៨. សុប្បវាសាសុត្តវណ្ណនា

១៨. អដ្ឋមេ កុណ្ឌិកាយន្តិ ឯវំនាមកេ កោលិយានំ នគរេ. កុណ្ឌធានវនេតិ តស្ស នគរស្ស អវិទូរេ កុណ្ឌធានសង្ខាតេ វនេ.

បុព្ពេ កិរ កុណ្ឌោ នាម ឯកោ យក្ខោ តស្មិំ វនសណ្ឌេ វាសំ កប្បេសិ, កុណ្ឌធានមិស្សកេន ច ពលិកម្មេន តុស្សតីតិ តស្ស តថា តត្ថ ពលិំ ឧបហរន្តិ, តេនេតំ វនសណ្ឌំ កុណ្ឌធានវនន្ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. តស្ស អវិទូរេ ឯកា គាមបតិកា អហោសិ, សាបិ តស្ស យក្ខស្ស អាណាបវត្តិដ្ឋានេ និវិដ្ឋត្តា តេនេវ បរិបាលិតត្តា កុណ្ឌិកាតិ វោហរីយិត្ថ. អបរភាគេ តត្ថ កោលិយរាជានោ នគរំ ការេសុំ, តម្បិ បុរិមវោហារេន កុណ្ឌិកាត្វេវ វុច្ចតិ. តស្មិញ្ច វនសណ្ឌេ កោលិយរាជានោ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច វសនត្ថាយ វិហារំ បតិដ្ឋាបេសុំ, តម្បិ កុណ្ឌធានវនន្ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. អថ ភគវា ជនបទចារិកំ ចរន្តោ អនុក្កមេន តំ វិហារំ បត្វា តត្ថ វិហាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា កុណ្ឌិកាយំ វិហរតិ កុណ្ឌធានវនេ’’តិ.

សុប្បវាសាតិ តស្សា ឧបាសិកាយ នាមំ. កោលិយធីតាតិ កោលិយរាជបុត្តី. សា ហិ ភគវតោ អគ្គុបដ្ឋាយិកា បណីតទាយិកានំ សាវិកានំ ឯតទគ្គេ ឋបិតា សោតាបន្នា អរិយសាវិកា. យញ្ហិ កិញ្ចិ ភគវតោ យុត្តរូបំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ភេសជ្ជំ វា ន តត្ថ អញ្ញាហិ សំវិធាតព្ពំ អត្ថិ, សព្ពំ តំ សយមេវ អត្តនោ បញ្ញាយ វិចារេត្វា សក្កច្ចំ សម្បាទេត្វា ឧបនេតិ. ទេវសិកញ្ច អដ្ឋសតំ សង្ឃភត្តបាដិបុគ្គលិកភត្តានិ ទេតិ. យោ កោចិ ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា តំ កុលំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ រិត្តហត្ថោ ន គច្ឆតិ. ឯវំ មុត្តចាគា បយតបាណី វោស្សគ្គរតា យាចយោគា ទានសំវិភាគរតា. អស្សា កុច្ឆិយំ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ បច្ឆិមភវិកោ សាវកពោធិសត្តោ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សា តំ គព្ភំ កេនចិទេវ បាបកម្មេន សត្ត វស្សានិ កុច្ឆិនា បរិហរិ, សត្តាហញ្ច មូឡ្ហគព្ភា អហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សត្ត វស្សានិ គព្ភំ ធារេតិ សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា’’តិ.

តត្ថ សត្ត វស្សានីតិ សត្ត សំវច្ឆរានិ, អច្ចន្តសំយោគេ ច ឥទំ ឧបយោគវចនំ. គព្ភំ ធារេតីតិ គព្ភំ វហតិ, គព្ភិនី ហោតីតិ អត្ថោ. សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភាតិ សត្ត អហានិ ព្យាកុលគព្ភា. គព្ភោ ហិ បរិបក្កោ សម្បជ្ជមានោ វិជាយនកាលេ កម្មជវាតេហិ សញ្ចាលេត្វា បរិវត្តិតោ ឧទ្ធំបាទោ អធោសិរោ ហុត្វា យោនិមុខាភិមុខោ ហោតិ, ឯវំ សោ កត្ថចិ អលគ្គោ ពហិ និក្ខមតិ. វិបជ្ជមានោ បន វិបរិវត្តនវសេន យោនិមគ្គំ បិទហិត្វា តិរិយំ និបជ្ជតិ, សយមេវ វា យោនិមគ្គោ បិទហតិ, សោ តត្ថ កម្មជវាតេហិ អបរាបរំ បរិវត្តមានោ ព្យាកុលោ មូឡ្ហគព្ភោតិ វុច្ចតិ. តស្សាបិ សត្ត ទិវសេ ឯវំ អហោសិ, តេន វុត្តំ ‘‘សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា’’តិ.

អយញ្ច គព្ភោ សីវលិត្ថេរោ. តស្ស កថំ សត្ត វស្សានិ គព្ភវាសទុក្ខំ, សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភភាវប្បត្តិ, មាតុ ចស្សាបិ សោតាបន្នាយ អរិយសាវិកាយ តថា ទុក្ខានុភវនំ ជាតន្តិ? វុច្ចតេ – អតីតេ កាសិករាជេ ពារាណសិយំ រជ្ជំ ការេន្តេ ឯកោ កោសលរាជា មហន្តេន ពលេនាគន្ត្វា ពារាណសិំ គហេត្វា តំ រាជានំ មារេត្វា តស្ស អគ្គមហេសិំ អត្តនោ អគ្គមហេសិំ អកាសិ. ពារាណសិរញ្ញោ បន បុត្តោ បិតុ មរណកាលេ និទ្ធមនទ្វារេន បលាយិត្វា អត្តនោ ញាតិមិត្តពន្ធវេ ឯកជ្ឈំ កត្វា អនុក្កមេន ពលំ សំហរិត្វា ពារាណសិំ អាគន្ត្វា អវិទូរេ មហន្តំ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា តស្ស រញ្ញោ បណ្ណំ បេសេសិ ‘‘រជ្ជំ វា ទេតុ, យុទ្ធំ វា’’តិ. រាជកុមារស្ស មាតា សាសនំ សុត្វា ‘‘យុទ្ធេន កម្មំ នត្ថិ, សព្ពទិសាសុ សញ្ចារំ បច្ឆិន្ទិត្វា ពារាណសិនគរំ បរិវារេតុ, តតោ ទារូទកភត្តបរិក្ខយេន កិលន្តា នគរេ មនុស្សា វិនាវ យុទ្ធេន រាជានំ គហេត្វា ទស្សន្តី’’តិ បណ្ណំ បេសេសិ. សោ មាតុ សាសនំ សុត្វា ចត្តារិ មហាទ្វារានិ រក្ខន្តោ សត្ត វស្សានិ នគរំ ឧបរុន្ធិ, នគរេ មនុស្សា ចូឡទ្វារេន និក្ខមិត្វា ទារូទកានិ អាហរន្តិ, សព្ពកិច្ចានិ ករោន្តិ.

អថ រាជកុមារស្ស មាតា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘ពាលោ មម បុត្តោ ឧបាយំ ន ជានាតិ, គច្ឆថ, អស្ស ចូឡទ្វារានិ បិធាយ នគរំ ឧបរុន្ធតូតិ វទេថា’’តិ បុត្តស្ស គូឡ្ហសាសនំ បហិណិ. សោ មាតុ សាសនំ សុត្វា សត្ត ទិវសេ តថា អកាសិ. នាគរា ពហិ និក្ខមិតុំ អលភន្តា សត្តមេ ទិវសេ តស្ស រញ្ញោ សីសំ គហេត្វា កុមារស្ស អទំសុ. កុមារោ នគរំ បវិសិត្វា រជ្ជំ អគ្គហេសិ. សោ តទា សត្ត វស្សានិ នគររុន្ធនកម្មនិស្សន្ទេន ឯតរហិ សត្ត វស្សានិ មាតុកុច្ឆិសង្ខាតាយ លោហិតកុម្ភិយា វសិ, អវសេសតោ បន សត្តាហំ នគរូបរុន្ធនេន សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភភាវំ អាបជ្ជិ. ជាតកដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សត្ត ទិវសានិ នគរំ រុន្ធិត្វា គហិតកម្មនិស្សន្ទេន សត្តវស្សានិ លោហិតកុម្ភិយំ វសិត្វា សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភភាវំ អាបជ្ជី’’តិ វុត្តំ. យំ បន សោ បទុមុត្តរសម្មាសម្ពុទ្ធបាទមូលេ ‘‘លាភីនំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ មហាទានំ ទត្វា បត្ថនំ អកាសិ, យញ្ច វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ នាគរេហិ សទ្ធិំ សហស្សគ្ឃនិកំ គុឡទធិំ ទត្វា បត្ថនំ អកាសិ, តស្សានុភាវេន លាភីនំ អគ្គោ ជាតោ. សុប្បវាសាបិ ‘‘នគរំ រុន្ធិត្វា គណ្ហ, តាតា’’តិ បេសិតភាវេន សត្ត វស្សានិ កុច្ឆិនា គព្ភំ បរិហរិត្វា សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភាជាតា. ឯវំ តេ មាតាបុត្តា អត្តនោ កម្មស្ស អនុរូបំ ឦទិសំ ទុក្ខំ បដិសំវេទិំសុ.

តីហិ វិតក្កេហីតិ រតនត្តយគុណានុស្សតិបដិសំយុត្តេហិ តីហិ សម្មាវិតក្កេហិ. អធិវាសេតីតិ មូឡ្ហគព្ភតាយ ឧប្បន្នទុក្ខំ សហតិ. សា ហិ ភគវតោ សម្ពុទ្ធភាវំ, អរិយសង្ឃស្ស សុប្បដិបត្តិំ, និព្ពានស្ស ច ទុក្ខនិស្សរណភាវំ អនុស្សរន្តី អត្តនោ ឧប្បជ្ជមានទុក្ខំ អមនសិករណេនេវ អភិភវិត្វា ខមតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តីហិ វិតក្កេហិ អធិវាសេតី’’តិ.

សម្មាសម្ពុទ្ធោ វតាតិអាទិ តេសំ វិតក្កានំ បវត្តិអាការទស្សនំ. តស្សត្ថោ – យោ ភគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ ភគវា លោកនាថោ សម្មា អវិបរីតំ សាមំ សយមេវ សព្ពធម្មេ អហោ វត ពុទ្ធោ, សោ ភគវា ឯវរូបស្ស ឯតរហិ មយា អនុភវិយមានស្ស អញ្ញស្ស ច ឯវំជាតិកស្ស សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស បហានាយ អច្ចន្តំ អនុប្បាទនិរោធាយ ធម្មំ កថេតិ, អវិបរីតធម្មំ កថេតិ. អវិបរីតធម្មទេសនតាយ ហិ សត្ថុ សម្មាសម្ពោធិសិទ្ធិ. តស្ស យថាវុត្តគុណស្ស ភគវតោ ធម្មស្សវនន្តេ ជាតត្តា សីលទិដ្ឋិសាមញ្ញេន សំហតត្តា ច សាវកសង្ឃោតិ លទ្ធនាមោ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហោ សុប្បដិបន្នោ វត អហោ វត សម្មា បដិបន្នោ, យោ អរិយសង្ឃោ ឯវរូបស្ស ឦទិសស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស បហានាយ អនុប្បាទនិរោធាយ អនិវត្តិបដិបទំ បដិបន្នោ. សុសុខំ វត អហោ វត សុដ្ឋុ សុខំ សព្ពសង្ខតនិស្សដំ និព្ពានំ, យស្មិំ និព្ពានេ ឦទិសំ វដ្ដទុក្ខំ ន ឧបលព្ភតីតិ. ឯត្ថ ច បដិបជ្ជមានាបិ បដិបន្នា ឥច្ចេវ វុត្តា បដិបត្តិយា អនិវត្តិភាវតោ. អថ វា ឧប្បន្នសទ្ទោ វិយ បដិបន្នសទ្ទោ វត្តមានត្ថោបិ វេទិតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ’’តិ.

សាមិកន្តិ អត្តនោ បតិំ កោលិយរាជបុត្តំ. អាមន្តេសីតិ អភាសិ. មម វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទាហីតិ មយ្ហំ វចនេន ចក្កលក្ខណប្បដិមណ្ឌិតានិ វិកសិតបទុមសស្សិរីកានិ ភគវតោ ចរណានិ តវ សិរសា វន្ទាហិ, ឧត្តមង្គេន អភិវាទនំ ករោហីតិ អត្ថោ. អប្បាពាធន្តិអាទីសុ អាពាធោតិ វិសភាគវេទនា វុច្ចតិ, យា ឯកទេសេ ឧប្បជ្ជិត្វាបិ សកលសរីរំ អយបដ្ដេន អាពន្ធិត្វា វិយ គណ្ហតិ. អាតង្កោតិ កិច្ឆជីវិតករោ រោគោ. អថ វា យាបេតព្ពរោគោ អាតង្កោ, ឥតរោ អាពាធោ. ខុទ្ទកោ វា រោគោ អាតង្កោ, ពលវា អាពាធោ. កេចិ បន ‘‘អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានោ អាពាធោ, ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានោ អាតង្កោ’’តិ វទន្តិ. តទុភយស្សាបិ អភាវំ បុច្ឆាតិ វទតិ. គិលានស្សេវ ច ឧដ្ឋានំ នាម គរុកំ ហោតិ, កាយេ ពលំ ន ហោតិ, តស្មា និគ្គេលញ្ញតាយ លហុបរិវត្តិសង្ខាតំ កាយស្ស លហុដ្ឋានំ សរីរពលញ្ច បុច្ឆាតិ វទតិ. ផាសុវិហារន្តិ ឋាននិសិន្នគមនសយនសង្ខាតេសុ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ សុខវិហារញ្ច បុច្ឆាតិ វទតិ. អថស្ស បុច្ឆិតព្ពាការំ ទស្សេន្តី ‘‘សុប្បវាសា, ភន្តេ’’តិអាទិមាហ. ឯវញ្ច វទេហីតិ ឥទានិ វត្តព្ពាការំ និទស្សេតិ.

បរមន្តិ វចនសម្បដិច្ឆនំ. តេន សាធុ, ភទ្ទេ, យថា វុត្តំ, តថា បដិបជ្ជាមីតិ ទស្សេតិ. កោលិយបុត្តោតិ សុប្បវាសាយ សាមិកោ កោលិយរាជបុត្តោ. សុខិនី ហោតូតិ សទេវកេ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ សត្ថា សុប្បវាសាយ បេសិតវន្ទនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តទនន្តរំ អត្តនោ មេត្តាវិហារសំសូចកំ ពុទ្ធាចិណ្ណំ សុខូបសំហារំ តស្សា សាមញ្ញតោ បកាសេត្វា បុន តស្សា បុត្តស្ស ច គព្ភវិបត្តិមូលកទុក្ខុប្បត្តិបដិក្ខេបមុខេន សុខូបសំហារំ និទស្សេន្តោ ‘‘សុខិនី…បេ… អរោគា, អរោគំ បុត្តំ វិជាយតូ’’តិ អាហ.

សហ វចនាតិ ភគវតោ វចនេន សហេវ. យស្មិំ កាលេ ភគវា តថា អវោច, តស្មិំយេវ កាលេ តម្បិ កម្មំ បរិក្ខយំ អគមាសិ. តស្ស បរិក្ខីណភាវំ ឱលោកេត្វា សត្ថា តថា អភាសិ. អបរេ បន វទន្តិ – សចេ តថា សត្ថា នាចិក្ខិស្សា, តតោ បរម្បិ កិញ្ចិ កាលំ តស្សា តំ ទុក្ខំ អនុពន្ធិស្សា. យស្មា បន ភគវតា ‘‘សុខិនី អរោគា អរោគញ្ច បុត្តំ វិជាយតូ’’តិ វុត្តំ, តស្មា តស្ស វចនសមកាលមេវ សោ គព្ភោ ព្យាកុលភាវំ វិជហិត្វា សុខេនេវ ពហិ និក្ខមិ, ឯវំ តេសំ មាតាបុត្តានំ សោត្ថិ អហោសិ. អចិន្តេយ្យោ ហិ ពុទ្ធានំ ពុទ្ធានុភាវោ. យថា ហិ បដាចារាយ បិយវិប្បយោគសម្ភូតេន សោកេន ឧម្មាទំ បត្វា –

‘‘ឧភោ បុត្តា កាលកតា, បន្ថេ មយ្ហំ បតី មតោ;

មាតា បិតា ច ភាតា ច, ឯកចិតកម្ហិ ឈាយរេ’’តិ. (អប. ថេរី ២.២.៤៩៨) –

វត្វា ជាតរូបេនេវ ចរន្តិយា ‘‘សតិំ បដិលភាហិ ភគិនី’’តិ ភគវតោ វចនសមនន្តរមេវ ឧម្មាទោ វូបសមិ, តថា សុប្បិយាបិ ឧបាសិកា អត្តនាវ អត្តនោ ឩរុយំ កតេន មហាវណេន វុដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តី សយនបិដ្ឋេ និបន្នា ‘‘អាគន្ត្វា មំ វន្ទតូ’’តិ វចនសមនន្តរមេវ វណេ បាកតិកេ ជាតេ សយមេវ គន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទីតិ ឯវមាទីនិ វត្ថូនិ ឥធ ឧទាហរិតព្ពានីតិ.

ឯវំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ, យថា ភគវា សបុត្តាយ មាតុយា អរោគភាវំ អាសីសន្តោ អាហ – ‘‘សុខិនី អរោគា អរោគំ បុត្តំ វិជាយតូ’’តិ, តំ ឯវមេវ. ន ហិ កទាចិ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ វចនស្ស អញ្ញថាភាវោតិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘ឯវមត្ថូ’’តិ វទន្តិ, អបរេ ‘‘ហោតូ’’តិ បទស្ស អត្ថំ អានេត្វា វណ្ណយន្តិ. អភិនន្ទិត្វាតិ ករវីករុតមញ្ជុនា ព្រហ្មស្សរេន ភគវតា វុច្ចមានេ តស្មិំ វចនេ បីតិសោមនស្សបដិលាភតោ អភិមុខភាវេន នន្ទិត្វា. អនុមោទិត្វាតិ តតោ បច្ឆាបិ សម្មោទនំ ឧប្បាទេត្វា, ចិត្តេន វា អភិនន្ទិត្វា វាចាយ អនុមោទិត្វា, វចនសម្បត្តិយា វា អភិនន្ទិត្វា អត្ថសម្បត្តិយា អនុមោទិត្វា. សកំ ឃរំ បច្ចាយាសីតិ អត្តនោ ឃរំ បដិគច្ឆិ. យេ បន ‘‘យេន សកំ ឃរ’’ន្តិ បឋន្តិ, តេសំ យទិបិ យ-ត-សទ្ទានំ សម្ពន្ធភាវតោ ‘‘តេនា’’តិ បទំ វុត្តមេវ ហោតិ, តថាបិ ‘‘បដិយាយិត្វា’’តិ បាឋសេសោ យោជេតព្ពោ ហោតិ.

វិជាតន្តិ បជាតំ, បសុតន្តិ អត្ថោ. អច្ឆរិយន្តិ អន្ធស្ស បព្ពតារោហនំ វិយ និច្ចំ ន ហោតីតិ អច្ឆរិយំ, អយំ តាវ សទ្ទនយោ. អដ្ឋកថាសុ បន ‘‘អច្ឆរាយោគ្គំ អច្ឆរិយ’’ន្តិ វុត្តំ, អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្តន្តិ អត្ថោ. វតាតិ សម្ភាវនេ, អហោ អច្ឆរិយន្តិ អត្ថោ. ភោតិ ធម្មាលបនំ. អភូតបុព្ពំ ភូតន្តិ អព្ភុតំ.

តថាគតស្សាតិ អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ – តថា អាគតោតិ តថាគតោ, តថា គតោតិ តថាគតោ, តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ, តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ, តថទស្សិតាយ តថាគតោ, តថវាទិតាយ តថាគតោ, តថាការិតាយ តថាគតោ, អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ.

កថំ ភគវា តថា អាគតោតិ តថាគតោ? យថា សព្ពលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបន្នា បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា អាគតាតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យេន អភិនីហារេន តេ ភគវន្តោ អាគតា, តេន អដ្ឋគុណសមន្នាគតេន អយម្បិ ភគវា អាគតោ. យថា ច តេ ភគវន្តោ ទានបារមិំ បូរេត្វា សីលនេក្ខម្មបញ្ញាវីរិយខន្តិសច្ចអធិដ្ឋានមេត្តាឧបេក្ខាបារមីតិ ឥមា ទស បារមិយោ, ទស ឧបបារមិយោ, ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជិត្វា បុព្ពយោគបុព្ពចរិយធម្មក្ខានញាតត្ថចរិយាទយោ បូរេត្វា ពុទ្ធិចរិយាយ កោដិំ បត្វា អាគតា, តថា អយម្បិ ភគវា អាគតោ. យថា ច តេ ភគវន្តោ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ…បេ… អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេត្វា ព្រូហេត្វា អាគតា, តថា អយម្បិ ភគវា អាគតោ. ឯវំ តថា អាគតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថា គតោតិ តថាគតោ? យថា សម្បតិជាតា តេ ភគវន្តោ សមេហិ បាទេហិ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ ឧត្តរាភិមុខា សត្តបទវីតិហារេន គតា, សេតច្ឆត្តេ ធារិយមានេ សព្ពាវ ទិសា អនុវិលោកេសុំ, អាសភិញ្ច វាចំ ភាសិំសុ លោកេ អត្តនោ ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវំ បកាសេន្តា, តញ្ច នេសំ គមនំ តថំ អហោសិ អវិតថំ អនេកេសំ វិសេសាធិគមានំ បុព្ពនិមិត្តភាវេន, តថា អយម្បិ ភគវា គតោ, តញ្ចស្ស គមនំ កថំ អហោសិ អវិតថំ តេសញ្ញេវ វិសេសាធិគមានំ បុព្ពនិមិត្តភាវេន. ឯវំ តថា គតោតិ តថាគតោ.

យថា វា តេ ភគវន្តោ នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទំ បហាយ គតា, អព្យាបាទេន ព្យាបាទំ, អាលោកសញ្ញាយ ថិនមិទ្ធំ, អវិក្ខេបេន ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ, ធម្មវវត្ថានេន វិចិកិច្ឆំ បហាយ គតា, ញាណេន អវិជ្ជំ បទាលេត្វា, បាមោជ្ជេន អរតិំ វិនោទេត្វា, អដ្ឋសមាបត្តីហិ អដ្ឋារសហិ មហាវិបស្សនាហិ ចតូហិ ច អរិយមគ្គេហិ តំ តំ បដិបក្ខំ បហាយ គតា, ឯវំ អយម្បិ ភគវា គតោ. ឯវម្បិ តថា គតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ? បថវីធាតុយា កក្ខឡលក្ខណំ, អាបោធាតុយា បគ្ឃរណលក្ខណំ, តេជោធាតុយា ឧណ្ហត្តលក្ខណំ, វាយោធាតុយា វិត្ថម្ភនលក្ខណំ, អាកាសធាតុយា អសម្ផុដ្ឋលក្ខណំ, រូបស្ស រុប្បនលក្ខណំ, វេទនាយ វេទយិតលក្ខណំ, សញ្ញាយ សញ្ជាននលក្ខណំ, សង្ខារានំ អភិសង្ខរណលក្ខណំ, វិញ្ញាណស្ស វិជាននលក្ខណន្តិ ឯវំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ, ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ, អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ, ពាវីសតិយា ឥន្ទ្រិយានំ, ចតុន្នំ សច្ចានំ, ទ្វាទសបទិកស្ស បច្ចយាការស្ស, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ, ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ, ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ, បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ, បញ្ចន្នំ ពលានំ, សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ, អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស, សត្តន្នំ វិសុទ្ធីនំ, អមតោគធស្ស និព្ពានស្សាតិ ឯវំ តស្ស តស្ស ធម្មស្ស យំ សភាវសរសលក្ខណំ, តំ តថំ អវិតថំ អនញ្ញថំ លក្ខណំ ញាណគតិយា អាគតោ អវិរជ្ឈិត្វា បត្តោ អធិគតោតិ តថាគតោ. ឯវំ តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ? តថធម្មា នាម ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ. យថាហ – ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ឥទំ ទុក្ខន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០) វិត្ថារោ. តានិ ច ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ, តស្មា តថានំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា តថាគតោ.

អបិច ជរាមរណស្ស ជាតិបច្ចយសម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោ តថោ អវិតថោ អនញ្ញថោ…បេ… សង្ខារានំ អវិជ្ជាបច្ចយសម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោ តថោ អវិតថោ អនញ្ញថោ, តថា អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ បច្ចយដ្ឋោ…បេ... ជាតិយា ជរាមរណស្ស បច្ចយដ្ឋោ តថោ អវិតថោ អនញ្ញថោ, តំ សព្ពំ ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ, តស្មាបិ តថានំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា តថាគតោ. អភិសម្ពុទ្ធត្ថោ ហិ ឯត្ថ គតសទ្ទោតិ. ឯវំ តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ.

កថំ តថទស្សិតាយ តថាគតោ? យំ សទេវកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ បជាយ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆន្តំ រូបារម្មណំ នាម អត្ថិ, តំ ភគវា សព្ពាការតោ ជានាតិ បស្សតិ. ឯវំ ជានតា បស្សតា ច តេន តំ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិវសេន វា ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតេសុ លព្ភមានកបទវសេន វា ‘‘កតមំ តំ រូបំ រូបាយតនំ, យំ រូបំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ វណ្ណនិភា សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ នីលំ បីតក’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៦១៦) នយេន អនេកេហិ នាមេហិ តេរសហិ វារេហិ ទ្វិបញ្ញាសាយ នយេហិ វិភជ្ជមានំ តថមេវ ហោតិ, វិតថំ នត្ថិ. ឯស នយោ សោតទ្វារាទីសុ អាបាថមាគច្ឆន្តេសុ សទ្ទាទីសុ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្ស…បេ… សទេវមនុស្សាយ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, តមហំ ជានាមិ, តមហំ អព្ភញ្ញាសិំ, តំ តថាគតស្ស វិទិតំ, តំ តថាគតោ ន ឧបដ្ឋាសី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤).

ឯវំ តថទស្សិតាយ តថាគតោ. តត្ថ តថទស្សីអត្ថេ តថាគតោតិ បទសម្ភវោ វេទិតព្ពោ.

កថំ តថវាទិតាយ តថាគតោ? យំ រត្តិំ ភគវា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ, ឯត្ថន្តរេ បញ្ចចត្តាលីសវស្សបរិមាណកាលំ យំ ភគវតា ភាសិតំ លបិតំ សុត្តគេយ្យាទិ, សព្ពំ តំ បរិសុទ្ធំ បរិបុណ្ណំ រាគមទាទិនិម្មថនំ ឯកសទិសំ តថំ អវិតថំ. តេនាហ –

‘‘យញ្ច, ចុន្ទ, រត្តិំ តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ, យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ, យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ភាសតិ លបតិ និទ្ទិសតិ, សព្ពំ តំ តថេវ ហោតិ, នោ អញ្ញថា, តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៨៨).

គទអត្ថោ ឯត្ថ គតសទ្ទោ. ឯវំ តថវាទិតាយ តថាគតោ.

អបិច អាគទនំ អាគទោ, វចនន្តិ អត្ថោ. តថោ អវិតថោ អវិបរីតោ អាគទោ អស្សាតិ ទការស្ស តការំ កត្វា តថាគតោតិ ឯវមេត្ថ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

កថំ តថាការិតាយ តថាគតោ? ភគវតោ ហិ វាចាយ កាយោ អនុលោមេតិ, កាយស្សបិ វាចា, តស្មា យថាវាទី តថាការី, យថាការី តថាវាទី ច ហោតិ. ឯវំភូតស្ស ចស្ស យថាវាចា, កាយោបិ តថា គតោ បវត្តោតិ អត្ថោ. យថា ច កាយោ, វាចាបិ តថា គតា បវត្តាតិ តថាគតោ. តេនាហ –

‘‘យថាវាទី, ភិក្ខវេ, តថាគតោ តថាការី, យថាការី តថាវាទី. ឥតិ យថាវាទី តថាការី, យថាការី តថាវាទី. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣).

ឯវំ តថាការិតាយ តថាគតោ.

កថំ អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ? យស្មា ឧបរិ ភវគ្គំ ហេដ្ឋា អវីចិំ បរិយន្តំ ករិត្វា តិរិយំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ សព្ពសត្តេ អភិភវតិ សីលេនបិ សមាធិនាបិ បញ្ញាយបិ វិមុត្តិយាបិ វិមុត្តិញាណទស្សនេនបិ, ន តស្ស តុលា វា បមាណំ វា អត្ថិ, អថ ខោ អតុលោ អប្បមេយ្យោ អនុត្តរោ ទេវទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ, ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា សព្ពសត្តុត្តមោ, តស្មា តថាគតោ. តេនាហ –

‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ តថាគតោ អភិភូ អនភិភូតោ អញ្ញទត្ថុទសោ វសវត្តិ, តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣).

តត្រាយំ បទសិទ្ធិ – អគទោ វិយ អគទោ, ទេសនាវិលាសោ ចេវ បុញ្ញុស្សយោ ច. តេន សោ មហានុភាវោ ភិសក្កោ វិយ ទិព្ពាគទេន សប្បេ សព្ពបរប្បវាទិនោ សទេវកញ្ច លោកំ អភិភវតិ. ឥតិ សព្ពលោកាភិភវនេ តថោ អវិតថោ អវិបរីតោ យថាវុត្តោវ អគទោ ឯតស្សាតិ ទការស្ស តការំ កត្វា តថាគតោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ.

អបិច តថាយ គតោតិ តថាគតោ, តថំ គតោតិ តថាគតោ. តត្ថ សកលលោកំ តីរណបរិញ្ញាយ តថាយ គតោ អវគតោតិ តថាគតោ. លោកសមុទយំ បហានបរិញ្ញាយ តថាយ គតោ អតីតោតិ តថាគតោ. លោកនិរោធំ សច្ឆិកិរិយាយ តថាយ គតោ អធិគតោតិ តថាគតោ. លោកនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ តថំ គតោ បដិបន្នោតិ តថាគតោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘លោកោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ, លោកស្មា តថាគតោ វិសំយុត្តោ. លោកសមុទយោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ, លោកសមុទយោ តថាគតស្ស បហីនោ, លោកនិរោធោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ, លោកនិរោធោ តថាគតស្ស សច្ឆិកតោ. លោកនិរោធគាមិនី បដិបទា, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា, លោកនិរោធគាមិនី បដិបទា តថាគតស្ស ភាវិតា. យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្ស…បេ… សព្ពំ តំ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធំ. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣).

អបរេហិបិ អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ – តថាយ អាគតោតិ តថាគតោ, តថាយ គតោតិ តថាគតោ, តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ, តថា គតោតិ តថាគតោ, តថាវិធោតិ តថាគតោ, តថា បវត្តិតោតិ តថាគតោ, តថេហិ អគតោតិ តថាគតោ, តថា គតភាវេន តថាគតោ.

កថំ តថាយ អាគតោតិ តថាគតោ? យា សា ភគវតា សុមេធភូតេន ទីបង្ករទសពលស្ស បាទមូលេ –

‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ,

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;

អដ្ឋធម្មសមោធានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៩) –

ឯវំ វុត្តំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អភិនីហារំ សម្បាទេន្តេន ‘‘អហំ សទេវកំ លោកំ តិណ្ណោ តារេស្សាមិ, មុត្តោ មោចេស្សាមិ, ទន្តោ ទមេស្សាមិ, សន្តោ សមេស្សាមិ, អស្សត្ថោ អស្សាសេស្សាមិ, បរិនិព្ពុតោ បរិនិព្ពាបេស្សាមិ, ពុទ្ធោ ពោធេស្សាមី’’តិ មហាបដិញ្ញា បវត្តិតា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កិំ មេ ឯកេន តិណ្ណេន, បុរិសេន ថាមទស្សិនា;

សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, សន្តារេស្សំ សទេវកំ.

‘‘ឥមិនា មេ អធិការេន, កតេន បុរិសុត្តមេ;

សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, តារេមិ ជនតំ ពហុំ.

‘‘សំសារសោតំ ឆិន្ទិត្វា, វិទ្ធំសេត្វា តយោ ភវេ;

ធម្មនាវំ សមារុយ្ហ, សន្តារេស្សំ សទេវកំ.

‘‘កិំ មេ អញ្ញាតវេសេន, ធម្មំ សច្ឆិកតេនិធ;

សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, ពុទ្ធោ ហេស្សំ សទេវកេ’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៥-៥៨);

តំ បនេតំ មហាបដិញ្ញំ សកលស្សាបិ ពុទ្ធករធម្មសមុទាយស្ស បវិចយ បច្ចវេក្ខណសមាទានានំ ការណភូតំ អវិសំវាទេត្វា លោកនាយកោ យស្មា មហាកប្បានំ សតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ សក្កច្ចំ និរន្តរំ និរវសេសតោ ទានបារមិអាទយោ សមតិំសបារមិយោ បូរេត្វា, អង្គបរិច្ចាគាទយោ បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជិត្វា, សច្ចាធិដ្ឋានាទីនិ ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ បរិព្រូហេត្វា, បុញ្ញញាណសម្ភារេ សម្ភរិត្វា, បុព្ពយោគបុព្ពចរិយធម្មក្ខានញាតត្ថចរិយាទយោ ឧក្កំសាបេត្វា, ពុទ្ធិចរិយំ បរមកោដិំ បាបេត្វា, អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តស្មា តស្សេវ សា មហាបដិញ្ញា តថា អវិតថា អនញ្ញថា, ន តស្ស វាលគ្គមត្តម្បិ វិតថំ អត្ថិ. តថា ហិ ទីបង្ករទសពលោ កោណ្ឌញ្ញោ មង្គលោ…បេ… កស្សបោ ភគវាតិ ឥមេ ចតុវីសតិ សម្មាសម្ពុទ្ធា បដិបាដិយា ឧប្បន្នា ‘‘ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករិំសុ. ឯវំ ចតុវីសតិយា ពុទ្ធានំ សន្តិកេ លទ្ធព្យាករណោ យេ តេ កតាភិនីហារេហិ ពោធិសត្តេហិ លទ្ធព្ពា អានិសំសា, តេ លភិត្វាវ អាគតោតិ តាយ យថាវុត្តាយ មហាបដិញ្ញាយ តថាយ អភិសម្ពុទ្ធភាវំ អាគតោ អធិគតោតិ តថាគតោ. ឯវំ តថាយ អាគតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថាយ គតោតិ តថាគតោ? យាយ មហាករុណាយ លោកនាថោ មហាទុក្ខសម្ពាធប្បដិបន្នំ សត្តនិកាយំ ទិស្វា ‘‘តស្ស នត្ថញ្ញោ កោចិ បដិស្សរណំ, អហមេវ នមិតោ សំសារទុក្ខតោ មុត្តោ មោចេស្សាមី’’តិ សមុស្សាហិតមានសោ មហាភិនីហារមកាសិ. កត្វា ច យថាបណិធានំ សកលលោកហិតសម្បាទនាយ ឧស្សុក្កមាបន្នោ អត្តនោ កាយជីវិតនិរបេក្ខោ បរេសំ សោតបថាគមនមត្តេនបិ ចិត្តុត្រាសសមុប្បាទិកា អតិទុក្ករា ទុក្ករចរិយា សមាចរន្តោ យថា មហាពោធិយា បដិបត្តិ ហានភាគិយា សំកិលេសភាគិយា ឋិតិភាគិយា វា ន ហោតិ, អថ ខោ ឧត្តរុត្តរិ វិសេសភាគិយាវ ហោតិ, តថា បដិបជ្ជមានោ អនុបុព្ពេន និរវសេសេ ពោធិសម្ភារេ សម្បាទេត្វា អភិសម្ពោធិំ បាបុណិ. តតោ បរញ្ច តាយេវ មហាករុណាយ សញ្ចោទិតមានសោ បវិវេករតិំ បរមញ្ច សន្តំ វិមោក្ខសុខំ បហាយ ពាលជនពហុលេ លោកេ តេហិ សមុប្បាទិតំ សម្មានាវមានវិប្បការំ អគណេត្វា វិនេយ្យជនស្ស វិនយនេន និរវសេសំ ពុទ្ធកិច្ចំ និដ្ឋបេសិ. តត្ថ យោ ភគវតោ សត្តេសុ មហាករុណាយ សមោក្កមនាការោ, សោ បរតោ អាវិភវិស្សតិ. យថា ច ពុទ្ធភូតស្ស លោកនាថស្ស សត្តេសុ មហាករុណា, ឯវំ ពោធិសត្តភូតស្សបិ មហាភិនីហារកាលាទីសូតិ សព្ពត្ថ សព្ពទា ច ឯកសទិសតាយ តថា អវិតថា អនញ្ញថា, តស្មា តីសុបិ អវត្ថាសុ សព្ពសត្តេសុ សមានរសាយ តថាយ មហាករុណាយ សកលលោកហិតាយ គតោ បដិបន្នោតិ តថាគតោ. ឯវំ តថាយ គតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ? តថានិ នាម ចត្តារិ អរិយមគ្គញាណានិ. តានិ ហិ ឥទំ ទុក្ខំ, អយំ ទុក្ខសមុទយោ, អយំ ទុក្ខនិរោធោ, អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ ឯវំ សព្ពញេយ្យធម្មសង្គាហកានំ បវត្តិនិវត្តិតទុភយហេតុភូតានំ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោ សន្តាបដ្ឋោ វិបរិណាមដ្ឋោ, សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋោ និទានដ្ឋោ សំយោគដ្ឋោ បលិពោធដ្ឋោ, និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋោ វិវេកដ្ឋោ អសង្ខតដ្ឋោ អមតដ្ឋោ, មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋោ ហេត្វដ្ឋោ ទស្សនដ្ឋោ អាធិបតេយ្យដ្ឋោតិអាទីនំ តព្ពិភាគានញ្ច យថាភូតសភាវាវពោធវិពន្ធកស្ស សំកិលេសបក្ខស្ស សមុច្ឆិន្ទនេន បដិលទ្ធាយ តត្ថ អសម្មោហាភិសមយសង្ខាតាយ អវិបរីតាការប្បវត្តិយា ធម្មានំ សភាវសរសលក្ខណស្ស អវិសំវាទនតោ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ, តានិ ភគវា អនញ្ញនេយ្យោ សយមេវ អាគតោ អធិគតោ, តស្មា តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ.

យថា ច មគ្គញាណានិ, ឯវំ ភគវតោ តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណានិ ចតុបដិសម្ភិទាញាណានិ ចតុវេសារជ្ជញាណានិ បញ្ចគតិបរិច្ឆេទញាណានិ ឆអសាធារណញាណានិ សត្តពោជ្ឈង្គវិភាវនញាណានិ អដ្ឋមគ្គង្គវិភាវនញាណានិ នវានុបុព្ពវិហារសមាបត្តិញាណានិ ទសពលញាណានិ ច តថភាវេ វេទិតព្ពានិ.

តត្រាយំ វិភាវនា – យញ្ហិ កិញ្ចិ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ហីនាទិភេទភិន្នាសុ អតីតាសុ ខន្ធាយតនធាតូសុ សភាវកិច្ចាទិ អវត្ថាវិសេសាទិ ខន្ធប្បដិពទ្ធនាមគោត្តាទិ ច ជានិតព្ពំ. អនិន្ទ្រិយពទ្ធេសុ ច អតិសុខុមតិរោហិតវិទូរទេសេសុបិ រូបធម្មេសុ យោ តំតំបច្ចយវិសេសេហិ សទ្ធិំ បច្ចយុប្បន្នានំ វណ្ណសណ្ឋានគន្ធរសផស្សាទិវិសេសោ, តត្ថ សព្ពត្ថេវ ហត្ថតលេ ឋបិតអាមលកេ វិយ បច្ចក្ខតោ អប្បដិហតំ ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ, តថា អនាគតាសុ បច្ចុប្បន្នាសុ ចាតិ ឥមានិ តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណានិ នាម. យថាហ –

‘‘អតីតំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ, អនាគតំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ, បច្ចុប្បន្នំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ៣.៥).

តានិ បនេតានិ តត្ថ តត្ថ ធម្មានំ សភាវសរសលក្ខណស្ស អវិសំវាទនតោ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ, តានិ ភគវា សយម្ភូញាណេន អធិគញ្ឆីតិ. ឯវម្បិ តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ.

តថា អត្ថប្បដិសម្ភិទា ធម្មប្បដិសម្ភិទា និរុត្តិប្បដិសម្ភិទា បដិភានប្បដិសម្ភិទាតិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា. តត្ថ អត្ថប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ អត្ថប្បភេទគតំ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា. ធម្មប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ ធម្មប្បភេទគតំ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា. និរុត្តិប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ និរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិប្បដិសម្ភិទា. បដិភានប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ បដិភានប្បភេទគតំ ញាណំ បដិភានប្បដិសម្ភិទា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អត្ថេ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា, ធម្មេ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា, តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិប្បដិសម្ភិទា, ញាណេសុ ញាណំ បដិភានប្បដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៨-៧២១).

ឯត្ថ ច ហេតុអនុសារេន អរណីយតោ អធិគន្តព្ពតោ ច សង្ខេបតោ ហេតុផលំ អត្ថោ នាម. បភេទតោ បន យំ កិញ្ចិ បច្ចយុប្បន្នំ, និព្ពានំ, ភាសិតត្ថោ, វិបាកោ, កិរិយាតិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា អត្ថោ. តំ អត្ថំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ អត្ថេ បភេទគតំ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា. ធម្មោតិ សង្ខេបតោ បច្ចយោ. សោ ហិ យស្មា តំ តំ អត្ថំ វិទហតិ បវត្តេតិ ចេវ បាបេតិ ច, តស្មា ធម្មោតិ វុច្ចតិ, បភេទតោ បន យោ កោចិ ផលនិព្ពត្តនកោ ហេតុ អរិយមគ្គោ ភាសិតំ កុសលំ អកុសលន្តិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ធម្មោ, តំ ធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ ធម្មេ បភេទគតំ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘ទុក្ខេ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា, ទុក្ខសមុទយេ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា, ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៩).

អថ វា ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា, ហេតុផលេ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា. យេ ធម្មា ជាតា ភូតា សញ្ជាតា និព្ពត្តា អភិនិព្ពត្តា បាតុភូតា, ឥមេសុ ធម្មេសុ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា. យម្ហា ធម្មា តេ ធម្មា ជាតា ភូតា សញ្ជាតា និព្ពត្តា អភិនិព្ពត្តា បាតុភូតា, តេសុ ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា. ជរាមរណេ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា, ជរាមរណសមុទយេ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា. ជរាមរណនិរោធេ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា, ជរាមរណនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា. ជាតិយា, ភវេ, ឧបាទានេ, តណ្ហាយ, វេទនាយ, ផស្សេ, សឡាយតនេ, នាមរូបេ, វិញ្ញាណេ, សង្ខារេសុ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា, សង្ខារសមុទយេ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា. សង្ខារនិរោធេ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា, សង្ខារនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា.

‘‘ឥធ ភិក្ខុ ធម្មំ ជានាតិ សុត្តំ គេយ្យំ…បេ… វេទល្លំ, អយំ វុច្ចតិ ធម្មប្បដិសម្ភិទា. សោ តស្ស តស្សេវ ភាសិតស្ស អត្ថំ ជានាតិ ‘អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ, អយំ ឥមស្ស ភាសិតស្ស អត្ថោ’តិ, អយំ វុច្ចតិ អត្ថប្បដិសម្ភិទា.

‘‘កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា យំ យំ វា បនារព្ភ, តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតិ…បេ… ឥមេ ធម្មា កុសលា. ឥមេសុ ធម្មេសុ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា, តេសំ វិបាកេ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា’’តិអាទិ (វិភ. ៧២៤-៧២៥) វិត្ថារោ.

យា បនេតស្មិំ អត្ថេ ច ធម្មេ ច សភាវនិរុត្តិ អព្យភិចារវោហារោ អភិលាបោ, តស្មិំ សភាវនិរុត្តាភិលាបេ មាគធិកាយ សព្ពសត្តានំ មូលភាសាយ ‘‘អយំ សភាវនិរុត្តិ, អយំ អសភាវនិរុត្តី’’តិ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិប្បដិសម្ភិទា. យថាវុត្តេសុ តេសុ ញាណេសុ គោចរកិច្ចតោ វិត្ថារតោ បវត្តំ សព្ពម្បិ តំ ញាណំ អារម្មណំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តស្ស តស្មិំ ញាណេ បភេទគតំ ញាណំ បដិភានប្បដិសម្ភិទា. ឥតិ ឥមានិ ចត្តារិ បដិសម្ភិទាញាណានិ សយមេវ ភគវតា អធិគតានិ អត្ថធម្មាទិកេ តស្មិំ តស្មិំ អត្តនោ វិសយេ អវិសំវាទនវសេន អវិបរីតាការប្បវត្តិយា តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. ឯវម្បិ ភគវា តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ.

តថា យំកិញ្ចិ ញេយ្យំ នាម, សព្ពំ តំ ភគវតា សព្ពាការេន ញាតំ ទិដ្ឋំ អធិគតំ អភិសម្ពុទ្ធំ. តថា ហិស្ស អភិញ្ញេយ្យា ធម្មា អភិញ្ញេយ្យតោ ពុទ្ធា, បរិញ្ញេយ្យា ធម្មា បរិញ្ញេយ្យតោ, បហាតព្ពា ធម្មា បហាតព្ពតោ, សច្ឆិកាតព្ពា ធម្មា សច្ឆិកាតព្ពតោ, ភាវេតព្ពា ធម្មា ភាវេតព្ពតោ, យតោ នំ កោចិ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា ‘‘ឥមេ នាម តេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធា’’តិ សហ ធម្មេន អនុយុញ្ជិតុំ សមត្ថោ នត្ថិ.

យំកិញ្ចិ បហាតព្ពំ នាម, សព្ពំ តំ ភគវតោ អនវសេសតោ ពោធិមូលេយេវ បហីនំ អនុប្បត្តិធម្មំ, ន តស្ស បហានាយ ឧត្តរិ ករណីយំ អត្ថិ. តថា ហិស្ស លោភទោសមោហវិបរីតមនសិការអហិរិកានោត្តប្បថិនមិទ្ធកោធូបនាហ- មក្ខបលាសឥស្សាមច្ឆរិយមាយាសាឋេយ្យថម្ភសារម្ភមានាតិមានមទប្បមាទតិវិធា- កុសលមូលទុច្ចរិតវិសមវិបរីតសញ្ញា- មលវិតក្កបបញ្ចឯសនាតណ្ហាចតុព្ពិធវិបរិយេសអាសវគន្ថ- ឱឃយោគាគតិតណ្ហុបាទានបញ្ចាភិនន្ទននីវរណចេតោខិលចេតសោវិនិពន្ធ- ឆវិវាទមូលសត្តានុសយអដ្ឋមិច្ឆត្តនវអាឃាតវត្ថុតណ្ហា- មូលកទសអកុសលកម្មបថឯកវីសតិ អនេសនទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតអដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតាទិប្បភេទំ ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ សហ វាសនាយ បហីនំ សមុច្ឆិន្នំ សមូហតំ, យតោ នំ កោចិ សមណោ វា…បេ… ព្រហ្មា វា ‘‘ឥមេ នាម តេ កិលេសា អប្បហីនា’’តិ សហ ធម្មេន អនុយុញ្ជិតុំ សមត្ថោ នត្ថិ.

យេ ចិមេ ភគវតា កម្មវិបាកកិលេសូបវាទអាណាវីតិក្កមប្បភេទា អន្តរាយិកា វុត្តា, អលមេវ តេ បដិសេវតោ ឯកន្តេន អន្តរាយាយ. យតោ នំ កោចិ សមណោ វា…បេ… ព្រហ្មា វា ‘‘នាលំ តេ បដិសេវតោ អន្តរាយាយា’’តិ សហ ធម្មេន អនុយុញ្ជិតុំ សមត្ថោ នត្ថិ.

យោ ច ភគវតា និរវសេសវដ្ដទុក្ខនិស្សរណាយ សីលសមាធិបញ្ញាយ សង្គហោ សត្តកោដ្ឋាសិកោ សត្តតិំសប្បភេទោ អរិយមគ្គបុព្ពង្គមោ អនុត្តរោ និយ្យានិកោ ធម្មោ ទេសិតោ, សោ ឯកន្តេនេវ និយ្យាតិ, បដិបន្នស្ស វដ្ដទុក្ខតោ មោក្ខាយ ហោតិ, យតោ នំ កោចិ សមណោ វា…បេ… ព្រហ្មា វា ‘‘និយ្យានិកោ ធម្មោតិ តយា ទេសិតោ ន និយ្យាតី’’តិ សហ ធម្មេន អនុយុញ្ជិតុំ សមត្ថោ នត្ថីតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោ ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធា’’តិ (ម. និ. ១.១៥០) វិត្ថារោ. ឯវមេតានិ អត្តនោ ញាណប្បហានទេសនាវិសេសានំ អវិតថភាវាវពោធនតោ អវិបរីតាការប្បវត្តិតានិ ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជញាណានិ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. ឯវម្បិ ភគវា តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ.

តថា និរយគតិ, តិរច្ឆានគតិ, បេតគតិ, មនុស្សគតិ, ទេវគតីតិ បញ្ច គតិយោ, តាសុ សញ្ជីវាទយោ អដ្ឋ មហានិរយា, កុក្កុឡាទយោ សោឡស ឧស្សទនិរយា, លោកន្តរិកនិរយោតិ សព្ពេបិមេ ឯកន្តទុក្ខតាយ និរស្សាទដ្ឋេន និរយា, យថាកម្មុនា គន្តព្ពតោ គតិ ចាតិ និរយគតិ, តិព្ពន្ធការសីតនរកាបិ ឯតេស្វេវ អន្តោគធា. កិមិកីដសរីសបបក្ខិសោណសិង្គាលាទយោ តិរិយំ អញ្ឆិតភាវេន តិរច្ឆានា, តេ ឯវ គតីតិ តិរច្ឆានគតិ. ខុប្បិបាសិតត្តា បរទត្តូបជីវិនិជ្ឈាមតណ្ហិកាទយោ ទុក្ខពហុលតាយ បាកដសុខតោ ឥតា វិគតាតិ បេតា, តេ ឯវ គតីតិ បេតគតិ, កាលកញ្ចិកាទិអសុរាបិ ឯតេស្វេវន្តោគធា. បរិត្តទីបវាសីហិ សទ្ធិំ ជម្ពុទីបាទិចតុមហាទីបវាសិនោ មនសោ ឧស្សន្នតាយ មនុស្សា, តេ ឯវ គតីតិ មនុស្សគតិ. ចាតុមហារាជិកតោ បដ្ឋាយ យាវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនូបគាតិ ឥមេ ឆព្ពីសតិ ទេវនិកាយា ទិព្ពន្តិ អត្តនោ ឥទ្ធានុភាវេន កីឡន្តិ ជោតន្តិ ចាតិ ទេវា, តេ ឯវ គតីតិ ទេវគតិ.

តា បនេតា គតិយោ យស្មា តំតំកម្មនិព្ពត្តោ ឧបបត្តិភវវិសេសោ, តស្មា អត្ថតោ វិបាកក្ខន្ធា កដត្តា ច រូបំ. តត្ថ ‘‘អយំ នាម គតិ ឥមិនា នាម កម្មុនា ជាយតិ, តស្ស ច កម្មស្ស បច្ចយវិសេសេហិ ឯវំ វិភាគភិន្នត្តា វិសុំ ឯតេ សត្តនិកាយា ឯវំ វិភាគភិន្នា’’តិ យថាសកំ ហេតុផលវិភាគបរិច្ឆិន្ទនវសេន ឋានសោ ហេតុសោ ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ. តេនាហ ភគវា –

‘‘បញ្ច ខោ ឥមា, សារិបុត្ត, គតិយោ. កតមា បញ្ច? និរយោ, តិរច្ឆានយោនិ, បេត្តិវិសយោ, មនុស្សា, ទេវា. និរយញ្ចាហំ, សារិបុត្ត, បជានាមិ និរយគាមិញ្ច មគ្គំ និរយគាមិនិញ្ច បដិបទំ, យថា បដិបន្នោ ច កាយស្ស ភេទា បរម្មរណា អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ និរយំ ឧបបជ្ជតិ, តញ្ច បជានាមី’’តិអាទិ (ម. និ. ១.១៥៣).

តានិ បនេតានិ ភគវតោ ញាណានិ តស្មិំ តស្មិំ វិសយេ អវិបរីតាការប្បវត្តិយា អវិសំវាទនតោ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. ឯវម្បិ ភគវា តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ.

តថា យំ សត្តានំ សទ្ធាទិយោគវិកលាវិកលភាវាវពោធនេន អប្បរជក្ខមហារជក្ខតាទិវិសេសវិភាវនំ បញ្ញាសាយ អាការេហិ បវត្តំ ភគវតោ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សទ្ធោ បុគ្គលោ អប្បរជក្ខោ, អស្សទ្ធោ បុគ្គលោ មហារជក្ខោ’’តិ (បដិ. ម. ១.១១១) វិត្ថារោ.

យញ្ច ‘‘អយំ បុគ្គលោ អប្បរជក្ខោ, អយំ សស្សតទិដ្ឋិកោ, អយំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិកោ, អយំ អនុលោមិកាយំ ខន្តិយំ ឋិតោ, អយំ យថាភូតញាណេ ឋិតោ, អយំ កាមាសយោ, ន នេក្ខម្មាទិអាសយោ, អយំ នេក្ខម្មាសយោ, ន កាមាទិអាសយោ’’តិអាទិនា ‘‘ឥមស្ស កាមរាគោ អតិវិយ ថាមគតោ, ន បដិឃាទិកោ, ឥមស្ស បដិឃោ អតិវិយ ថាមគតោ, ន កាមរាគាទិកោ’’តិអាទិនា ‘‘ឥមស្ស បុញ្ញាភិសង្ខារោ អធិកោ, ន អបុញ្ញាភិសង្ខារោ ន អានេញ្ជាភិសង្ខារោ, ឥមស្ស អបុញ្ញាភិសង្ខារោ អធិកោ, ន បុញ្ញាភិសង្ខារោ ន អានេញ្ជាភិសង្ខារោ, ឥមស្ស អានេញ្ជាភិសង្ខារោ អធិកោ, ន បុញ្ញាភិសង្ខារោ ន អបុញ្ញាភិសង្ខារោ. ឥមស្ស កាយសុចរិតំ អធិកំ, ឥមស្ស វចីសុចរិតំ, ឥមស្ស មនោសុចរិតំ, អយំ ហីនាធិមុត្តិកោ, អយំ បណីតាធិមុត្តិកោ, អយំ កម្មាវរណេន សមន្នាគតោ, អយំ កិលេសាវរណេន សមន្នាគតោ, អយំ វិបាកាវរណេន សមន្នាគតោ, អយំ ន កម្មាវរណេន សមន្នាគតោ, ន កិលេសាវរណេន សមន្នាគតោ, ន វិបាកាវរណេន សមន្នាគតោ’’តិអាទិនា ច សត្តានំ អាសយាទីនំ យថាភូតំ វិភាវនាការប្បវត្តំ ភគវតោ អាសយានុសយញាណំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘ឥធ តថាគតោ សត្តានំ អាសយំ ជានាតិ, អនុសយំ ជានាតិ, ចរិតំ ជានាតិ, អធិមុត្តិំ ជានាតិ, ភព្ពាភព្ពេ សត្តេ ជានាតី’’តិអាទិ (បដិ. ម. ១.១១៣).

យញ្ច ឧបរិមហេដ្ឋិមបុរិមបច្ឆិមកាយេហិ ទក្ខិណវាមអក្ខិកណ្ណសោតនាសិកសោតអំសកូដហត្ថបាទេហិ អង្គុលិអង្គុលន្តរេហិ លោមកូបេហិ ច អគ្គិក្ខន្ធូទកធារាបវត្តនំ អនញ្ញសាធារណំ វិវិធវិកុព្ពនិទ្ធិនិម្មាបនកំ ភគវតោ យមកបាដិហារិយញាណំ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘ឥធ តថាគតោ យមកបាដិហារិយំ ករោតិ អសាធារណំ សាវកេហិ, ឧបរិមកាយតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ហេដ្ឋិមកាយតោ ឧទកធារា បវត្តតិ. ហេដ្ឋិមកាយតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ, ឧបរិមកាយតោ ឧទកធារា បវត្តតី’’តិអាទិ (បដិ. ម. ១.១១៦).

យញ្ច រាគាទីហិ ជាតិអាទីហិ ច អនេកេហិ ទុក្ខធម្មេហិ ឧបទ្ទុតំ សត្តនិកាយំ តតោ នីហរិតុកាមតាវសេន នានានយេហិ បវត្តស្ស ភគវតោ មហាករុណោក្កមនស្ស បច្ចយភូតំ មហាករុណាសមាបត្តិញាណំ. យថាហ (បដិ. ម. ១.១១៧-១១៨) –

‘‘កតមំ តថាគតស្ស មហាករុណាសមាបត្តិយា ញាណំ? ពហុកេហិ អាការេហិ បស្សន្តានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សត្តេសុ មហាករុណា ឱក្កមតិ, អាទិត្តោ លោកសន្និវាសោតិ បស្សន្តានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សត្តេសុ មហាករុណា ឱក្កមតិ. ឧយ្យុត្តោ, បយាតោ, កុម្មគ្គប្បដិបន្នោ, ឧបនីយតិ លោកោ អទ្ធុវោ, អតាណោ លោកោ អនភិស្សរោ, អស្សកោ លោកោ, សព្ពំ បហាយ គមនីយំ, ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោតិ បស្សន្តានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សត្តេសុ មហាករុណា ឱក្កមតិ.

‘‘អតាយនោ លោកសន្និវាសោ, អលេណោ, អសរណោ, អសរណីភូតោ. ឧទ្ធតោ លោកោ អវូបសន្តោ, សសល្លោ លោកសន្និវាសោ វិទ្ធោ បុថុសល្លេហិ, អវិជ្ជន្ធការាវរណោ កិលេសបញ្ជរបក្ខិត្តោ, អវិជ្ជាគតោ លោកសន្និវាសោ អណ្ឌភូតោ បរិយោនទ្ធោ តន្តាកុលកជាតោ កុលគុណ្ឌិកជាតោ មុញ្ជបព្ពជភូតោ អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ សំសារំ នាតិវត្តតិ, អវិជ្ជាវិសទោសសំលិត្តោ, កិលេសកលលីភូតោ, រាគទោសមោហជដាជដិតោ.

‘‘តណ្ហាសង្ឃាដបដិមុក្កោ, តណ្ហាជាលេន ឱត្ថដោ, តណ្ហាសោតេន វុយ្ហតិ, តណ្ហាសញ្ញោជនេន សំយុត្តោ, តណ្ហានុសយេន អនុសដោ, តណ្ហាសន្តាបេន សន្តប្បតិ, តណ្ហាបរិឡាហេន បរិឌយ្ហតិ.

‘‘ទិដ្ឋិសង្ឃាដបដិមុក្កោ, ទិដ្ឋិជាលេន ឱត្ថដោ, ទិដ្ឋិសោតេន វុយ្ហតិ, ទិដ្ឋិសញ្ញោជនេន សំយុត្តោ, ទិដ្ឋានុសយេន អនុសដោ, ទិដ្ឋិសន្តាបេន សន្តប្បតិ, ទិដ្ឋិបរិឡាហេន បរិឌយ្ហតិ.

‘‘ជាតិយា អនុគតោ, ជរាយ អនុសដោ, ព្យាធិនា អភិភូតោ, មរណេន អព្ភាហតោ, ទុក្ខេ បតិដ្ឋិតោ.

‘‘តណ្ហាយ ឧឌ្ឌិតោ, ជរាបាការបរិក្ខិត្តោ, មច្ចុបាសេន បរិក្ខិត្តោ, មហាពន្ធនពទ្ធោ, រាគពន្ធនេន ទោសមោហមានទិដ្ឋិកិលេសទុច្ចរិតពន្ធនេន ពទ្ធោ, មហាសម្ពាធប្បដិបន្នោ, មហាបលិពោធេន បលិពុទ្ធោ, មហាបបាតេ បតិតោ, មហាកន្តារប្បដិបន្នោ, មហាសំសារប្បដិបន្នោ, មហាវិទុគ្គេ សម្បរិវត្តតិ, មហាបលិបេ បលិបន្នោ.

‘‘អព្ភាហតោ លោកសន្និវាសោ, អាទិត្តោ លោកសន្និវាសោ រាគគ្គិនា ទោសគ្គិនា មោហគ្គិនា ជាតិយា ជរាយ មរណេន សោកេហិ បរិទេវេហិ ទុក្ខេហិ ទោមនស្សេហិ ឧបាយាសេហិ, ឧន្នីតកោ លោកសន្និវាសោ ហញ្ញតិ និច្ចមតាណោ បត្តទណ្ឌោ តក្ករោ, វជ្ជពន្ធនពទ្ធោ អាឃាតនបច្ចុបដ្ឋិតោ, អនាថោ លោកសន្និវាសោ បរមការុញ្ញប្បត្តោ, ទុក្ខាភិតុន្នោ ចិររត្តំ បីឡិតោ, គធិតោ និច្ចំ បិបាសិតោ.

‘‘អន្ធោ អចក្ខុកោ, ហតនេត្តោ អបរិណាយកោ, វិបថបក្ខន្ទោ អញ្ជសាបរទ្ធោ, មហោឃបក្ខន្ទោ.

‘‘ទ្វីហិ ទិដ្ឋិគតេហិ បរិយុដ្ឋិតោ, តីហិ ទុច្ចរិតេហិ វិប្បដិបន្នោ, ចតូហិ យោគេហិ យោជិតោ, ចតូហិ គន្ថេហិ គន្ថិតោ, ចតូហិ ឧបាទានេហិ ឧបាទិយតិ, បញ្ចគតិសមារុឡ្ហោ, បញ្ចហិ កាមគុណេហិ រជ្ជតិ, បញ្ចហិ នីវរណេហិ ឱត្ថដោ, ឆហិ វិវាទមូលេហិ វិវទតិ, ឆហិ តណ្ហាកាយេហិ រជ្ជតិ, ឆហិ ទិដ្ឋិគតេហិ បរិយុដ្ឋិតោ, សត្តហិ អនុសយេហិ អនុសដោ, សត្តហិ សញ្ញោជនេហិ សំយុត្តោ, សត្តហិ មានេហិ ឧន្នតោ, អដ្ឋហិ លោកធម្មេហិ សម្បរិវត្តតិ, អដ្ឋហិ មិច្ឆត្តេហិ និយ្យាតោ, អដ្ឋហិ បុរិសទោសេហិ ទុស្សតិ, នវហិ អាឃាតវត្ថូហិ អាឃាតិតោ, នវវិធមានេហិ ឧន្នតោ, នវហិ តណ្ហាមូលកេហិ ធម្មេហិ រជ្ជតិ, ទសហិ កិលេសវត្ថូហិ កិលិស្សតិ, ទសហិ អាឃាតវត្ថូហិ អាឃាតិតោ, ទសហិ អកុសលកម្មបថេហិ សមន្នាគតោ, ទសហិ សំយោជនេហិ សំយុត្តោ, ទសហិ មិច្ឆត្តេហិ និយ្យាតោ, ទសវត្ថុកាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ, ទសវត្ថុកាយ អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ, អដ្ឋសតតណ្ហាបបញ្ចេហិ បបញ្ចិតោ, ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតេហិ បរិយុដ្ឋិតោ, លោកសន្និវាសោតិ បស្សន្តានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សត្តេសុ មហាករុណា ឱក្កមតិ.

‘‘អហញ្ចម្ហិ តិណ្ណោ, លោកោ ច អតិណ្ណោ. អហញ្ចម្ហិ មុត្តោ, លោកោ ច អមុត្តោ. អហញ្ចម្ហិ ទន្តោ, លោកោ ច អទន្តោ. អហញ្ចម្ហិ សន្តោ, លោកោ ច អសន្តោ. អហញ្ចម្ហិ អស្សត្ថោ, លោកោ ច អនស្សត្ថោ. អហញ្ចម្ហិ បរិនិព្ពុតោ, លោកោ ច អបរិនិព្ពុតោ. បហោមិ ខ្វាហំ តិណ្ណោ តារេតុំ, មុត្តោ មោចេតុំ, ទន្តោ ទមេតុំ, សន្តោ សមេតុំ, អស្សត្ថោ អស្សាសេតុំ, បរិនិព្ពុតោ បរិនិព្ពាបេតុន្តិ បស្សន្តានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សត្តេសុ មហាករុណា ឱក្កមតី’’តិ (បដិ. ម. ១.១១៧-១១៨).

ឯវំ ឯកូននវុតិយា អាការេហិ វិភជនំ កតំ.

យំ បន យាវតា ធម្មធាតុយា យត្តកំ ញាតព្ពំ សង្ខតាសង្ខតាទិកស្ស សព្ពស្ស បរោបទេសនិរបេក្ខំ សព្ពាការេន បដិវិជ្ឈនសមត្ថំ អាកង្ខមត្តប្បដិពទ្ធវុត្តិអនញ្ញសាធារណំ ភគវតោ ញាណំ សព្ពថា អនវសេសសង្ខតាសង្ខតសម្មុតិសច្ចាវពោធតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ តត្ថាវរណាភាវតោ និស្សង្គប្បវត្តិមុបាទាយ អនាវរណញាណន្តិ វុច្ចតិ. ឯកមេវ ហិ តំ ញាណំ វិសយប្បវត្តិមុខេន អញ្ញេហិ អសាធារណភាវទស្សនត្ថំ ទុវិធេន ឧទ្ទិដ្ឋំ. អញ្ញថា សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណានំ សាធារណតា សព្ពវិសយតា អាបជ្ជេយ្យុំ, ន ច តំ យុត្តំ កិញ្ចាបិ ឥមាយ យុត្តិយា. អយញ្ហេត្ថ បាឡិ –

‘‘សព្ពំ សង្ខតមសង្ខតំ អនវសេសំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថ អាវរណំ នត្ថីតិ អនាវរណញាណំ. អតីតំ សព្ពំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថ អាវរណំ នត្ថីតិ អនាវរណញាណំ. អនាគតំ សព្ពំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថ អាវរណំ នត្ថីតិ អនាវរណញាណំ. បច្ចុប្បន្នំ សព្ពំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថ អាវរណំ នត្ថីតិ អនាវរណញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១១៩-១២០) វិត្ថារោ.

ឯវមេតានិ ភគវតោ ឆអសាធារណញាណានិ អវិបរីតាការប្បវត្តិយា យថាសកវិសយស្ស អវិសំវាទនតោ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. ឯវម្បិ ភគវា តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ.

តថា –

‘‘សត្តិមេ, ភិក្ខវេ, ពោជ្ឈង្គា – សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ, វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ’’តិ (បដិ. ម. ២.១៧; សំ. និ. ៥.១៨៥) ឯវំ សរូបតោ, ‘‘យាយំ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានា លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខល្លិកត្តកិលមថានុយោគឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតា សតិអាទិភេទា ធម្មសាមគ្គី, យាយ អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតិ កិលេសនិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតីតិ, សា ធម្មសាមគ្គី ពោធីតិ វុច្ចតិ. តស្សា ‘ពោធិយា អង្គាតិ ពោជ្ឈង្គា, អរិយសាវកោ វា យថាវុត្តាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា ពោធីតិ វុច្ចតិ, តស្ស ពោធិស្ស អង្គាតិបិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ ឯវំ សាមញ្ញលក្ខណតោ. ‘‘ឧបដ្ឋានលក្ខណោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, បវិចយលក្ខណោ ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ, បគ្គហលក្ខណោ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ, ផរណលក្ខណោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ, ឧបសមលក្ខណោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, អវិក្ខេបលក្ខណោ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, បដិសង្ខានលក្ខណោ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ’’តិ ឯវំ វិសេសលក្ខណតោ.

‘‘តត្ថ កតមោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ? ឥធ, ភិក្ខុ, សតិមា ហោតិ បរមេន សតិនេបក្កេន សមន្នាគតោ, ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា ហោតិ អនុស្សរិតា’’តិអាទិនា (វិភ. ៤៦៧) សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ អញ្ញមញ្ញោបការវសេន ឯកក្ខណេ បវត្តិទស្សនតោ, ‘‘តត្ថ កតមោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ? អត្ថិ អជ្ឈត្តំ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ សតិ, អត្ថិ ពហិទ្ធា ធម្មេសុ សតី’’តិអាទិនា តេសំ វិសយវិភាគេន បវត្តិទស្សនតោ. ‘‘តត្ថ កតមោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមិ’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៤៧១) ភាវនាវិធិទស្សនតោ. ‘‘តត្ថ កតមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា? ឥធ ភិក្ខុ យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ…បេ… តស្មិំ សមយេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា ហោន្តិ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ. តត្ថ កតមោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ? យា សតិ…បេ… អនុស្សតី’’តិអាទិនា (វិភ. ៤៧៨-៤៧៩) ឆន្នវុតិយា នយសហស្សវិភាគេហីតិ ឯវំ នានាការតោ បវត្តានិ ភគវតោ សម្ពោជ្ឈង្គវិភាវនញាណានិ តស្ស តស្ស អត្ថស្ស អវិសំវាទនតោ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. ឯវម្បិ ភគវា តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ.

តថា –

‘‘តត្ថ កតមំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទា អរិយសច្ចំ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ. សេយ្យថិទំ, សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… សម្មាសមាធី’’តិ (វិភ. ២០៥) ឯវំ សរូបតោ. សព្ពកិលេសេហិ អារកត្តា អរិយភាវករត្តា អរិយផលប្បដិលាភករត្តា ច អរិយោ, អដ្ឋវិធត្តា និព្ពានាធិគមាយ ឯកន្តការណត្តា ច អដ្ឋង្គិកោ. កិលេសេ មារេន្តោ គច្ឆតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គីយតិ, សយំ វា និព្ពានំ មគ្គតីតិ មគ្គោតិ ឯវំ សាមញ្ញលក្ខណតោ. ‘‘សម្មា ទស្សនលក្ខណា សម្មាទិដ្ឋិ, សម្មា អភិនិរោបនលក្ខណោ សម្មាសង្កប្បោ, សម្មា បរិគ្គហណលក្ខណា សម្មាវាចា, សម្មា សមុដ្ឋានលក្ខណោ សម្មាកម្មន្តោ, សម្មា វោទានលក្ខណោ សម្មាអាជីវោ, សម្មា បគ្គហលក្ខណោ សម្មាវាយាមោ, សម្មា ឧបដ្ឋានលក្ខណា សម្មាសតិ, សម្មា អវិក្ខេបលក្ខណោ សម្មាសមាធី’’តិ ឯវំ វិសេសលក្ខណតោ. សម្មាទិដ្ឋិ អញ្ញេហិបិ អត្តនោ បច្ចនីកកិលេសេហិ សទ្ធិំ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បជហតិ, និព្ពានំ អារម្មណំ ករោតិ, តប្បដិច្ឆាទកមោហវិធមនេន អសម្មោហតោ សម្បយុត្តធម្មេ ច បស្សតិ. តថា សម្មាសង្កប្បាទយោបិ មិច្ឆាសង្កប្បាទីនិ បជហន្តិ, និព្ពានញ្ច អារម្មណំ ករោន្តិ, សហជាតធម្មានំ សម្មាអភិនិរោបនបរិគ្គហណសមុដ្ឋានវោទានបគ្គហឧបដ្ឋានសមាទហនានិ ច ករោន្តីតិ ឯវំ កិច្ចវិភាគតោ. សម្មាទិដ្ឋិ បុព្ពភាគេ នានក្ខណា វិសុំ វិសុំ ទុក្ខាទិអារម្មណា ហុត្វា មគ្គកាលេ ឯកក្ខណា និព្ពានមេវ អារម្មណំ កត្វា កិច្ចតោ ‘‘ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទីនិ ចត្តារិ នាមានិ លភតិ, សម្មាសង្កប្បាទយោបិ បុព្ពភាគេ នានក្ខណា នានារម្មណា មគ្គកាលេ ឯកក្ខណា ឯការម្មណា.

តេសុ សម្មាសង្កប្បោ កិច្ចតោ នេក្ខម្មសង្កប្បោតិអាទីនិ តីណិ នាមានិ លភតិ, សម្មាវាចាទយោ តយោ បុព្ពភាគេ មុសាវាទាវេរមណីតិអាទិវិភាគា វិរតិយោបិ ចេតនាយោបិ ហុត្វា មគ្គក្ខណេ វិរតិយោវ, សម្មាវាយាមសតិយោ កិច្ចតោ សម្មប្បធានសតិបដ្ឋានវសេន ចត្តារិ នាមានិ លភន្តិ. សម្មាសមាធិ បន មគ្គក្ខណេបិ បឋមជ្ឈានាទិវសេន នានា ឯវាតិ ឯវំ បុព្ពភាគបរភាគេសុ បវត្តិវិភាគតោ, ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិត’’ន្តិអាទិនា (វិភ. ៤៨៩) ភាវនាវិធិតោ, ‘‘តត្ថ កតមោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ? ឥធ, ភិក្ខុ, យស្មិំ សមយេ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតិ…បេ… ទុក្ខាបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញំ, តស្មិំ សមយេ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ហោតិ សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៤៩៩) ចតុរាសីតិយា នយសហស្សវិភាគេហីតិ ឯវំ អនេកាការតោ បវត្តានិ ភគវតោ អរិយមគ្គវិភាវនញាណានិ អត្ថស្ស អវិសំវាទនតោ សព្ពានិបិ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. ឯវម្បិ ភគវា តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ.

តថា បឋមជ្ឈានសមាបត្តិ យា ច និរោធសមាបត្តីតិ ឯតាសុ អនុបដិបាដិយា វិហរិតព្ពដ្ឋេន សមាបជ្ជិតព្ពដ្ឋេន ច អនុបុព្ពវិហារសមាបត្តីសុ សម្បាទនបច្ចវេក្ខណាទិវសេន យថារហំ សម្បយោគវសេន ច បវត្តានិ ភគវតោ ញាណានិ តទត្ថសិទ្ធិយា តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. តថា ‘‘ឥទំ ឥមស្ស ឋានំ, ឥទំ អដ្ឋាន’’ន្តិ អវិបរីតំ តស្ស តស្ស ផលស្ស ការណាការណជាននំ, តេសំ តេសំ សត្តានំ អតីតាទិភេទភិន្នស្ស កម្មសមាទានស្ស អនវសេសតោ យថាភូតំ វិបាកន្តរជាននំ, អាយូហនក្ខណេយេវ តស្ស តស្ស សត្តស្ស ‘‘អយំ និរយគាមិនី បដិបទា…បេ… អយំ និព្ពានគាមិនី បដិបទា’’តិ យាថាវតោ សាសវានាសវកម្មវិភាគជាននំ, ០.ខន្ធាយតនាទីនំ ឧបាទិន្នានុបាទិន្នាទិអនេកសភាវំ នានាសភាវញ្ច តស្ស លោកស្ស ‘‘ឥមាយ នាម ធាតុយា ឧស្សន្នត្តា ឥមស្មិំ ធម្មប្បពន្ធេ អយំ វិសេសោ ជាយតី’’តិអាទិនា នយេន យថាភូតំ ធាតុនានត្តជាននំ, អនវសេសតោ សត្តានំ ហីនាទិអជ្ឈាសយាធិមុត្តិជាននំ, សទ្ធាទិឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខមុទុតាជាននំ, សំកិលេសាទីហិ សទ្ធិំ ឈានវិមោក្ខាទិវិសេសជាននំ, សត្តានំ អបរិមាណាសុ ជាតីសុ តប្បដិពន្ធេន សទ្ធិំ អនវសេសតោ បុព្ពេនិវុត្ថក្ខន្ធសន្តតិជាននំ, ហីនាទិវិភាគេហិ សទ្ធិំ ចុតិបដិសន្ធិជាននំ, ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិនា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ចតុសច្ចជាននន្តិ ឥមានិ ភគវតោ ទសពលញាណានិ អវិរជ្ឈិត្វា យថាសកំ វិសយាវគាហនតោ យថាធិប្បេតត្ថសាធនតោ ច យថាភូតវុត្តិយា តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ឥធ តថាគតោ ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទិ (វិភ. ៨០៩; អ. និ. ១០.២១).

ឯវម្បិ ភគវា តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ.

យថា ចេតេសំ ញាណានំ វសេន, ឯវំ យថាវុត្តានំ សតិបដ្ឋានសម្មប្បធានវិភាវនញាណាទីនំ អនន្តាបរិមេយ្យភេទានំ អនញ្ញសាធារណានំ បញ្ញាវិសេសានំ វសេន ភគវា តថានិ ញាណានិ អាគតោ អធិគតោតិ តថាគតោ. ឯវម្បិ តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថា គតោតិ តថាគតោ? យា សា ភគវតោ អភិជាតិ អភិសម្ពោធិ ធម្មវិនយបញ្ញាបនា អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុ, សា តថា. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យទត្ថំ លោកនាថេន អភិសម្ពោធិ បត្ថិតា បវត្តិតា ច, តទត្ថស្ស ឯកន្តសិទ្ធិយា អវិសំវាទនតោ អវិបរីតត្ថវុត្តិយា តថា អវិតថា អនញ្ញថា. តថា ហិ អយំ ភគវា ពោធិសត្តភូតោ សមតិំសបារមិបរិបូរណាទិកំ វុត្តប្បភេទំ សព្ពំ ពុទ្ធត្តហេតុំ សម្បាទេត្វា តុសិតបុរេ ឋិតោវ ពុទ្ធកោលាហលំ សុត្វា ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតាហិ ឯកតោ សន្និបតិតាហិ ឧបសង្កមិត្វា –

‘‘កាលោ ទេវ មហាវីរ, ឧប្បជ្ជ មាតុកុច្ឆិយំ;

សទេវកំ តារយន្តោ, ពុជ្ឈស្សុ អមតំ បទ’’ន្តិ. (ពុ. វំ. ១.៦៧) –

អាយាចិតោ ឧប្បន្នបុព្ពនិមិត្តោ បញ្ច មហាវិលោកនានិ វិលោកេត្វា ‘‘ឥទានាហំ មនុស្សយោនិយំ ឧប្បជ្ជិត្វា អភិសម្ពុជ្ឈិស្សាមី’’តិ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយ សក្យរាជកុលេ មហាមាយាយ ទេវិយា កុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ទស មាសេ ទេវមនុស្សេហិ មហតា បរិហារេន បរិហរិយមានោ វិសាខបុណ្ណមាយ បច្ចូសសមយេ អភិជាតិំ បាបុណិ.

អភិជាតិក្ខណេ បនស្ស បដិសន្ធិគ្គហណក្ខណេ វិយ ទ្វត្តិំសបុព្ពនិមិត្តានិ បាតុរហេសុំ. អយញ្ហិ ទសសហស្សី លោកធាតុ កម្បិ សង្កម្បិ សម្បកម្បិ សម្បវេធិ, ទសសុ ចក្កវាឡសហស្សេសុ អប្បមាណោ ឱភាសោ ផរិ, តស្ស តំ សិរិំ ទដ្ឋុកាមា វិយ ជច្ចន្ធា ចក្ខូនិ បដិលភិំសុ, ពធិរា សទ្ទំ សុណិំសុ. មូគា សមាលបិំសុ, ខុជ្ជា ឧជុគត្តា អហេសុំ, បង្គុលា បទសា គមនំ បដិលភិំសុ, ពន្ធនគតា សព្ពសត្តា អន្ទុពន្ធនាទីហិ មុច្ចិំសុ, សព្ពនិរយេសុ អគ្គិ និព្ពាយិ, បេត្តិវិសយេ ខុប្បិបាសា វូបសមិ, តិរច្ឆានានំ ភយំ នាហោសិ, សព្ពសត្តានំ រោគោ វូបសមិ, សព្ពសត្តា បិយំវទា អហេសុំ, មធុរេនាការេន អស្សា ហសិំសុ, វារណា គជ្ជិំសុ, សព្ពតូរិយានិ សកំ សកំ និន្នាទំ មុញ្ចិំសុ, អឃដ្ដិតានិ ឯវ មនុស្សានំ ហត្ថូបគាទីនិ អាភរណានិ មធុរេនាការេន រវិំសុ, សព្ពទិសា វិប្បសន្នា អហេសុំ, សត្តានំ សុខំ ឧប្បាទយមានោ មុទុសីតលវាតោ វាយិ, អកាលមេឃោ វស្សិ, បថវិតោបិ ឧទកំ ឧព្ភិជ្ជិត្វា វិស្សន្ទិ, បក្ខិនោ អាកាសគមនំ វិជហិំសុ, នទិយោ អសន្ទមានា អដ្ឋំសុ, មហាសមុទ្ទេ មធុរំ ឧទកំ អហោសិ, ឧបក្កិលេសវិមុត្តេ សូរិយេ ទិស្សមានេ ឯវ អាកាសគតា សព្ពា ជោតិយោ ជលិំសុ, ឋបេត្វា អរូបាវចរេ ទេវេ អវសេសា សព្ពេ ទេវា សព្ពេបិ នេរយិកា ទិស្សមានរូបា អហេសុំ, តរុកុដ្ដកវាដសេលាទយោ អនាវរណភូតា អហេសុំ, សត្តានំ ចុតូបបាតា នាហេសុំ, សព្ពំ អនិដ្ឋគន្ធំ អភិភវិត្វា ទិព្ពគន្ធោ វាយិ, សព្ពេ ផលូបគា រុក្ខា ផលធរា សម្បជ្ជិំសុ, មហាសមុទ្ទោ សព្ពត្ថកមេវ បញ្ចវណ្ណេហិ បទុមេហិ សញ្ឆន្នតលោ អហោសិ, ថលជជលជាទីនិ សព្ពបុប្ផានិ បុប្ផិំសុ, រុក្ខានំ ខន្ធេសុ ខន្ធបទុមានិ, សាខាសុ សាខបទុមានិ, លតាសុ លតាបទុមានិ បុប្ផិំសុ, មហីតលេ សិលាតលានិ ភិន្ទិត្វា ឧបរូបរិ សត្ត សត្ត ហុត្វា ទណ្ឌបទុមានិ នាម និក្ខមិំសុ, អាកាសេ ឱលម្ពកបទុមានិ និព្ពត្តិំសុ, សមន្តតោ បុប្ផវស្សំ វស្សិ, អាកាសេ ទិព្ពតូរិយានិ វជ្ជិំសុ, សកលទសសហស្សី លោកធាតុ វដ្ដេត្វា វិស្សដ្ឋមាលាគុឡំ វិយ ឧប្បីឡេត្វា ពទ្ធមាលាកលាបោ វិយ អលង្កតប្បដិយត្តំ មាលាសនំ វិយ ច ឯកមាលាមាលិនី វិប្ផុរន្តវាឡពីជនី បុប្ផធូបគន្ធបរិវាសិតា បរមសោភគ្គប្បត្តា អហោសិ, តានិ ច បុព្ពនិមិត្តានិ ឧបរិ អធិគតានំ អនេកេសំ វិសេសាធិគមានំ និមិត្តភូតានិ ឯវ អហេសុំ. ឯវំ អនេកច្ឆរិយបាតុភាវប្បដិមណ្ឌិតា ចាយំ អភិជាតិ យទត្ថំ អនេន អភិសម្ពោធិ បត្ថិតា, តស្សា អភិសម្ពោធិយា ឯកន្តសិទ្ធិយា តថាវ អហោសិ អវិតថា អនញ្ញថា.

តថា យេ ពុទ្ធវេនេយ្យា ពោធនេយ្យពន្ធវា, តេ សព្ពេបិ អនវសេសតោ សយមេវ ភគវតា វិនីតា. យេ ច សាវកវេនេយ្យា ធម្មវេនេយ្យា ច, តេបិ សាវកាទីហិ វិនីតា វិនយំ គច្ឆន្តិ គមិស្សន្តិ ចាតិ យទត្ថំ ភគវតា អភិសម្ពោធិ អភិបត្ថិតា, តទត្ថស្ស ឯកន្តសិទ្ធិយា អភិសម្ពោធិ តថា អវិតថា អនញ្ញថា.

អបិច យស្ស យស្ស ញេយ្យធម្មស្ស យោ យោ សភាវោ ពុជ្ឈិតព្ពោ, សោ សោ ហត្ថតលេ ឋបិតអាមលកំ វិយ អាវជ្ជនមត្តប្បដិពទ្ធេន អត្តនោ ញាណេន អវិបរីតំ អនវសេសតោ ភគវតា អភិសម្ពុទ្ធោតិ ឯវម្បិ អភិសម្ពោធិ តថា អវិតថា អនញ្ញថា.

តថា តេសំ តេសំ ធម្មានំ តថា តថា ទេសេតព្ពប្បការំ តេសំ តេសញ្ច សត្តានំ អាសយានុសយចរិតាធិមុត្តិំ សម្មទេវ ឱលោកេត្វា ធម្មតំ អវិជហន្តេនេវ បញ្ញត្តិនយវោហារមគ្គំ អនតិធាវន្តេនេវ ច ធម្មតំ វិភាវន្តេន យថាបរាធំ យថាជ្ឈាសយំ យថាធម្មញ្ច អនុសាសន្តេន ភគវតា វេនេយ្យា វិនីតា អរិយភូមិំ សម្បាបិតាតិ ធម្មវិនយបញ្ញាបនាបិស្ស តទត្ថសិទ្ធិយា យថាភូតវុត្តិយា ច តថា អវិតថា អនញ្ញថា.

តថា យា សា ភគវតា អនុប្បត្តា បថវិយាទិផស្សវេទនាទិរូបារូបសភាវវិនិមុត្តា លុជ្ជនភាវាភាវតោ លោកសភាវាតីតា តមសា វិសំសដ្ឋត្តា កេនចិ អនោភាសនីយា លោកសភាវាភាវតោ ឯវ គតិអាទិភាវរហិតា អប្បតិដ្ឋា អនារម្មណា អមតមហានិព្ពានធាតុ ខន្ធសង្ខាតានំ ឧបាទីនំ លេសមត្តស្សបិ អភាវតោ អនុបាទិសេសាតិ វុច្ចតិ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ –

‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, តទាយតនំ, យត្ថ នេវ បថវី ន អាបោ ន តេជោ ន វាយោ ន អាកាសានញ្ចាយតនំ ន វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ន អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ នាយំ លោកោ ន បរោ លោកោ ន ច ឧភោ ចន្ទិមសូរិយា, តត្រាបាហំ, ភិក្ខវេ, នេវ អាគតិំ វទាមិ ន គតិំ ន ឋិតិំ ន ចុតិំ ន ឧបបត្តិំ, អប្បតិដ្ឋំ អប្បវត្តំ អនារម្មណមេវេតំ, ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សា’’តិ (ឧទា. ៧១).

សា សព្ពេសម្បិ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អត្ថង្គមោ, សព្ពសង្ខារានំ សមថោ, សព្ពូបធីនំ បដិនិស្សគ្គោ, សព្ពទុក្ខានំ វូបសមោ, សព្ពាលយានំ សមុគ្ឃាតោ, សព្ពវដ្ដានំ ឧបច្ឆេទោ, អច្ចន្តសន្តិលក្ខណោតិ យថាវុត្តសភាវស្ស កទាចិបិ អវិសំវាទនតោ តថា អវិតថា អនញ្ញថា. ឯវមេតា អភិជាតិអាទិកា តថា គតោ ឧបគតោ អធិគតោ បដិបន្នោ បត្តោតិ តថាគតោ. ឯវំ ភគវា តថា គតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថាវិធោតិ តថាគតោ? យថាវិធា បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា, អយម្បិ ភគវា តថាវិធោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យថាវិធា តេ ភគវន្តោ មគ្គសីលេន ផលសីលេន សព្ពេនបិ លោកិយលោកុត្តរសីលេន, មគ្គសមាធិនា ផលសមាធិនា សព្ពេនបិ លោកិយលោកុត្តរសមាធិនា, មគ្គបញ្ញាយ ផលបញ្ញាយ សព្ពាយបិ លោកិយលោកុត្តរបញ្ញាយ, ទេវសិកំ វលញ្ជិតព្ពេហិ ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិវិហារេហិ, តទង្គវិមុត្តិយា, វិក្ខម្ភនវិមុត្តិយា, សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា, បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិយា, និស្សរណវិមុត្តិយាតិ សង្ខេបតោ. វិត្ថារតោ បន អនន្តាបរិមាណភេទេហិ អចិន្តេយ្យានុភាវេហិ សកលសព្ពញ្ញុគុណេហិ, អយម្បិ អម្ហាកំ ភគវា តថាវិធោ. សព្ពេសញ្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ អាយុវេមត្តំ, សរីរប្បមាណវេមត្តំ, កុលវេមត្តំ, ទុក្ករចរិយាវេមត្តំ, រស្មិវេមត្តន្តិ, ឥមេហិ បញ្ចហិ វេមត្តេហិ សិយា វេមត្តំ, ន បន សីលវិសុទ្ធិយាទីសុ វិសុទ្ធីសុ សមថវិបស្សនាបដិបត្តិយំ អត្តនា បដិលទ្ធគុណេសុ ច កិញ្ចិ នានាករណំ អត្ថិ. អថ ខោ មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ អញ្ញមញ្ញំ និព្ពិសេសា តេ ពុទ្ធា ភគវន្តោ. តស្មា យថាវិធា បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា, អយម្បិ ភគវា តថាវិធោ. ឯវំ តថាវិធោតិ តថាគតោ. វិធត្ថោ ចេត្ថ គតសទ្ទោ, តថា ហិ លោកិយា វិធយុត្តគតសទ្ទេ បការត្ថេ វទន្តិ.

កថំ តថា បវត្តិតោតិ តថាគតោ? អនញ្ញសាធារណេន ឥទ្ធានុភាវេន សមន្នាគតត្តា អត្ថប្បដិសម្ភិទាទីនំ ឧក្កំសបារមិប្បត្តិយា អនាវរណញាណប្បដិលាភេន ច ភគវតោ កាយប្បវត្តិយាទីនំ កត្ថចិ បដិឃាតាភាវតោ យថា រុចិ តថា គតំ គតិ គមនំ កាយវចីចិត្តប្បវត្តិ ឯតស្សាតិ តថាគតោ. ឯវំ តថា បវត្តិតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថេហិ អគតោតិ តថាគតោ? ពោធិសម្ភារសម្ភរណេ តប្បដិបក្ខប្បវត្តិសង្ខាតំ នត្ថិ ឯតស្ស គតន្តិ អគតោ. សោ បនស្ស អគតភាវោ មច្ឆេរទានបារមិអាទីសុ អវិបរីតំ អាទីនវានិសំសបច្ចវេក្ខណាទិនយប្បវត្តេហិ ញាណេហីតិ តថេហិ ញាណេហិ អគតោតិ តថាគតោ.

អថ វា កិលេសាភិសង្ខារប្បវត្តិសង្ខាតំ ខន្ធប្បវត្តិសង្ខាតមេវ វា បញ្ចសុបិ គតីសុ គតំ គមនំ ឯតស្ស នត្ថីតិ អគតោ. សឧបាទិសេសអនុបាទិសេសនិព្ពានប្បត្តិយា ស្វាយមស្ស អគតភាវោ តថេហិ អរិយមគ្គញាណេហីតិ ឯវម្បិ ភគវា តថេហិ អគតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថា គតភាវេន តថាគតោ? តថា គតភាវេនាតិ ច តថាគតស្ស សព្ភាវេន អត្ថិតាយាតិ អត្ថោ. កោ បនេស តថាគតោ, យស្ស អត្ថិតាយ ភគវា តថាគតោតិ វុច្ចតីតិ? សទ្ធម្មោ. សទ្ធម្មោ ហិ អរិយមគ្គោ តាវ យថា យុគនទ្ធសមថវិបស្សនាពលេន អនវសេសតោ កិលេសបក្ខំ សមូហនន្តេន សមុច្ឆេទប្បហានវសេន គន្តព្ពំ, តថា គតោ. ផលធម្មោ យថា អត្តនោ មគ្គានុរូបំ បដិប្បស្សទ្ធិបហានវសេន គន្តព្ពំ, តថា គតោ បវត្តោ. និព្ពានធម្មោ បន យថា គតោ បញ្ញាយ បដិវិទ្ធោ សកលវដ្ដទុក្ខវូបសមាយ សម្បជ្ជតិ, ពុទ្ធាទីហិ តថា គតោ សច្ឆិកតោតិ តថាគតោ. បរិយត្តិធម្មោបិ យថា បុរិមពុទ្ធេហិ សុត្តគេយ្យាទិវសេន បវត្តិអាទិប្បកាសនវសេន ច វេនេយ្យានំ អាសយាទិអនុរូបំ បវត្តិតោ, អម្ហាកម្បិ ភគវតា តថា គតោ គទិតោ បវត្តិតោតិ វា តថាគតោ. យថា ភគវតា ទេសិតោ, តថា ភគវតោ សាវកេហិ គតោ អវគតោតិ តថាគតោ. ឯវំ សព្ពោបិ សទ្ធម្មោ តថាគតោ. តេនាហ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ – ‘‘តថាគតំ ទេវមនុស្សបូជិតំ, ធម្មំ នមស្សាម សុវត្ថិ ហោតូ’’តិ (ខុ. បា. ៦.១៧; សុ. និ. ២៤០). ស្វាស្ស អត្ថីតិ ភគវា តថាគតោ.

យថា ច ធម្មោ, ឯវំ អរិយសង្ឃោបិ យថា អត្តហិតាយ បរហិតាយ ច បដិបន្នេហិ សុវិសុទ្ធំ បុព្ពភាគសមថវិបស្សនាបដិបទំ បុរក្ខត្វា តេន តេន មគ្គេន គន្តព្ពំ, តំ តំ តថា គតោតិ តថាគតោ. យថា វា ភគវតា សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទយោ ទេសិតា, តថាវ ពុទ្ធត្តា តថា គទនតោ ច តថាគតោ. តេនាហ សក្កោ ទេវរាជា – ‘‘តថាគតំ ទេវមនុស្សបូជិតំ, សង្ឃំ នមស្សាម សុវត្ថិ ហោតូ’’តិ. ស្វាស្ស សាវកភូតោ អត្ថីតិ ភគវា តថាគតោ. ឯវំ តថាគតភាវេន តថាគតោតិ.

ឥទម្បិ ច តថាគតស្ស តថាគតភាវទីបនេ មុខមត្តកមេវ, សព្ពាការេន បន តថាគតោវ តថាគតស្ស តថាគតភាវំ វណ្ណេយ្យ. ឥទញ្ហិ តថាគតបទំ មហត្ថំ មហាគតិកំ មហាវិសយំ, តស្ស អប្បមាទបទស្ស វិយ តេបិដកម្បិ ពុទ្ធវចនំ យុត្តិតោ អត្ថភាវេន អាហរន្តោ ‘‘អតិត្ថេន ធម្មកថិកោ បក្ខន្ទោ’’តិ ន វត្តព្ពោតិ.

តត្ថេតំ វុច្ចតិ –

‘‘យថេវ លោកេ បុរិមា មហេសិនោ,

សព្ពញ្ញុភាវំ មុនយោ ឥធាគតា;

តថា អយំ សក្យមុនីបិ អាគតោ,

តថាគតោ វុច្ចតិ តេន ចក្ខុមា.

‘‘បហាយ កាមាទិមលេ អសេសតោ,

សមាធិញាណេហិ យថា គតា ជិនា;

បុរាតនា សក្យមុនី ជុតិន្ធរោ,

តថា គតោ តេន តថាគតោ មតោ.

‘‘តថញ្ច ធាតាយតនាទិលក្ខណំ,

សភាវសាមញ្ញវិភាគភេទតោ;

សយម្ភុញាណេន ជិនោយមាគតោ,

តថាគតោ វុច្ចតិ សក្យបុង្គវោ.

‘‘តថានិ សច្ចានិ សមន្តចក្ខុនា,

តថា ឥទប្បច្ចយតា ច សព្ពសោ;

អនញ្ញនេយ្យា នយតោ វិភាវិតា,

តថា គតោ តេន ជិនោ តថាគតោ.

‘‘អនេកភេទាសុបិ លោកធាតុសុ,

ជិនស្ស រូបាយតនាទិគោចរេ;

វិចិត្តភេទេ តថមេវ ទស្សនំ,

តថាគតោ តេន សមន្តលោចនោ.

‘‘យតោ ច ធម្មំ តថមេវ ភាសតិ,

ករោតិ វាចាយ នុរូបមត្តនោ;

គុណេហិ លោកំ អភិភុយ្យិរីយតិ,

តថាគតោ តេនបិ លោកនាយកោ.

‘‘តថា បរិញ្ញាយ តថាយ សព្ពសោ,