១. កម្មវិបាកជសុត្តវណ្ណនា

២១. នន្ទវគ្គស្ស បឋមេ អញ្ញតរោ ភិក្ខូតិ នាមគោត្តេន អបាកដោ ឯកោ ខីណាសវភិក្ខុ. សោ កិរ រាជគហវាសី កុលបុត្តោ មោគ្គល្លានត្ថេរេន សំវេជិតោ សំសារទោសំ ទិស្វា សត្ថុ សន្តិកេ បព្ពជិត្វា សីលានិ សោធេត្វា ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ន ចិរស្សេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តស្ស អបរភាគេ ខរោ អាពាធោ ឧប្បជ្ជិ, សោ បច្ចវេក្ខណាយ អធិវាសេន្តោ វិហរតិ. ខីណាសវានញ្ហិ ចេតសិកទុក្ខំ នាម នត្ថិ, កាយិកទុក្ខំ បន ហោតិយេវ. សោ ឯកទិវសំ ភគវតោ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស នាតិទូរេ ឋានេ ទុក្ខំ អធិវាសេន្តោ បល្លង្កេន និសីទិ. តេន វុត្តំ ‘‘ភគវតោ អវិទូរេ និសិន្នោ ហោតី’’តិអាទិ.

តត្ថ បល្លង្កន្តិ សមន្តតោ ឩរុពទ្ធាសនំ. អាភុជិត្វាតិ ពន្ធិត្វា. ឧជុំ កាយំ បណិធាយាតិ ឧបរិមំ សរីរំ ឧជុកំ ឋបេត្វា អដ្ឋារស បិដ្ឋិកណ្ដកេ កោដិយា កោដិំ បដិបាទេត្វា. ឯវញ្ហិ និសិន្នស្ស ចម្មមំសន្ហារូនិ ន នមន្តិ, តស្មា សោ តថា និសិន្នោ ហោតិ. បុរាណកម្មវិបាកជន្តិ បុព្ពេ កតស្ស កម្មស្ស វិបាកភាវេន ជាតំ, បុរាណកម្មវិបាកេ វា សុខទុក្ខប្បការេ វិបាកវដ្ដសមុទាយេ តទេកទេសភាវេន ជាតំ. កិំ តំ? ទុក្ខំ. បុរាណកម្មវិបាកជន្តិ ច ឥមិនា តស្ស អាពាធស្ស កម្មសមុដ្ឋានតំ ទស្សេន្តោ ឱបក្កមិកឧតុវិបរិណាមជាទិភាវំ បដិក្ខិបតិ. ទុក្ខន្តិ បចុរជនេហិ ខមិតុំ អសក្កុណេយ្យំ. តិព្ពន្តិ តិខិណំ, អភិភវិត្វា បវត្តិយា ពហលំ វា. ខរន្តិ កក្ខឡំ. កដុកន្តិ អសាតំ. អធិវាសេន្តោតិ ឧបរិ វាសេន្តោ សហន្តោ ខមន្តោ.

សតោ សម្បជានោតិ វេទនាបរិគ្គាហកានំ សតិសម្បជញ្ញានំ វសេន សតិមា សម្បជានន្តោ ច. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘អយំ វេទនា នាម ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចា, អនិដ្ឋារម្មណាទិបច្ចយេ បដិច្ច ឧប្បន្នត្តា បដិច្ចសមុប្បន្នា, ឧប្បជ្ជិត្វា ឯកន្តេន ភិជ្ជនសភាវត្តា ខយធម្មា វយធម្មា វិរាគធម្មា និរោធធម្មា’’តិ វេទនាយ អនិច្ចតាសល្លក្ខណវសេន សតោការិតាយ សតោ, អវិបរីតសភាវបដិវិជ្ឈនវសេន សម្បជានោ ច ហុត្វា. អថ វា សតិវេបុល្លបត្តិយា សព្ពត្ថេវ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតសតិតាយ សតោ, តថា បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា បរិគ្គហិតសង្ខារតាយ សម្បជានោ. អវិហញ្ញមានោតិ ‘‘អស្សុតវា, ភិក្ខវេ, បុថុជ្ជនោ អញ្ញតរញ្ញតរេន ទុក្ខធម្មេន ផុដ្ឋោ សមានោ សោចតិ កិលមតិ បរិទេវតិ ឧរត្តាឡិំ កន្ទតិ សម្មោហំ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តនយេន អន្ធបុថុជ្ជនោ វិយ ន វិហញ្ញមានោ មគ្គេនេវ សមុគ្ឃាតិតត្តា ចេតោទុក្ខំ អនុប្បាទេន្តោ កេវលំ កម្មវិបាកជំ សរីរទុក្ខំ អធិវាសេន្តោ សមាបត្តិំ សមាបន្នោ វិយ និសិន្នោ ហោតិ. អទ្ទសាតិ តំ អាយស្មន្តំ អធិវាសនខន្តិយា តថា និសិន្នំ អទ្ទក្ខិ.

ឯតមត្ថន្តិ ឯតំ តាទិសស្សបិ រោគស្ស វេជ្ជាទីហិ តិកិច្ឆនត្ថំ អនុស្សុក្កាបជ្ជនការណំ ខីណាសវានំ លោកធម្មេហិ អនុបលេបិតសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ សង្ខតធម្មានំ យេហិ កេហិចិ ទុក្ខធម្មេហិ អវិឃាតបត្តិវិភាវនំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ សព្ពកម្មជហស្សាតិ បហីនសព្ពកម្មស្ស. អគ្គមគ្គស្ស ហិ ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ អរហតោ សព្ពានិ កុសលាកុសលកម្មានិ បហីនានិ នាម ហោន្តិ បដិសន្ធិំ ទាតុំ អសមត្ថភាវតោ, យតោ អរិយមគ្គញាណំ កម្មក្ខយករន្តិ វុច្ចតិ. ភិក្ខុនោតិ ភិន្នកិលេសតាយ ភិក្ខុនោ. ធុនមានស្ស បុរេ កតំ រជន្តិ អរហត្តប្បត្តិតោ បុព្ពេ កតំ រាគរជាទិមិស្សតាយ រជន្តិ លទ្ធនាមំ ទុក្ខវេទនីយំ កម្មំ វិបាកបដិសំវេទនេន តំ ធុនន្តស្ស វិទ្ធំសេន្តស្ស, អរហត្តប្បត្តិយា បរតោ បន សាវជ្ជកិរិយាយ សម្ភវោយេវ នត្ថិ, អនវជ្ជកិរិយា ច ភវមូលស្ស សមុច្ឆិន្នត្តា សមុច្ឆិន្នមូលតាយ បុប្ផំ វិយ ផលទានសមត្ថតាយ អភាវតោ កិរិយមត្តាវ ហោតិ.

អមមស្សាតិ រូបាទីសុ កត្ថចិ មមន្តិ គហណាភាវតោ អមមស្ស មមង្ការរហិតស្ស. យស្ស ហិ មមង្ការោ អត្ថិ, សោ អត្តសិនេហេន វេជ្ជាទីហិ សរីរំ បដិជគ្គាបេតិ. អរហា បន អមមោ, តស្មា សោ សរីរជគ្គនេបិ ឧទាសីនធាតុកោវ. ឋិតស្សាតិ ចតុព្ពិធម្បិ ឱឃំ តរិត្វា និព្ពានថលេ ឋិតស្ស, បដិសន្ធិគ្គហណវសេន វា សន្ធាវនស្ស អភាវេន ឋិតស្ស. សេក្ខបុថុជ្ជនា ហិ កិលេសាភិសង្ខារានំ អប្បហីនត្តា ចុតិបដិសន្ធិវសេន សំសារេ ធាវន្តិ នាម, អរហា បន តទភាវតោ ឋិតោតិ វុច្ចតិ. អថ វា ទសវិធេ ខីណាសវសង្ខាតេ អរិយធម្មេ ឋិតស្ស. តាទិនោតិ ‘‘បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតី’’តិអាទិនា (បដិ. ម. ៣.១៧) នយេន វុត្តាយ បញ្ចវិធាយ អរិយិទ្ធិយា អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ អកម្បនិយាយ ឆឡង្គុបេក្ខាយ ច សមន្នាគតេន ឥដ្ឋាទីសុ ឯកសទិសតាសង្ខាតេន តាទីភាវេន តាទិនោ. អត្ថោ នត្ថិ ជនំ លបេតវេតិ ‘‘មម ភេសជ្ជាទីនិ ករោថា’’តិ ជនំ លបិតុំ កថេតុំ បយោជនំ នត្ថិ សរីរេ និរបេក្ខភាវតោ. បណ្ឌុបលាសោ វិយ ហិ ពន្ធនា បវុត្តោ សយមេវាយំ កាយោ ភិជ្ជិត្វា បតតូតិ ខីណាសវានំ អជ្ឈាសយោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘នាភិកង្ខាមិ មរណំ, នាភិកង្ខាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, និព្ពិសំ ភតកោ យថា’’តិ. (ថេរគា. ៦០៦);

អថ វា យំកិញ្ចិ និមិត្តំ ទស្សេត្វា ‘‘កិំ អយ្យស្ស ឥច្ឆិតព្ព’’ន្តិ ជនំ លបេតវេ បច្ចយេហិ និមន្តនវសេន លបាបេតុំ ខីណាសវស្ស អត្ថោ នត្ថិ តាទិសស្ស មិច្ឆាជីវស្ស មគ្គេនេវ សមុគ្ឃាតិតត្តាតិ អត្ថោ. ឥតិ ភគវា ‘‘កិស្សាយំ ថេរោ អត្តនោ រោគំ វេជ្ជេហិ អតិកិច្ឆាបេត្វា ភគវតោ អវិទូរេ និសីទតី’’តិ ចិន្តេន្តានំ តស្ស អតិកិច្ឆាបនេ ការណំ បកាសេសិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.