្តវណ្ណតាយ បារាវតសទិសបាទានិ. តា កិរ សព្ពាបិ កស្សបស្ស ភគវតោ សាវកានំ បាទមក្ខនតេលទានេន តាទិសា សុកុមារបាទា អហេសុំ. បស្សសិ នោតិ បស្សសិ នុ. អភិរូបតរាតិ វិសិដ្ឋរូបតរា. ទស្សនីយតរាតិ ទិវសម្បិ បស្សន្តានំ អតិត្តិករណដ្ឋេន បស្សិតព្ពតរា. បាសាទិកតរាតិ សព្ពាវយវសោភាយ សមន្តតោ បសាទាវហតរា.

កស្មា បន ភគវា អវស្សុតចិត្តំ អាយស្មន្តំ នន្ទំ អច្ឆរាយោ ឱលោកាបេសិ? សុខេនេវស្ស កិលេសេ នីហរិតុំ. យថា ហិ កុសលោ វេជ្ជោ ឧស្សន្នទោសំ បុគ្គលំ តិកិច្ឆន្តោ សិនេហបានាទិនា បឋមំ ទោសេ ឧក្កិលេទេត្វា បច្ឆា វមនវិរេចនេហិ សម្មទេវ នីហរាបេតិ, ឯវំ វិនេយ្យទមនកុសលោ ភគវា ឧស្សន្នរាគំ អាយស្មន្តំ នន្ទំ ទេវច្ឆរាយោ ទស្សេត្វា ឧក្កិលេទេសិ អរិយមគ្គភេសជ្ជេន អនវសេសតោ នីហរិតុកាមោតិ វេទិតព្ពំ.

បលុដ្ឋមក្កដីតិ ឈាមង្គបច្ចង្គមក្កដី. ឯវមេវ ខោតិ យថា សា, ភន្តេ, តុម្ហេហិ មយ្ហំ ទស្សិតា ឆិន្នកណ្ណនាសា បលុដ្ឋមក្កដី ជនបទកល្យាណិំ ឧបាទាយ, ឯវមេវ ជនបទកល្យាណី ឥមានិ បញ្ច អច្ឆរាសតានិ ឧបាទាយាតិ អត្ថោ. បញ្ចន្នំ អច្ឆរាសតានន្តិ ឧបយោគេ សាមិវចនំ, បញ្ច អច្ឆរាសតានីតិ អត្ថោ. អវយវសម្ពន្ធេ វា ឯតំ សាមិវចនំ, តេន បញ្ចន្នំ អច្ឆរាសតានំ រូបសម្បត្តិំ ឧបនិធាយាតិ អធិប្បាយោ. ឧបនិធាយាតិ ច សមីបេ ឋបេត្វា, ឧបាទាយាតិ អត្ថោ. សង្ខ្យន្តិ ឥត្ថីតិ គណនំ. កលភាគន្តិ កលាយបិ ភាគំ, ឯកំ សោឡសកោដ្ឋាសេ កត្វា តតោ ឯកកោដ្ឋាសំ គហេត្វា សោឡសធា គណិតេ តត្ថ យោ ឯកេកោ កោដ្ឋាសោ, សោ កលភាគោតិ អធិប្បេតោ, តម្បិ កលភាគំ ន ឧបេតីតិ វទតិ. ឧបនិធិន្តិ ‘‘ឥមាយ អយំ សទិសី’’តិ ឧបមាភាវេន គហេត្វា សមីបេ ឋបនម្បិ.

យត្ថាយំ អនភិរតោ, តំ ព្រហ្មចរិយំ បុព្ពេ វុត្តំ បាកដញ្ចាតិ តំ អនាមសិត្វា តត្ថ អភិរតិយំ អាទរជននត្ថំ អភិរម, នន្ទ, អភិរម, នន្ទា’’តិ អាមេឌិតវសេន វុត្តំ. អហំ តេ បាដិភោគោតិ កស្មា ភគវា តស្ស ព្រហ្មចរិយវាសំ ឥច្ឆន្តោ អព្រហ្មចរិយវាសស្ស បាដិភោគំ ឧបគញ្ឆិ? យត្ថស្ស អារម្មណេ រាគោ ទឡ្ហំ និបតិ, តំ អាគន្តុការម្មណេ សង្កាមេត្វា សុខេន សក្កា ជហាបេតុន្តិ បាដិភោគំ ឧបគញ្ឆិ. អនុបុព្ពិកថាយំ សគ្គកថា ឥមស្ស អត្ថស្ស និទស្សនំ.

អស្សោសុន្តិ កថមស្សោសុំ? ភគវា ហិ តទា អាយស្មន្តេ នន្ទេ វត្តំ ទស្សេត្វា អត្តនោ ទិវាដ្ឋានំ គតេ ឧបដ្ឋានំ អាគតានំ ភិក្ខូនំ តំ បវត្តិំ កថេត្វា យថា នាម កុសលោ បុរិសោ អនិក្ខន្តំ អាណិំ អញ្ញាយ អាណិយា នីហរិត្វា បុន តំ ហត្ថាទីហិ សញ្ចាលេត្វា អបនេតិ, ឯវមេវ អាចិណ្ណវិសយេ តស្ស រាគំ អាគន្តុកវិសយេន នីហរិត្វា បុន តទបិ ព្រហ្មចរិយមគ្គហេតុំ កត្វា អបនេតុកាមោ ‘‘ឯថ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, នន្ទំ ភិក្ខុំ ភតកវាទេន ច ឧបក្កិតកវាទេន ច សមុទាចរថា’’តិ អាណាបេសិ, ឯវំ ភិក្ខូ អស្សោសុំ. កេចិ បន ‘‘ភគវា តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខារេសិ, យថា តេ ភិក្ខូ តមត្ថំ ជានិំសូ’’តិ វទន្តិ.

ភតកវាទេនាតិ ភតកោតិ វាទេន. យោ ហិ ភតិយា កម្មំ ករោតិ, សោ ភតកោតិ វុច្ចតិ, អយម្បិ អាយស្មា អច្ឆរាសម្ភោគនិមិត្តំ ព្រហ្មចរិយំ ចរន្តោ ភតកោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ភតកវាទេនា’’តិ. ឧបក្កិតកវាទេនាតិ យោ កហាបណាទីហិ កិញ្ចិ កិណាតិ, សោ ឧបក្កិតកោតិ វុច្ចតិ, អយម្បិ អាយស្មា អច្ឆរានំ ហេតុ អត្តនោ ព្រហ្មចរិយំ កិណាតិ, តស្មា ‘‘ឧបក្កិតកោ’’តិ ឯវំ វចនេន. អថ វា ភគវតោ អាណាយ អច្ឆរាសម្ភោគសង្ខាតាយ ភតិយា ព្រហ្មចរិយវាសសង្ខាតំ ជីវិតំ បវត្តេន្តោ តាយ ភតិយា យាបនេ ភគវតា ភរិយមានោ វិយ ហោតីតិ ‘‘ភតកោ’’តិ វុត្តោ, តថា អច្ឆរាសម្ភោគសង្ខាតំ វិក្កយំ អាទាតព្ពំ កត្វា ភគវតោ អាណត្តិយំ តិដ្ឋន្តោ តេន វិក្កយេន ភគវតា ឧបក្កិតោ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបក្កិតកោ’’តិ.

អដ្ដីយមានោតិ បីឡិយមានោ ទុក្ខាបិយមានោ. ហរាយមានោតិ លជ្ជមានោ. ជិគុច្ឆមានោតិ បាដិកុល្យតោ ទហន្តោ. ឯកោតិ អសហាយោ. វូបកដ្ឋោតិ វត្ថុកាមេហិ កិលេសកាមេហិ ច កាយេន ចេវ ចិត្តេន ច វូបកដ្ឋោ. អប្បមត្តោតិ កម្មដ្ឋានេ សតិំ អវិជហន្តោ. អាតាបីតិ កាយិកចេតសិកវីរិយាតាបេន អាតាបវា, អាតាបេតិ កិលេសេតិ អាតាបោ, វីរិយំ. បហិតត្តោតិ កាយេ ច ជីវិតេ ច អនបេក្ខតាយ បេសិតត្តោ វិស្សដ្ឋអត្តភាវោ, និព្ពានេ វា បេសិតចិត្តោ. ន ចិរស្សេវាតិ កម្មដ្ឋានារម្ភតោ ន ចិរេនេវ. យស្សត្ថាយាតិ យស្ស អត្ថាយ. កុលបុត្តាតិ ទុវិធា កុលបុត្តា ជាតិកុលបុត្តា ច អាចារកុលបុត្តា ច, អយំ បន ឧភយថាបិ កុលបុត្តោ. សម្មទេវាតិ ហេតុនា ច ការណេន ច. អគារស្មាតិ ឃរតោ. អនគារិយន្តិ បព្ពជ្ជំ. កសិវណិជ្ជាទិកម្មញ្ហិ អគារស្ស ហិតន្តិ អគារិយំ នាម, តំ ឯត្ថ នត្ថីតិ បព្ពជ្ជា អនគារិយាតិ វុច្ចតិ. បព្ពជន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ. តទនុត្តរន្តិ តំ អនុត្តរំ. ព្រហ្មចរិយបរិយោសានន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស បរិយោសានភូតំ អរហត្តផលំ. តស្ស ហិ អត្ថាយ កុលបុត្តា ឥធ បព្ពជន្តិ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ. សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនាយេវ បញ្ញាយ បច្ចក្ខំ កត្វា, អបរប្បច្ចយេន ញត្វាតិ អត្ថោ. ឧបសម្បជ្ជ វិហាសីតិ បាបុណិត្វា សម្បាទេត្វា វា វិហាសិ. ឯវំ វិហរន្តោវ ខីណា ជាតិ…បេ… អព្ភញ្ញាសីតិ. ឥមិនា អស្ស បច្ចវេក្ខណភូមិ ទស្សិតា.

តត្ថ ខីណា ជាតីតិ ន តាវស្ស អតីតា ជាតិ ខីណា បុព្ពេវ ខីណត្តា, ន អនាគតា អនាគតត្តា ឯវ, ន បច្ចុប្បន្នា វិជ្ជមានត្តា. មគ្គស្ស បន អភាវិតត្តា យា ឯកចតុបញ្ចវោការភវេសុ ឯកចតុបញ្ចក្ខន្ធប្បភេទា ជាតិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, សា មគ្គស្ស ភាវិតត្តា អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន ខីណា. តំ សោ មគ្គភាវនាយ បហីនកិលេសេ បច្ចវេក្ខិត្វា កិលេសាភាវេន វិជ្ជមានម្បិ កម្មំ អាយតិំ អប្បដិសន្ធិកំ ហោតីតិ ជាននេន អព្ភញ្ញាសិ. វុសិតន្តិ វុត្ថំ បរិវុត្ថំ កតំ ចរិតំ, និដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកេន ហិ សទ្ធិំ សត្ត សេក្ខា ព្រហ្មចរិយវាសំ វសន្តិ នាម, ខីណាសវោ វុត្ថវាសោ, តស្មា សោ អត្តនោ ព្រហ្មចរិយវាសំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘វុសិតំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ អព្ភញ្ញាសិ. កតំ ករណីយន្តិ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បរិញ្ញាបហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាវសេន សោឡសវិធម្បិ កិច្ចំ និដ្ឋាបិតំ. បុថុជ្ជនកល្យាណកាទយោ ហិ តំ កិច្ចំ ករោន្តិ នាម, ខីណាសវោ កតករណីយោ, តស្មា សោ អត្តនោ ករណីយំ បច្ចវេក្ខន្តោ ‘‘កតំ ករណីយ’’ន្តិ អព្ភញ្ញាសិ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ ‘‘ឥទានិ បុន ឥត្ថភាវាយ ឯវំ សោឡសកិច្ចភាវាយ កិលេសក្ខយាយ វា មគ្គភាវនាយ កិច្ចំ មេ នត្ថី’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ វា ‘‘ឥត្ថភាវតោ ឥមស្មា ឯវំបការា វត្តមានក្ខន្ធសន្តានា អបរំ ខន្ធសន្តានំ មយ្ហំ នត្ថិ, ឥមេ បន បញ្ចក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា តិដ្ឋន្តិ ឆិន្នមូលកា វិយ រុក្ខា, តេ ចរិមកចិត្តនិរោធេន អនុបាទានោ វិយ ជាតវេទោ និព្ពាយិស្សន្តិ, អបណ្ណត្តិកភាវំ គមិស្សន្តី’’តិ អព្ភញ្ញាសិ. អញ្ញតរោតិ ឯកោ. អរហតន្តិ ភគវតោ សាវកានំ អរហន្តានំ អព្ភន្តរោ ឯកោ មហាសាវកោ អហោសីតិ អត្ថោ.

អញ្ញតរា ទេវតាតិ អធិគតមគ្គា ឯកា ព្រហ្មទេវតា. សា ហិ សយំ អសេក្ខត្តា អសេក្ខវិសយំ អព្ភញ្ញាសិ. សេក្ខា ហិ តំ តំ សេក្ខវិសយំ, បុថុជ្ជនា ច អត្តនោ បុថុជ្ជនវិសយមេវ ជានន្តិ. អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ បរិក្ខីណាយ រត្តិយា, មជ្ឈិមយាមេតិ អត្ថោ. អភិក្កន្តវណ្ណាតិ អតិឧត្តមវណ្ណា. កេវលកប្បន្តិ អនវសេសេន សមន្តតោ. ឱភាសេត្វាតិ អត្តនោ បភាយ ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច ជេតវនំ ឯកោភាសំ កត្វា. តេនុបសង្កមីតិ អាយស្មតោ នន្ទស្ស អរហត្តប្បត្តិំ វិទិត្វា បីតិសោមនស្សជាតា ‘‘តំ ភគវតោ បដិវេទេស្សាមី’’តិ ឧបសង្កមិ.

អាសវានំ ខយាតិ ឯត្ថ អាសវន្តីតិ អាសវា, ចក្ខុទ្វារាទីហិ បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អថ វា អាគោត្រភុំ អាភវគ្គំ វា សវន្តីតិ អាសវា, ឯតេ ធម្មេ ឯតញ្ច ឱកាសំ អន្តោ ករិត្វា បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន មទិរាទិអាសវា វិយាតិ អាសវា. ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយា’’តិអាទិវចនេហិ (អ. និ. ១០.៦១) នេសំ ចិរបារិវាសិយតា វេទិតព្ពា. អថ វា អាយតំ សំសារទុក្ខំ សវន្តិ បសវន្តីតិបិ, អាសវា. បុរិមោ ចេត្ថ អត្ថោ កិលេសេសុ យុជ្ជតិ, បច្ឆិមោ កម្មេបិ. ន កេវលញ្ច កម្មកិលេសា ឯវ អាសវា, អថ ខោ នានប្បការា ឧបទ្ទវាបិ. តថា ហិ ‘‘នាហំ, ចុន្ទ, ទិដ្ឋធម្មិកានំយេវ អាសវានំ សំវរាយ ធម្មំ ទេសេមី’’តិ ឯត្ថ (ទី. និ. ៣.១៨២) វិវាទមូលភូតា កិលេសា អាសវាតិ អាគតា.

‘‘យេន ទេវូបបត្យស្ស, គន្ធព្ពោ វា វិហង្គមោ;

យក្ខត្តំ យេន គច្ឆេយ្យ, មនុស្សត្តញ្ច អព្ពជេ;

តេ មយ្ហំ អាសវា ខីណា, វិទ្ធស្តា វិនលីកតា’’តិ. (អ. និ. ៤.៣៦) –

ឯត្ថ តេភូមិកំ កម្មំ អវសេសា ច អកុសលា ធម្មា អាសវាតិ អាគតា. ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ, សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ (បារា. ៣៩) បរូបឃាតវិប្បដិសារវធពន្ធាទយោ ចេវ អបាយទុក្ខភូតា ច នានប្បការា ឧបទ្ទវា.

តេ បនេតេ អាសវា វិនយេ – ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ (បារា. ៣៩) ទ្វិធា អាគតា. សឡាយតនេ ‘‘តយោមេ, អាវុសោ, អាសវា – កាមាសវោ, ភវាសវោ, អវិជ្ជាសវោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥) តិធា អាគតា, តថា អញ្ញេសុ ច សុត្តន្តេសុ. អភិធម្មេ តេយេវ ទិដ្ឋាសវេន សទ្ធិំ ចតុធា អាគតា. និព្ពេធិកបរិយាយេ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា និរយគាមិនិយា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៦.៦៣) បញ្ចធា អាគតា. ឆក្កនិបាតេ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា សំវរាយ បហាតព្ពា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៦.៥៨) នយេន ឆធា អាគតា. សព្ពាសវបរិយាយេ (ម. និ. ១.២២) តេយេវ ទស្សនបហាតព្ពេហិ សទ្ធិំ សត្តធា អាគតា. ឥធ បន អភិធម្មនយេន ចត្តារោ អាសវា វេទិតព្ពា.

ខយាតិ ឯត្ថ បន ‘‘យោ អាសវានំ ខយោ ភេទោ បរិភេទោ’’តិអាទីសុ អាសវានំ សរសភេទោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ. ‘‘ជានតោ អហំ, ភិក្ខវេ, បស្សតោ អាសវានំ ខយំ វទាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៥) អាសវានំ អាយតិំ អនុប្បាទោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ.

‘‘សេក្ខស្ស សិក្ខមានស្ស, ឧជុមគ្គានុសារិនោ;

ខយស្មិំ បឋមំ ញាណំ, តតោ អញ្ញា អនន្តរា’’តិ. (ឥតិវុ. ៦២) –

អាទីសុ មគ្គោ អាសវក្ខយោតិ វុត្តោ. ‘‘អាសវានំ ខយា សមណោ ហោតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤៣៨) ផលំ.

‘‘បរវជ្ជានុបស្សិស្ស, និច្ចំ ឧជ្ឈានសញ្ញិនោ;

អាសវា តស្ស វឌ្ឍន្តិ, អារា សោ អាសវក្ខយា’’តិ. –

អាទីសុ (ធ. ប. ២៥៣) និព្ពានំ. ឥធ បន អាសវានំ អច្ចន្តខយោ អនុប្បាទោ វា មគ្គោ វា ‘‘អាសវានំ ខយោ’’តិ វុត្តោ.

អនាសវន្តិ បដិបស្សទ្ធិវសេន សព្ពសោ បហីនាសវំ. ចេតោវិមុត្តិន្តិ អរហត្តផលសមាធិំ. បញ្ញាវិមុត្តិន្តិ អរហត្តផលបញ្ញំ. ឧភយវចនំ មគ្គេ វិយ ផលេបិ សមថវិបស្សនានំ យុគនន្ធភាវទស្សនត្ថំ. ញាណន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ទេវតាយ វចនសមនន្តរមេវ ‘‘កថំ នុ ខោ’’តិ អាវជ្ជេន្តស្ស ភគវតោ ញាណំ ឧប្បជ្ជិ ‘‘នន្ទេន អរហត្តំ សច្ឆិកត’’ន្តិ. សោ ហិ អាយស្មា សហាយភិក្ខូហិ តថា ឧប្បណ្ឌិយមានោ ‘‘ភារិយំ វត មយា កតំ, យោហំ ឯវំ ស្វាក្ខាតេ ធម្មវិនយេ បព្ពជិត្វា អច្ឆរានំ បដិលាភាយ សត្ថារំ បាដិភោគំ អកាសិ’’ន្តិ ឧប្បន្នសំវេគោ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ឃដេន្តោ វាយមន្តោ អរហត្តំ បត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘យំនូនាហំ ភគវន្តំ ឯតស្មា បដិស្សវា មោចេយ្យ’’ន្តិ. សោ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនោ អធិប្បាយំ សត្ថុ អារោចេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មា នន្ទោ…បេ… ឯតស្មា បដិស្សវា’’តិ. តត្ថ បដិស្សវាតិ បាដិភោគប្បដិស្សវា, ‘‘អច្ឆរានំ បដិលាភាយ អហំ បដិភូតោ’’តិ បដិញ្ញាយ.

អថស្ស ភគវា ‘‘យស្មា តយា អញ្ញា អារាធិតាតិ ញាតមេតំ មយា, ទេវតាបិ មេ អារោចេសិ, តស្មា នាហំ បដិស្សវា ឥទានិ មោចេតព្ពោ អរហត្តប្បត្តិយាវ មោចិតត្តា’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ ‘‘យទេវ ខោ តេ នន្ទា’’តិអាទិ. តត្ថ យទេវាតិ យទា ឯវ. តេតិ តវ. មុត្តោតិ បមុត្តោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មិំយេវ កាលេ អាសវេហិ តវ ចិត្តំ វិមុត្តំ, អថ អនន្តរមេវាហំ តតោ បាដិភោគតោ មុត្តោតិ.

សោបិ អាយស្មា វិបស្សនាកាលេយេវ ‘‘យទេវាហំ ឥន្ទ្រិយាសំវរំ និស្សាយ ឥមំ វិប្បការំ បត្តោ, តមេវ សុដ្ឋុ និគ្គហេស្សាមី’’តិ ឧស្សាហជាតោ ពលវហិរោត្តប្បោ តត្ថ ច កតាធិការត្តា ឥន្ទ្រិយសំវរេ ឧក្កដ្ឋបដិបទម្បិ អគមាសិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស បុរត្ថិមា ទិសា អាលោកេតព្ពា ហោតិ, សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា នន្ទោ បុរត្ថិមំ ទិសំ អាលោកេតិ ‘ឯវំ មេ បុរត្ថិមំ ទិសំ អាលោកយតោ ន អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុ’ន្តិ, ឥតិហ តត្ថ សម្បជានោ ហោតិ.

‘‘សចេ, ភិក្ខវេ, នន្ទស្ស បច្ឆិមា…បេ… ឧត្តរា… ទក្ខិណា… ឧទ្ធំ… អធោ… អនុទិសា អាលោកេតព្ពា ហោតិ, សព្ពំ ចេតសោ សមន្នាហរិត្វា នន្ទោ អនុទិសំ អាលោកេតិ ‘ឯវំ មេ…បេ… សម្បជានោ ហោតី’’’តិ (អ. និ. ៨.៩).

តេនេវ តំ អាយស្មន្តំ សត្ថា ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារានំ យទិទំ នន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២៣០) ឯតទគ្គេ ឋបេសិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ អាយស្មតោ នន្ទស្ស សព្ពាសវេ ខេបេត្វា សុខាទីសុ តាទិភាវប្បត្តិសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ តទត្ថវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យស្ស និត្តិណ្ណោ បង្កោតិ យេន អរិយបុគ្គលេន អរិយមគ្គសេតុនា សព្ពោ ទិដ្ឋិបង្កោ សំសារបង្កោ ឯវ វា និព្ពានបារគមនេន តិណ្ណោ. មទ្ទិតោ កាមកណ្ឌកោតិ យេន សត្តានំ វិជ្ឈនតោ. ‘‘កាមកណ្ឌកោ’’តិ លទ្ធនាមោ សព្ពោ កិលេសកាមោ សព្ពោ កាមវិសូកោ អគ្គញាណទណ្ឌេន មទ្ទិតោ ភគ្គោ អនវសេសតោ មថិតោ. មោហក្ខយំ អនុប្បត្តោតិ ឯវំភូតោ ច ទុក្ខាទិវិសយស្ស សព្ពស្ស សម្មោហស្ស ខេបនេន មោហក្ខយំ បត្តោ, អរហត្តផលំ និព្ពានញ្ច អនុប្បត្តោ. សុខទុក្ខេសុ ន វេធតី ស ភិក្ខូតិ សោ ភិន្នកិលេសោ ភិក្ខុ ឥដ្ឋារម្មណសមាយោគតោ ឧប្បន្នេសុ សុខេសុ អនិដ្ឋារម្មណសមាយោគតោ ឧប្បន្នេសុ ទុក្ខេសុ ច ន វេធតិ ន កម្បតិ, តំ និមិត្តំ ចិត្តវិការំ នាបជ្ជតិ. ‘‘សុខទុក្ខេសូ’’តិ ច ទេសនាមត្តំ, សព្ពេសុបិ លោកធម្មេសុ ន វេធតីតិ វេទិតព្ពំ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.