២. មុចលិន្ទវគ្គោ

១. មុចលិន្ទសុត្តវណ្ណនា

១១. មុចលិន្ទវគ្គស្ស បឋមេ មុចលិន្ទមូលេតិ ឯត្ថ មុចលិន្ទោ វុច្ចតិ នីបរុក្ខោ. សោ ‘‘និចុលោ’’តិបិ វុច្ចតិ, តស្ស សមីបេ. កេចិ បន ‘‘មុចលោតិ តស្ស រុក្ខស្ស នាមំ, តំ វនជេដ្ឋកតាយ បន មុចលិន្ទោតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. មហា អកាលមេឃោតិ អសម្បត្តេ វស្សកាលេ ឧប្បន្នមហាមេឃោ. សោ ហិ គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ សកលចក្កវាឡគព្ភំ បូរេន្តោ ឧទបាទិ. សត្តាហវទ្ទលិកាតិ តស្មិំ ឧប្បន្នេ សត្តាហំ អវិច្ឆិន្នវុដ្ឋិកា អហោសិ. សីតវាតទុទ្ទិនីតិ សា ច សត្តាហវទ្ទលិកា ឧទកផុសិតសម្មិស្សេន សីតវាតេន សមន្តតោ បរិព្ភមន្តេន ទុសិតទិវសត្តា ទុទ្ទិនី នាម អហោសិ. មុចលិន្ទោ នាម នាគរាជាតិ តស្សេវ មុចលិន្ទរុក្ខស្ស សមីបេ បោក្ខរណិយា ហេដ្ឋា នាគភវនំ អត្ថិ, តត្ថ និព្ពត្តោ មហានុភាវោ នាគរាជា. សកភវនាតិ អត្តនោ នាគភវនតោ. សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វាតិ សត្តវារេ អត្តនោ សរីរភោគេហិ ភគវតោ កាយំ បរិវារេត្វា. ឧបរិមុទ្ធនិ មហន្តំ ផណំ វិហច្ចាតិ ភគវតោ មុទ្ធប្បទេសស្ស ឧបរិ អត្តនោ មហន្តំ ផណំ បសារេត្វា. ‘‘ផណំ ករិត្វា’’តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ.

តស្ស កិរ នាគរាជស្ស ឯតទហោសិ ‘‘ភគវា ច មយ្ហំ ភវនសមីបេ រុក្ខមូលេ និសិន្នោ, អយញ្ច សត្តាហវទ្ទលិកា វត្តតិ, វាសាគារមស្ស លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ សត្តរតនមយំ បាសាទំ និម្មិនិតុំ សក្កោន្តោបិ ‘‘ឯវំ កតេ កាយសារោ គហិតោ ន ភវិស្សតិ, ទសពលស្ស កាយវេយ្យាវច្ចំ ករិស្សាមី’’តិ មហន្តំ អត្តភាវំ កត្វា សត្ថារំ សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិ ផណំ កត្វា ធារេសិ. ‘‘បរិក្ខេបព្ភន្តរំ លោហបាសាទេ ភណ្ឌាគារគព្ភប្បមាណំ អហោសី’’តិ ខន្ធកដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៥) វុត្តំ. មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ហេដ្ឋាលោហបាសាទប្បមាណ’’ន្តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៨៤). ‘‘ឥច្ឆិតិច្ឆិតេន ឥរិយាបថេន សត្ថា វិហរិស្សតី’’តិ កិរ នាគរាជស្ស អជ្ឈាសយោ. ភគវា បន យថានិសិន្នោវ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ. តញ្ច ឋានំ សុបិហិតវាតបានំ សុផុសិតអគ្គឡទ្វារំ កូដាគារំ វិយ អហោសិ. មា ភគវន្តំ សីតន្តិអាទិ តស្ស តថា ករិត្វា ឋានការណបរិទីបនំ. សោ ហិ ‘‘មា ភគវន្តំ សីតំ ពាធយិត្ថ, មា ឧណ្ហំ, មា ឌំសាទិសម្ផស្សោ ពាធយិត្ថា’’តិ តថា ករិត្វា អដ្ឋាសិ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ សត្តាហវទ្ទលិកាយ ឧណ្ហមេវ នត្ថិ, សចេ បន អន្តរន្តរា មេឃោ វិគច្ឆេយ្យ, ឧណ្ហំ ភវេយ្យ, តម្បិ មា ពាធយិត្ថាតិ ឯវំ តស្ស ចិន្តេតុំ យុត្តំ. កេចិ បនេត្ថ វទន្តិ ‘‘ឧណ្ហគ្គហណំ ភោគបរិក្ខេបស្ស វិបុលភាវករណេ ការណកិត្តនំ. ខុទ្ទកេ ហិ តស្មិំ ភគវន្តំ នាគស្ស សរីរសម្ភូតា ឧស្មា ពាធេយ្យ, វិបុលភាវករណេន បន តាទិសំ ‘មា ឧណ្ហំ ពាធយិត្ថា’តិ តថា ករិត្វា អដ្ឋាសី’’តិ.

វិទ្ធន្តិ ឧព្ពិទ្ធំ, មេឃវិគមេន ទូរីភូតន្តិ អត្ថោ. វិគតវលាហកន្តិ អបគតមេឃំ. ទេវន្តិ អាកាសំ. វិទិត្វាតិ ‘‘ឥទានិ វិគតវលាហកោ អាកាសោ, នត្ថិ ភគវតោ សីតាទិឧបទ្ទវោ’’តិ ញត្វា. វិនិវេឋេត្វាតិ អបនេត្វា. សកវណ្ណន្តិ អត្តនោ នាគរូបំ. បដិសំហរិត្វាតិ អន្តរធាបេត្វា. មាណវកវណ្ណន្តិ កុមារករូបំ.

ឯតមត្ថន្តិ វិវេកសុខប្បដិសំវេទិនោ យត្ថ កត្ថចិ សុខមេវ ហោតីតិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការេន ជានិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ វិវេកសុខានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ សុខោ វិវេកោតិ និព្ពានសង្ខាតោ ឧបធិវិវេកោ សុខោ. តុដ្ឋស្សាតិ ចតុមគ្គញាណសន្តោសេន តុដ្ឋស្ស. សុតធម្មស្សាតិ បកាសិតធម្មស្ស វិស្សុតធម្មស្ស. បស្សតោតិ តំ វិវេកំ, យំ វា កិញ្ចិ បស្សិតព្ពំ នាម, តំ សព្ពំ អត្តនោ វីរិយពលាធិគតេន ញាណចក្ខុនា បស្សន្តស្ស. អព្យាបជ្ជន្តិ អកុប្បនភាវោ, ឯតេន មេត្តាបុព្ពភាគោ ទស្សិតោ. បាណភូតេសុ សំយមោតិ សត្តេសុ ច សំយមោ អវិហិំសនភាវោ សុខោតិ អត្ថោ. ឯតេន ករុណាបុព្ពភាគោ ទស្សិតោ.

សុខា វិរាគតា លោកេតិ វិគតរាគតាបិ លោកេ សុខា. កីទិសី? កាមានំ សមតិក្កមោតិ, យា កាមានំ សមតិក្កមោតិ វុច្ចតិ, សា វិគតរាគតាបិ សុខាតិ អត្ថោ, ឯតេន អនាគាមិមគ្គោ កថិតោ. អស្មិមានស្ស យោ វិនយោតិ ឥមិនា បន អរហត្តំ កថិតំ. អរហត្តញ្ហិ អស្មិមានស្ស បដិប្បស្សទ្ធិវិនយោតិ វុច្ចតិ, ឥតោ បរញ្ច សុខំ នាម នត្ថិ, តេនាហ ‘‘ឯតំ វេ បរមំ សុខ’’ន្តិ. ឯវំ អរហត្តេន ទេសនាយ កូដំ គណ្ហីតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. រាជសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ សម្ពហុលានន្តិ វិនយបរិយាយេន តយោ ជនា ‘‘សម្ពហុលា’’តិ វុច្ចន្តិ, តតោ បរំ សង្ឃោ. សុត្តន្តបរិយាយេន បន តយោ តយោ ឯវ, តតោ ឧទ្ធំ សម្ពហុលា. តស្មា ឥធាបិ សុត្តន្តបរិយាយេន សម្ពហុលាតិ វេទិតព្ពា. ឧបដ្ឋានសាលាយន្តិ ធម្មសភាមណ្ឌបេ. សា ហិ ធម្មំ ទេសេតុំ អាគតស្ស តថាគតស្ស ភិក្ខូនំ ឧបដ្ឋានករណដ្ឋានន្តិ ‘‘ឧបដ្ឋានសាលា’’តិ វុច្ចតិ. អថ វា យត្ថ ភិក្ខូ វិនយំ វិនិច្ឆិនន្តិ, ធម្មំ កថេន្តិ, សាកច្ឆំ សមាបជ្ជន្តិ, សន្និបតនវសេន បកតិយា ឧបតិដ្ឋន្តិ, សា សាលាបិ មណ្ឌបោបិ ‘‘ឧបដ្ឋានសាលា’’ត្វេវ វុច្ចតិ. តត្ថាបិ ហិ ពុទ្ធាសនំ និច្ចំ បញ្ញត្តមេវ ហោតិ. ឥទញ្ហិ ពុទ្ធានំ ធរមានកាលេ ភិក្ខូនំ ចារិត្តំ. សន្និសិន្នានន្តិ និសជ្ជនវសេន សង្គម្ម និសិន្នានំ. សន្និបតិតានន្តិ តតោ តតោ អាគន្ត្វា សន្និបតនវសេន សន្និបតិតានំ. អថ វា ពុទ្ធាសនំ បុរតោ កត្វា សត្ថុ សម្មុខេ វិយ អាទរុប្បត្តិយា សក្កច្ចំ និសីទនវសេន សន្និសិន្នានំ, សមានជ្ឈាសយត្តា អញ្ញមញ្ញស្មិំ អជ្ឈាសយេន សុដ្ឋុ សម្មា ច និបតនវសេន សន្និបតិតានំ. អយន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានំ និទ្ទិសតិ. អន្តរាកថាតិ កម្មដ្ឋានមនសិការឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនំ អន្តរា អញ្ញា ឯកា កថា, អថ វា មជ្ឈន្ហិកេ លទ្ធស្ស សុគតោវាទស្ស, សាយំ លភិតព្ពស្ស ធម្មស្សវនស្ស ច អន្តរា បវត្តត្តា អន្តរាកថា, សមណសមាចារស្សេវ វា អន្តរា បវត្តា អញ្ញា ឯកា កថាតិ អន្តរាកថា. ឧទបាទីតិ ឧប្បន្នា.

ឥមេសំ ទ្វិន្នំ រាជូនន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. មហទ្ធនតរោ វាតិអាទីសុ បថវិយំ និខណិត្វា ឋបិតំ សត្តរតននិចយសង្ខាតំ មហន្តំ ធនំ ឯតស្សាតិ មហទ្ធនោ, ទ្វីសុ អយំ អតិសយេន មហទ្ធនោតិ មហទ្ធនតរោ. វាសទ្ទោ វិកប្បត្ថោ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – និច្ចបរិព្ពយវសេន មហន្តោ ភោគោ ឯតស្សាតិ មហាភោគោ. ទេវសិកំ បវិសនអាយភូតោ មហន្តោ កោសោ ឯតស្សាតិ មហាកោសោ. អបរេ បន ‘‘ទេវសិកំ បវិសនអាយភូតំ មណិសារផេគ្គុគុម្ពាទិភេទភិន្នំ បរិគ្គហវត្ថុ ធនំ, តទេវ សារគព្ភាទីសុ និហិតំ កោសោ’’តិ វទន្តិ. វជិរោ, មហានីលោ, ឥន្ទនីលោ, មរកតោ, វេឡុរិយោ, បទុមរាគោ, ផុស្សរាគោ, កក្កេតនោ, បុលាកោ, វិមលោ, លោហិតង្កោ, ផលិកោ, បវាឡោ, ជោតិរសោ, គោមុត្តកោ, គោមេទកោ, សោគន្ធិកោ, មុត្តា, សង្ខោ, អញ្ជនមូលោ, រាជបដ្ដោ, អមតំសកោ, បិយកោ, ព្រាហ្មណី ចាតិ ចតុព្ពីសតិ មណិ នាម. សត្ត លោហានិ កហាបណោ ច សារោ នាម. សយនច្ឆាទនបាវុរណគជទន្តសិលាទីនិ ផេគ្គុ នាម. ចន្ទនាគរុកុង្កុមតគរកប្បូរាទិ គុម្ពា នាម. តត្ថ បុរិមេន អាទិសទ្ទេន សាលិវីហិអាទិមុគ្គមាសាទិបុព្ពណ្ណាបរណ្ណភេទំ ធញ្ញវិកតិំ អាទិំ កត្វា យំ សត្តានំ ឧបភោគបរិភោគភូតំ វត្ថុ, តំ សព្ពំ សង្គយ្ហតិ. មហន្តំ វិជិតំ រដ្ឋំ ឯតស្សាតិ មហាវិជិតោ. មហន្តោ ហត្ថិអស្សាទិវាហនោ ឯតស្សាតិ មហាវាហនោ. មហន្តំ សេនាពលញ្ចេវ ថាមពលញ្ច ឯតស្សាតិ មហព្ពលោ. ឥច្ឆិតនិព្ពត្តិសង្ខាតា បុញ្ញកម្មនិប្ផន្នា មហតី ឥទ្ធិ ឯតស្សាតិ មហិទ្ធិកោ. តេជសង្ខាតោ ឧស្សាហមន្តបភុសត្តិសង្ខាតោ វា មហន្តោ អានុភាវោ ឯតស្សាតិ មហានុភាវោ.

ឯត្ថ ច បឋមេន អាយសម្បទា, ទុតិយេន វិត្តូបករណសម្បទា, តតិយេន វិភវសម្បទា, ចតុត្ថេន ជនបទសម្បទា, បញ្ចមេន យានសម្បទា, ឆដ្ឋេន បរិវារសម្បទាយ សទ្ធិំ អត្តសម្បទា, សត្តមេន បុញ្ញកម្មសម្បទា, អដ្ឋមេន បភាវសម្បទា តេសំ រាជូនំ បកាសិតា ហោតិ. តេន យា សា សាមិសម្បត្តិ, អមច្ចសម្បត្តិ, សេនាសម្បត្តិ, រដ្ឋសម្បត្តិ, វិភវសម្បត្តិ, មិត្តសម្បត្តិ, ទុគ្គសម្បត្តីតិ សត្ត បកតិសម្បទា រាជូនំ ឥច្ឆិតព្ពា. តា សព្ពា យថារហំ បរិទីបិតាតិ វេទិតព្ពា.

ទានាទីហិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ បរិសំ រញ្ជេតីតិ រាជា. មគធានំ ឥស្សរោតិ មាគធោ. មហតិយា សេនាយ សមន្នាគតត្តា សេនិយគោត្តត្តា វា សេនិយោ. ពិម្ពិ វុច្ចតិ សុវណ្ណំ, តស្មា សារពិម្ពិវណ្ណតាយ ពិម្ពិសារោ. កេចិ បន ‘‘នាមមេវេតំ តស្ស រញ្ញោ’’តិ វទន្តិ. បច្ចាមិត្តំ បរសេនំ ជិនាតីតិ បសេនទិ. កោសលរដ្ឋស្ស អធិបតីតិ កោសលោ. អយញ្ចរហីតិ ឯត្ថ ចរហីតិ និបាតមត្តំ. វិប្បកតាតិ អបរិយោសិតា. អយំ តេសំ ភិក្ខូនំ អន្តរាកថា អនិដ្ឋិតាតិ អត្ថោ.

សាយន្ហសមយន្តិ សាយន្ហេ ឯកំ សមយំ. បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោតិ តតោ តតោ រូបាទិអារម្មណតោ ចិត្តស្ស បដិសំហរណតោ បដិសល្លានសង្ខាតាយ ផលសមាបត្តិតោ យថាកាលបរិច្ឆេទំ វុដ្ឋិតោ. ភគវា ហិ បុព្ពណ្ហសមយំ ភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា ភិក្ខូនំ សុលភបិណ្ឌបាតំ កត្វា កតភត្តកិច្ចោ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ សាវត្ថិតោ និក្ខមិត្វា វិហារំ បវិសិត្វា គន្ធកុដិប្បមុខេ ឋត្វា វត្តំ ទស្សេត្វា ឋិតានំ ភិក្ខូនំ យថាសមុដ្ឋិតំ សុគតោវាទំ ទត្វា តេសុ អរញ្ញរុក្ខមូលាទិទិវាដ្ឋានំ ឧទ្ទិស្ស គតេសុ គន្ធកុដិំ បវិសិត្វា ផលសមាបត្តិសុខេន ទិវសភាគំ វីតិនាមេត្វា យថាកាលបរិច្ឆេទេ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ, ‘‘មយ្ហំ ឧបគមនំ អាគមយមានា ចតស្សោ បរិសា សកលវិហារំ បរិបូរេន្តិយោ និសិន្នា, ឥទានិ មេ ធម្មទេសនត្ថំ ធម្មសភាមណ្ឌលំ ឧបគន្តុំ កាលោ’’តិ អាសនតោ វុដ្ឋាយ, កេសរសីហោ វិយ កញ្ចនគុហាយ សុរភិគន្ធកុដិតោ និក្ខមិត្វា យូថំ ឧបសង្កមន្តោ មត្តវរវារណោ វិយ អកាយចាបល្លេន ចារុវិក្កន្តគមនោ អសីតិអនុព្យញ្ជនប្បដិមណ្ឌិតពាត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណសមុជ្ជលាយ ព្យាមប្បភាយ បរិក្ខេបវិលាសសម្បន្នាយ បភស្សរកេតុមាលាលង្កតាយ នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋបភស្សរានំ វសេន ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរំសិយោ វិស្សជ្ជេន្តិយា អចិន្តេយ្យានុភាវាយ អនុបមាយ ពុទ្ធលីលាយ សមន្នាគតាយ រូបកាយសម្បត្តិយា សកលវិហារំ ឯកាលោកំ កុរុមានោ ឧបដ្ឋានសាលំ ឧបសង្កមិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា…បេ… តេនុបសង្កមី’’តិ.

ឯវំ ឧបសង្កមិត្វា វត្តំ ទស្សេត្វា និសិន្នេ តេ ភិក្ខូ តុណ្ហីភូតេ ទិស្វា ‘‘មយិ អកថេន្តេ ឥមេ ភិក្ខូ ពុទ្ធគារវេន កប្បម្បិ ន កថេស្សន្តី’’តិ កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ ‘‘កាយ នុត្ថ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កាយ នុត្ថាតិ កតមាយ នុ ភវថ. ‘‘កាយ នោត្ថា’’តិបិ បាឡិ, សោ ឯវត្ថោ, ‘‘កាយ ន្វេត្ថា’’តិបិ បឋន្តិ, តស្ស កតមាយ នុ ឯត្ថាតិ អត្ថោ. តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – ភិក្ខវេ, កតមាយ នាម កថាយ ឥធ សន្និសិន្នា ភវថ, កតមា ច តុម្ហាកំ កថា មមាគមនបច្ចយា អនិដ្ឋិតា, តំ និដ្ឋាបេស្សាមីតិ ឯវំ សព្ពញ្ញុបវារណាយ បវារេសិ.

ន ខ្វេតន្តិ ន ខោ ឯតំ, អយមេវ វា បាឋោ. ‘‘ន ខោត’’ន្តិបិ បឋន្តិ, ន ខោ ឯតំ ឥច្ចេវ បទវិភាគោ. កុលបុត្តានន្តិ ជាតិអាចារកុលបុត្តានំ. សទ្ធាតិ សទ្ធាយ, កម្មផលសទ្ធាយ រតនត្តយសទ្ធាយ ច. អគារស្មាតិ ឃរតោ, គហដ្ឋភាវាតិ អត្ថោ. អនគារិយន្តិ បព្ពជ្ជំ. បព្ពជិតានន្តិ ឧបគតានំ. យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ. តត្ថាយំ បទយោជនា – ‘‘ភិក្ខវេ, តុម្ហេ នេវ រាជាភិនីតា ន ចោរាភិនីតា ន ឥណដ្ដា ន ជីវិតបកតា បព្ពជិតា, អថ ខោ សទ្ធាយ អគារតោ និក្ខមិត្វា មម សាសនេ បព្ពជិតា, តុម្ហេ ឯតរហិ ឯវរូបិំ រាជប្បដិសំយុត្តំ តិរច្ឆានកថំ កថេយ្យាថ, យំ ឯវរូបាយ កថាយ កថនំ, ឯតំ តុម្ហាកំ ន ខោ បតិរូបំ ន យុត្តមេវា’’តិ.

ឯវំ សន្និបតិតានំ បព្ពជិតានំ អប្បតិរូបំ បដិក្ខិបិត្វា ឥទានិ នេសំ បតិរូបំ បដិបត្តិំ អនុជានន្តោ ‘‘សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយំ ធម្មី វា កថា អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ’’តិ អាហ. តត្ថ វោតិ តុម្ហាកំ. ករណីយន្តិ ហិ បទំ អបេក្ខិត្វា កត្តរិ សាមិវចនមេតំ, តស្មា តុម្ហេហីតិ អត្ថោ. ទ្វយំ ករណីយន្តិ ទ្វេ កាតព្ពា. ធម្មី កថាតិ ចតុសច្ចធម្មតោ អនបេតា កថា, បវត្តិនិវត្តិបរិទីបិនី ធម្មទេសនាតិ អត្ថោ. ទសកថាវត្ថុសង្ខាតាបិ ហិ ធម្មកថា តទេកទេសា ឯវាតិ. អរិយោតិ ឯកន្តហិតាវហត្តា អរិយោ, វិសុទ្ធោ ឧត្តមោតិ វា អរិយោ. តុណ្ហីភាវោតិ សមថវិបស្សនាភាវនាភូតំ អកថនំ. កេចិ បន ‘‘វចីសង្ខារបដិបក្ខភាវតោ ទុតិយជ្ឈានំ អរិយោ តុណ្ហីភាវោ’’តិ វទន្តិ. អបរេ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈានំ អរិយោ តុណ្ហីភាវោ’’តិ វទន្តិ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – ‘‘ភិក្ខវេ, ចិត្តវិវេកស្ស បរិព្រូហនត្ថំ វិវេកដ្ឋកាយា សុញ្ញាគារេ វិហរន្តា សចេ កទាចិ សន្និបតថ, ឯវំ សន្និបតិតេហិ តុម្ហេហិ ‘អស្សុតំ សាវេតិ សុតំ វា បរិយោទបេតី’តិ វុត្តនយេន អញ្ញមញ្ញស្សូបការាយ ខន្ធាទីនំ អនិច្ចតាទិបដិសំយុត្តា ធម្មកថា វា បវត្តេតព្ពា, អញ្ញមញ្ញំ អព្យាពាធនត្ថំ ឈានសមាបត្តិយា វា វិហរិតព្ព’’ន្តិ.

តត្ថ បុរិមេន ករណីយវចនេន អនោតិណ្ណានំ សាសនេ ឱតរណូបាយំ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន ឱតិណ្ណានំ សំសារតោ និស្សរណូបាយំ. បុរិមេន វា អាគមវេយ្យត្តិយេ និយោជេតិ, បច្ឆិមេន អធិគមវេយ្យត្តិយេ. អថ វា បុរិមេន សម្មាទិដ្ឋិយា បឋមំ ឧប្បត្តិហេតុំ ទីបេតិ, ទុតិយេន ទុតិយំ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, ហេតូ ទ្វេ បច្ចយា សម្មាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយ បរតោ ច ឃោសោ, បច្ចត្តញ្ច យោនិសោ មនសិការោ’’តិ (អ. និ. ២.១២៧).

បុរិមេន វា លោកិយសម្មាទិដ្ឋិយា មូលការណំ វិភាវេតិ, បច្ឆិមេន លោកុត្តរសម្មាទិដ្ឋិយា មូលការណន្តិ ឯវមាទិនា ឯត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ តេហិ ភិក្ខូហិ កិត្តិតកាមសម្បត្តិតោ ឈានាទិសម្បត្តិ សន្តតរា ចេវ បណីតតរា ចាតិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ អរិយវិហារសុខានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យញ្ច កាមសុខំ លោកេតិ លោកសទ្ទោ ‘‘ខន្ធលោកោ អាយតនលោកោ ធាតុលោកោ’’តិអាទីសុ (មហានិ. ៣, ៧; ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២) សង្ខារេសុ អាគតោ.

‘‘យាវតា ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តិ,

ទិសា ភន្តិ វិរោចនា;

តាវ សហស្សធា លោកោ,

ឯត្ថ តេ វត្តតី វសោ’’តិ. –

អាទីសុ (ម. និ. ១.៥០៣) ឱកាសេ អាគតោ. ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ’’តិអាទីសុ (មហាវ. ៩; ម. និ. ១.២៨៣) សត្តេសុ. ឥធ បន សត្តលោកេ ឱកាសលោកេ ច វេទិតព្ពោ. តស្មា អវីចិតោ បដ្ឋាយ ឧបរិ ព្រហ្មលោកតោ ហេដ្ឋា ឯតស្មិំ លោកេ យំ វត្ថុកាមេ បដិច្ច កិលេសកាមវសេន ឧប្បជ្ជនតោ កាមសហគតំ សុខំ. យញ្ចិទំ ទិវិយំ សុខន្តិ យញ្ច ឥទំ ទិវិ ភវំ ទិព្ពវិហារវសេន ច លទ្ធព្ពំ ព្រហ្មានំ មនុស្សានញ្ច រូបសមាបត្តិសុខំ. តណ្ហក្ខយសុខស្សាតិ យំ អាគម្ម តណ្ហា ខីយតិ, តំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា តណ្ហាយ ច បដិបស្សម្ភនវសេន បវត្តផលសមាបត្តិសុខំ តណ្ហក្ខយសុខំ នាម, តស្ស តណ្ហក្ខយសុខស្ស. ឯតេតិ លិង្គវិបល្លាសេន និទ្ទេសោ, ឯតានិ សុខានីតិ អត្ថោ. កេចិ ឧភយម្បិ សុខសាមញ្ញេន គហេត្វា ‘‘ឯត’’ន្តិ បឋន្តិ, តេសំ ‘‘កលំ នាគ្ឃតី’’តិ បាឋេន ភវិតព្ពំ.

សោឡសិន្តិ សោឡសន្នំ បូរណិំ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – ចក្កវត្តិសុខំ អាទិំ កត្វា សព្ពស្មិំ មនុស្សលោកេ មនុស្សសុខំ, នាគសុបណ្ណាទិលោកេ នាគាទីហិ អនុភវិតព្ពំ សុខំ, ចាតុមហារាជិកាទិទេវលោកេ ឆព្ពិធំ កាមសុខន្តិ យំ ឯកាទសវិធេ កាមលោកេ ឧប្បជ្ជន្តំ កាមសុខំ, យញ្ច ឥទំ រូបារូបទេវេសុ ទិព្ពវិហារភូតេសុ រូបារូបជ្ឈានេសុ ច ឧប្បន្នត្តា ‘‘ទិវិយ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ លោកិយជ្ឈានសុខំ, សកលម្បិ តទុភយំ តណ្ហក្ខយសុខសង្ខាតំ ផលសមាបត្តិសុខំ សោឡស ភាគេ កត្វា តតោ ឯកភាគំ សោឡសភាគគុណេ លទ្ធំ ឯកភាគសង្ខាតំ កលំ ន អគ្ឃតីតិ.

អយញ្ច អត្ថវណ្ណនា ផលសមាបត្តិសាមញ្ញេន វុត្តា. បាឡិយំ អវិសេសេន តណ្ហក្ខយស្ស អាគតត្តា បឋមផលសមាបត្តិសុខស្សាបិ កលំ លោកិយំ ន អគ្ឃតិ ឯវ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘បថព្យា ឯករជ្ជេន, សគ្គស្ស គមនេន វា;

សព្ពលោកាធិបច្ចេន, សោតាបត្តិផលំ វរ’’ន្តិ. (ធ. ប. ១៧៨);

សោតាបត្តិសំយុត្តេបិ វុត្តំ –

‘‘កិញ្ចាបិ, ភិក្ខវេ, រាជា ចក្កវត្តី ចតុន្នំ ទីបានំ ឥស្សរិយាធិបច្ចំ រជ្ជំ ការេត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា សុគតិំ សគ្គំ លោកំ ឧបបជ្ជតិ ទេវានំ តាវតិំសានំ សហព្យតំ, សោ តត្ថ នន្ទនេ វនេ អច្ឆរាសង្ឃបរិវុតោ ទិព្ពេហិ ច បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេតិ, សោ ចតូហិ ធម្មេហិ អសមន្នាគតោ. អថ ខោ សោ អបរិមុត្តោវ និរយា, អបរិមុត្តោ តិរច្ឆានយោនិយា, អបរិមុត្តោ បេត្តិវិសយា, អបរិមុត្តោ អបាយទុគ្គតិវិនិបាតា. កិញ្ចាបិ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ បិណ្ឌិយាលោបេន យាបេតិ, នន្តកានិ ច ធារេតិ, សោ ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ, អថ ខោ សោ បរិមុត្តោ និរយា, បរិមុត្តោ តិរច្ឆានយោនិយា, បរិមុត្តោ បេត្តិវិសយា, បរិមុត្តោ អបាយទុគ្គតិវិនិបាតា.

‘‘កតមេហិ ចតូហិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ ‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ…បេ... ពុទ្ធោ ភគវា’តិ. ធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេន…បេ… វិញ្ញូហី’តិ. សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន…បេ… បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា’តិ. អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ អខណ្ឌេហិ…បេ… សមាធិសំវត្តនិកេហិ. ឥមេហិ ចតូហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ ហោតិ. យោ ច, ភិក្ខវេ, ចតុន្នំ ទីបានំ បដិលាភោ, យោ ចតុន្នំ ធម្មានំ បដិលាភោ, ចតុន្នំ ទីបានំ បដិលាភោ ចតុន្នំ ធម្មានំ បដិលាភស្ស កលំ នាគ្ឃតិ សោឡសិ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៩៩៧).

ឯវំ ភគវា សព្ពត្ថ លោកិយសុខំ សឧត្តរំ សាតិសយំ, លោកុត្តរសុខមេវ អនុត្តរន្តិ អតិសយន្តិ ភាជេសីតិ.

ទុតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទណ្ឌសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ កុមារកាតិ ទារកា. អន្តរា ច សាវត្ថិំ អន្តរា ច ជេតវនន្តិ អន្តរាសទ្ទោ ‘‘តទន្តរំ កោ ជានេយ្យ, អញ្ញត្រ តថាគតា’’តិ (អ. និ. ៦.៤៤; ១០.៧៥), ‘‘ជនា សង្គម្ម មន្តេន្តិ, មញ្ច ត្វញ្ច កិមន្តរ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២២៨) ការណេ អាគតោ. ‘‘អទ្ទសា មំ, ភន្តេ, អញ្ញតរា ឥត្ថី វិជ្ជន្តរិកាយ ភាជនំ ធោវន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៤៩) ខណេ. ‘‘យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបា’’តិអាទីសុ (ឧទា. ២០) ចិត្តេ. ‘‘អន្តរា វោសានមាបាទី’’តិអាទីសុ វេមជ្ឈេ. ‘‘អបិចាយំ, ភិក្ខវេ, តបោទា ទ្វិន្នំ មហានិរយានំ អន្តរិកាយ អាគច្ឆតី’’តិអាទីសុ (បារា. ២៣១) វិវរេ. ស្វាយមិធាបិ វិវរេ វេទិតព្ពោ. តស្មា សាវត្ថិយា ច ជេតវនស្ស ច វិវរេតិ, ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អន្តរាសទ្ទយោគតោ ចេត្ថ ឧបយោគវចនំ ‘‘អន្តរា ច សាវត្ថិំ អន្តរា ច ជេតវន’’ន្តិ. ឦទិសេសុ ឋានេសុ អក្ខរចិន្តកា ‘‘អន្តរា គាមញ្ច នទិញ្ច គច្ឆតី’’តិ ឯកមេវ អន្តរាសទ្ទំ បយុជ្ជន្តិ, សោ ទុតិយបទេនបិ យោជេតព្ពោ ហោតិ. ឥធ បន យោជេត្វា វុត្តោ.

អហិំ ទណ្ឌេន ហនន្តីតិ ពិលតោ និក្ខមិត្វា គោចរាយ គច្ឆន្តំ កណ្ហសប្បំ ឆាតជ្ឈត្តំ អនុពន្ធិត្វា យដ្ឋីហិ បោថេន្តិ. តេន ច សមយេន ភគវា សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ តេ ទារកេ អហិំ ទណ្ឌេន ហនន្តេ ទិស្វា ‘‘កស្មា កុមារកា ឥមំ អហិំ ទណ្ឌេន ហនថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឌំសនភយេន, ភន្តេ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘ឥមេ អត្តនោ សុខំ ករិស្សាមាតិ ឥមំ បហរន្តា និព្ពត្តដ្ឋានេ ទុក្ខំ អនុភវិស្សន្តិ, អហោ អវិជ្ជាយ និកតិកោសល្ល’’ន្តិ ធម្មសំវេគំ ឧប្បាទេសិ. តេនេវ ច ធម្មសំវេគេន ឧទានំ ឧទានេសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ ភគវា’’តិអាទិ.

តត្ថ ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ‘‘ឥមេ ទារកា អត្តសុខាយ បរទុក្ខំ ករោន្តា សយំ បរត្ថ សុខំ ន លភិស្សន្តី’’តិ ឯតមត្ថំ ជានិត្វាតិ ឯវមេកេ វណ្ណេន្តិ. អញ្ញេសំ ទុប្បដិបន្នានំ សុខបរិយេសនំ អាយតិំ ទុក្ខាយ សំវត្តតិ, សុប្បដិបន្នានំ ឯកន្តេន សុខាយ សំវត្តតិ. តស្មា ‘‘បរវិហេសាវិនិមុត្តា អច្ចន្តមេវ សុខភាគិនោ វត មយ្ហំ ឱវាទប្បដិករា’’តិ សោមនស្សវសេនេវេតម្បិ សត្ថា ឧទានំ ឧទានេសីតិ វទន្តិ. អបរេ បន ភណន្តិ ‘‘ឯវំ តេហិ កុមារកេហិ បវត្តិតំ បរវិហេឋនំ សព្ពាការេន អាទីនវតោ វិទិត្វា បរវិហេសាយ បរានុកម្បាយ ច យថាក្កមំ អាទីនវានិសំសវិភាវនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ.

តត្ថ សុខកាមានីតិ ឯកន្តេនេវ អត្តនោ សុខស្ស ឥច្ឆនតោ សុខានុគិទ្ធានិ. ភូតានីតិ បាណិនោ. យោ ទណ្ឌេន វិហិំសតីតិ ឯត្ថ ទណ្ឌេនាតិ ទេសនាមត្តំ, ទណ្ឌេន វា លេឌ្ឌុសត្ថបាណិប្បហារាទីហិ វាតិ អត្ថោ. អថ វា ទណ្ឌេនាតិ ទណ្ឌនេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យោ សុខកាមានិ សព្ពភូតានិ ជាតិអាទិនា ឃដ្ដនវសេន វចីទណ្ឌេន វា បាណិមុគ្គរសត្ថាទីហិ បោថនតាឡនច្ឆេទនាទិវសេន សរីរទណ្ឌេន វា សតំ វា សហស្សំ វា ឋាបនវសេន ធនទណ្ឌេន វាតិ ឥមេសុ ទណ្ឌេសុ យេន កេនចិ ទណ្ឌេន វិហិំសតិ វិហេឋេតិ ទុក្ខំ បាបេតិ, អត្តនោ សុខមេសានោ, បេច្ច សោ ន លភតេ សុខន្តិ សោ បុគ្គលោ អត្តនោ សុខំ ឯសន្តោ គវេសន្តោ បត្ថេន្តោ បេច្ច បរលោកេ មនុស្សសុខំ ទិព្ពសុខំ និព្ពានសុខន្តិ តិវិធម្បិ សុខំ ន លភតិ, អញ្ញទត្ថុ តេន ទណ្ឌេន ទុក្ខមេវ លភតីតិ អត្ថោ.

បេច្ច សោ លភតេ សុខន្តិ យោ ខន្តិមេត្តានុទ្ទយសម្បន្នោ ‘‘យថាហំ សុខកាមោ ទុក្ខប្បដិកូលោ, ឯវំ សព្ពេបី’’តិ ចិន្តេត្វា សម្បត្តវិរតិអាទីសុ ឋិតោ វុត្តនយេន កេនចិ ទណ្ឌេន សព្ពានិបិ ភូតានិ ន ហិំសតិ ន ពាធតិ, សោ បុគ្គលោ បរលោកេ មនុស្សភូតោ មនុស្សសុខំ, ទេវភូតោ ទិព្ពសុខំ, ឧភយំ អតិក្កមន្តោ និព្ពានសុខំ លភតីតិ. ឯត្ថ ច តាទិសស្ស បុគ្គលស្ស អវស្សំភាវិតាយ តំ សុខំ បច្ចុប្បន្នំ វិយ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘លភតេ’’តិ វុត្តំ. បុរិមគាថាយបិ ឯសេវ នយោ.

តតិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សក្ការសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតីតិ កប្បានំ សតសហស្សាធិកេសុ ចតូសុ អសង្ខ្យេយ្យេសុ បរិបូរិតស្ស បុញ្ញសម្ភារវិសេសស្ស ផលភូតេន ‘‘ឥតោ បរំ មយ្ហំ ឱកាសោ នត្ថី’’តិ ឧស្សហជាតេន វិយ ឧបរូបរិ វឌ្ឍមានេន សក្ការាទិនា ភគវា សក្កតោ ហោតិ. សព្ពទិសាសុ ហិ យមកមហាមេឃោ វុដ្ឋហិត្វា មហោឃំ វិយ សព្ពបារមិយោ ‘‘ឯកស្មិំ អត្តភាវេ វិបាកំ ទស្សាមា’’តិ សម្បិណ្ឌិតា វិយ ភគវតោ លាភសក្ការមហោឃំ និព្ពត្តយិំសុ. តតោ អន្នបានវត្ថយានមាលាគន្ធវិលេបនាទិហត្ថា ខត្តិយព្រាហ្មណាទយោ អាគន្ត្វា ‘‘កហំ ពុទ្ធោ, កហំ ភគវា, កហំ ទេវទេវោ, កហំ នរាសភោ, កហំ បុរិសសីហោ’’តិ ភគវន្តំ បរិយេសន្តិ. សកដសតេហិ បច្ចយេ អាហរិត្វា ឱកាសំ អលភមានា សមន្តា គាវុតប្បមាណេបិ សកដធុរេន សកដធុរំ អាហច្ច តិដ្ឋន្តិ ចេវ អនុពន្ធន្តិ ច អន្ធកវិន្ទព្រាហ្មណាទយោ វិយ. សព្ពំ តំ ខន្ធកេ (មហាវ. ២៨២) តេសុ តេសុ ច សុត្តេសុ អាគតនយេន វេទិតព្ពំ. យថា ច ភគវតោ, ឯវំ ភិក្ខុសង្ឃស្សាតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យាវតា ខោ, ចុន្ទ, ឯតរហិ សង្ឃា វា គណា វា លោកេ ឧប្បន្នា, នាហំ, ចុន្ទ, អញ្ញំ ឯកសង្ឃម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តំ, យថរិវាយំ, ចុន្ទ, ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ (ទី. និ. ៣.១៧៦).

ស្វាយំ ភគវតោ ច ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ឧប្បន្នោ លាភសក្ការោ ឯកតោ ហុត្វា ទ្វិន្នំ មហានទីនំ ឧទកោឃោ វិយ អប្បមេយ្យោ អហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា សក្កតោ ហោតិ…បេ… បរិក្ខារានំ, ភិក្ខុសង្ឃោបិ សក្កតោ…បេ… បរិក្ខារាន’’ន្តិ.

តិត្ថិយា បន បុព្ពេ អកតបុញ្ញតាយ ច ទុប្បដិបន្នតាយ ច អសក្កតា អគរុកតា, ពុទ្ធុប្បាទេន បន វិសេសតោ វិបន្នសោភា សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនកា វិយ និប្បភា និត្តេជា ហតលាភសក្ការា អហេសុំ. តេ តាទិសំ ភគវតោ សង្ឃស្ស ច លាភសក្ការំ អសហមានា ឥស្សាបកតា ‘‘ឯវំ ឥមេ ផរុសាហិ វាចាហិ ឃដ្ដេត្វាវ បលាបេស្សាមា’’តិ ឧសូយា វិសុគ្គារំ ឧគ្គិរន្តា តត្ថ តត្ថ ភិក្ខូ អក្កោសន្តា បរិភាសន្តា វិចរិំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘អញ្ញតិត្ថិយា បន បរិព្ពាជកា អសក្កតា ហោន្តិ…បេ… បរិក្ខារានំ. អថ ខោ តេ អញ្ញតិត្ថិយា បរិព្ពាជកា ភគវតោ សក្ការំ អសហមានា ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច គាមេ ច អរញ្ញេ ច ភិក្ខូ ទិស្វា អសព្ភាហិ ផរុសាហិ វាចាហិ អក្កោសន្តិ បរិភាសន្តិ រោសេន្តិ វិហេសេន្តី’’តិ.

តត្ថ អសព្ភាហីតិ អសភាយោគ្គាហិ សភាយំ សាធុជនសមូហេ វត្តុំ អយុត្តាហិ, ទុដ្ឋុល្លាហីតិ អត្ថោ. ផរុសាហីតិ កក្ខឡាហិ មម្មច្ឆេទិកាហិ. អក្កោសន្តីតិ ជាតិអាទីហិ អក្កោសវត្ថូហិ ខុំសេន្តិ. បរិភាសន្តីតិ ភណ្ឌនវសេន ភយំ ឧប្បាទេន្តា តជ្ជេន្តិ. រោសេន្តីតិ យថា បរស្ស រោសោ ហោតិ, ឯវំ អនុទ្ធំសនវសេន រោសំ ឧប្បាទេន្តិ. វិហេសេន្តីតិ វិហេឋេន្តិ, វិវិធេហិ អាការេហិ អផាសុំ ករោន្តិ.

កថំ បនេតេ សមន្តបាសាទិកេ ភគវតិ ភិក្ខុសង្ឃេ ច អក្កោសាទីនិ បវត្តេសុន្តិ? ភគវតោ ឧប្បាទតោ បហីនលាភសក្ការតាយ ឧបហតចិត្តា បថវិំ ខណិត្វា បក្ខលន្តា វិយ អវណេ វេឡុរិយមណិម្ហិ វណំ ឧប្បាទេន្តា វិយ ច សុន្ទរិកំ នាម បរិព្ពាជិកំ សញ្ញាបេត្វា តាយ សត្ថុ ភិក្ខូនញ្ច អវណ្ណំ វុដ្ឋាបេត្វា អក្កោសាទីនិ បវត្តេសុំ. តំ បនេតំ សុន្ទរីវត្ថុ បរតោ សុន្ទរីសុត្តេ (ឧទា. ៣៨) បាឡិយំយេវ អាគមិស្សតិ, តស្មា យមេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ តត្ថេវ វណ្ណយិស្សាម.

ភិក្ខូ ភគវតោ សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា តំ បវត្តិមារោចេសុំ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ សម្ពហុលា ភិក្ខូ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិំសុ…បេ… វិហេសេន្តី’’តិ. តំ វុត្តត្ថមេវ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ ឥស្សាបកតានំ តិត្ថិយានំ វិប្បដិបត្តិំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ តេហិ កតេ វិប្បការេ បសន្នចិត្តេហិ ច បរេហិ កតេ ឧបការេ តាទិភាវានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ គាមេ អរញ្ញេ សុខទុក្ខផុដ្ឋោតិ គាមេ វា អរញ្ញេ វា យត្ថ កត្ថចិ សុខេន ទុក្ខេន ច ផុដ្ឋោ សុខទុក្ខានិ អនុភវន្តោ, តេសំ វា បច្ចយេហិ សមង្គីភូតោ. នេវត្តតោ នោ បរតោ ទហេថាតិ ‘‘អហំ សុខិតោ, អហំ ទុក្ខិតោ, មម សុខំ, មម ទុក្ខំ, បរេនិទំ មយ្ហំ សុខទុក្ខំ ឧប្បាទិត’’ន្តិ ច នេវ អត្តតោ ន បរតោ តំ សុខទុក្ខំ ឋបេថ. កស្មា? ន ហេត្ថ ខន្ធបញ្ចកេ អហន្តិ វា មមន្តិ វា បរោតិ វា បរស្សាតិ វា បស្សិតព្ពយុត្តកំ កិញ្ចិ អត្ថិ, កេវលំ សង្ខារា ឯវ បន យថាបច្ចយំ ឧប្បជ្ជិត្វា ខណេ ខណេ ភិជ្ជន្តីតិ. សុខទុក្ខគ្គហណញ្ចេត្ថ ទេសនាសីសំ, សព្ពស្សាបិ លោកធម្មស្ស វសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥតិ ភគវា ‘‘នាហំ ក្វចនិ, កស្សចិ កិញ្ចនតស្មិំ, ន ច មម ក្វចនិ, កត្ថចិ កិញ្ចនតត្ថី’’តិ ចតុកោដិកំ សុញ្ញតំ វិភាវេសិ.

ឥទានិ តស្ស អត្តតោ បរតោ ច អទហនស្ស ការណំ ទស្សេតិ ‘‘ផុសន្តិ ផស្សា ឧបធិំ បដិច្ចា’’តិ. ឯតេ សុខវេទនីយា ទុក្ខវេទនីយា ច ផស្សា នាម ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតំ ឧបធិំ បដិច្ច តស្មិំ សតិ យថាសកំ វិសយំ ផុសន្តិ, តត្ថ បវត្តន្តិយេវ. អទុក្ខមសុខា ហិ វេទនា សន្តសភាវតាយ សុខេ ឯវ សង្គហំ គច្ឆតីតិ ទុវិធសម្ផស្សវសេនេវាយំ អត្ថវណ្ណនា កតា.

យថា បន តេ ផស្សា ន ផុសន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘និរុបធិំ កេន ផុសេយ្យុំ ផស្សា’’តិ វុត្តំ. សព្ពសោ ហិ ខន្ធូបធិយា អសតិ កេន ការណេន តេ ផស្សា ផុសេយ្យុំ, ន តំ ការណំ អត្ថិ. យទិ ហិ តុម្ហេ អក្កោសាទិវសេន ឧប្បជ្ជនសុខទុក្ខំ ន ឥច្ឆថ, សព្ពសោ និរុបធិភាវេយេវ យោគំ ករេយ្យាថាតិ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុយា គាថំ និដ្ឋបេសិ. ឯវំ ឥមិនា ឧទានេន វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ឧបាសកសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ ឥច្ឆានង្គលកោតិ ឥច្ឆានង្គលនាមកោ កោសលេសុ ឯកោ ព្រាហ្មណគាមោ, តំនិវាសិតាយ តត្ថ វា ជាតោ ភវោតិ វា ឥច្ឆានង្គលកោ. ឧបាសកោតិ តីហិ សរណគមនេហិ ភគវតោ សន្តិកេ ឧបាសកភាវស្ស បវេទិតត្តា ឧបាសកោ បញ្ចសិក្ខាបទិកោ ពុទ្ធមាមកោ, ធម្មមាមកោ, សង្ឃមាមកោ. កេនចិទេវ ករណីយេនាតិ ឧទ្ធារសោធាបនាទិនា កេនចិទេវ កត្តព្ពេន. តីរេត្វាតិ និដ្ឋាបេត្វា. អយំ កិរ ឧបាសកោ បុព្ពេ អភិណ្ហំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បយិរុបាសតិ, សោ កតិបយំ កាលំ ពហុករណីយតាយ សត្ថុ ទស្សនំ នាភិសម្ភោសិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ចិរស្សំ ខោ ត្វំ, ឧបាសក, ឥមំ បរិយាយមកាសិ, យទិទំ ឥធាគមនាយា’’តិ.

តត្ថ ចិរស្សន្តិ ចិរេន. បរិយាយន្តិ វារំ. យទិទន្តិ និបាតោ, យោ អយន្តិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥធ មម សន្តិកេ អាគមនាយ យោ អយំ អជ្ជ កតោ វារោ, តំ ឥមំ ចិរេន បបញ្ចំ កត្វា អកាសីតិ. ចិរបដិកាហន្តិ ចិរបដិកោ អហំ, ចិរកាលតោ បដ្ឋាយ អហំ ឧបសង្កមិតុកាមោតិ សម្ពន្ធោ. កេហិចិ កេហិចីតិ ឯកច្ចេហិ ឯកច្ចេហិ. អថ វា កេហិចិ កេហិចីតិ យេហិ វា តេហិ វា. តត្ថ គារវំ ទស្សេតិ. សត្ថរិ អភិប្បសន្នស្ស ហិ សត្ថុទស្សនធម្មស្សវនេសុ វិយ ន អញ្ញត្ថ អាទរោ ហោតិ. កិច្ចករណីយេហីតិ ឯត្ថ អវស្សំ កាតព្ពំ កិច្ចំ, ឥតរំ ករណីយំ. បឋមំ វា កាតព្ពំ កិច្ចំ, បច្ឆា កាតព្ពំ ករណីយំ. ខុទ្ទកំ វា កិច្ចំ, មហន្តំ ករណីយំ. ព្យាវដោតិ ឧស្សុក្កោ. ឯវាហន្តិ ឯវំ ឥមិនា បការេន អហំ នាសក្ខិំ ឧបសង្កមិតុំ, ន អគារវាទិនាតិ អធិប្បាយោ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ទុល្លភេ ពុទ្ធុប្បាទេ មនុស្សត្តលាភេ ច សត្តានំ សកិញ្ចនភាវេន កិច្ចបសុតតាយ កុសលន្តរាយោ ហោតិ, ន អកិញ្ចនស្សាតិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ តទត្ថបរិទីបនមេវ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ សុខំ វត តស្ស ន ហោតិ កិញ្ចីតិ យស្ស បុគ្គលស្ស កិញ្ចិ រូបាទីសុ ឯកវត្ថុម្បិ ‘‘មមេត’’ន្តិ តណ្ហាយ បរិគ្គហិតភាវេន ន ហោតិ នត្ថិ ន វិជ្ជតិ, សុខំ វត តស្ស បុគ្គលស្ស, អហោ សុខមេវាតិ អត្ថោ. ‘‘ន ហោសី’’តិបិ បាឋោ, តស្ស អតីតកាលវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កេចិ បន ន ហោតិ កិញ្ចីតិ បទស្ស ‘‘រាគាទិកិញ្ចនំ យស្ស ន ហោតី’’តិ អត្ថំ វណ្ណេន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ បរិគ្គហធម្មវសេន ទេសនាយ អាគតត្តា. រាគាទិកិញ្ចនន្តិ បរិគ្គហេតព្ពស្សាបិ សង្គហេ សតិ យុត្តមេវ វុត្តំ សិយា អថ វា យស្ស បុគ្គលស្ស កិញ្ចិ អប្បម្បិ កិញ្ចនំ បលិពោធជាតំ រាគាទិកិញ្ចនាភាវតោ ឯវ ន ហោតិ, តំ តស្ស អកិញ្ចនត្តំ សុខស្ស បច្ចយភាវតោ សុខំ វតំ, អហោ សុខន្តិ អត្ថោ. កស្ស បន ន ហោតិ កិញ្ចនន្តិ ចេ, អាហ ‘‘សង្ខាតធម្មស្ស ពហុស្សុតស្សា’’តិ. យោ ចតូហិបិ មគ្គសង្ខាហិ សោឡសកិច្ចនិប្ផត្តិយា សង្ខាតធម្មោ កតកិច្ចោ, តតោ ឯវ បដិវេធពាហុសច្ចេន ពហុស្សុតោ, តស្ស.

ឥតិ ភគវា អកិញ្ចនភាវេ អានិសំសំ ទស្សេត្វា សកិញ្ចនភាវេ អាទីនវំ ទស្សេតុំ ‘‘សកិញ្ចនំ បស្សា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – រាគាទិកិញ្ចនានំ អាមិសកិញ្ចនានញ្ច អត្ថិតាយ សកិញ្ចនំ, សកិញ្ចនត្តា ឯវ អលទ្ធានញ្ច លទ្ធានញ្ច កាមានំ បរិយេសនារក្ខណហេតុ កិច្ចករណីយវសេន ‘‘អហំ មមា’’តិ គហណវសេន ច វិហញ្ញមានំ វិឃាតំ អាបជ្ជមានំ បស្សាតិ ធម្មសំវេគប្បត្តោ សត្ថា អត្តនោ ចិត្តំ វទតិ. ជនោ ជនស្មិំ បដិពន្ធរូបោតិ សយំ អញ្ញោ ជនោ សមានោ អញ្ញស្មិំ ជនេ ‘‘អហំ ឥមស្ស, មម អយ’’ន្តិ តណ្ហាវសេន បដិពន្ធសភាវោ ហុត្វា វិហញ្ញតិ វិឃាតំ អាបជ្ជតិ. ‘‘បដិពទ្ធចិត្តោ’’តិបិ បាឋោ. អយញ្ច អត្ថោ –

‘‘បុត្តា មត្ថិ ធនម្មត្ថិ, ឥតិ ពាលោ វិហញ្ញតិ;

អត្តា ហិ អត្តនោ នត្ថិ, កុតោ បុត្តា កុតោ ធន’’ន្តិ. (ធ. ប. ៦២) –

អាទីហិ សុត្តបទេហិ ទីបេតព្ពោតិ.

បញ្ចមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. គព្ភិនីសុត្តវណ្ណនា

១៦. ឆដ្ឋេ អញ្ញតរស្ស បរិព្ពាជកស្សាតិ ឯកស្ស កុដុម្ពិកស្ស បរិព្ពាជកស្ស. ទហរាតិ តរុណី. មាណវិកាតិ ព្រាហ្មណធីតាយ វោហារោ. បជាបតីតិ ភរិយា. គព្ភិនីតិ អាបន្នសត្តា. ឧបវិជញ្ញាតិ អជ្ជ សុវេតិ បច្ចុបដ្ឋិតវិជាយនកាលា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. សោ កិរ ព្រាហ្មណជាតិកោ សភរិយោ វាទបត្ថស្សមេ ឋិតោ, តេន នំ សបជាបតិកំ បរិព្ពាជកវោហារេន សមុទាចរន្តិ. ភរិយា បនស្ស ព្រាហ្មណជាតិកត្តា ព្រាហ្មណាតិ អាលបតិ. តេលន្តិ តិលតេលំ. តេលសីសេន ចេត្ថ យំ យំ វិជាតាយ បសវទុក្ខប្បដិការត្ថំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តំ សព្ពំ សប្បិលោណាទិំ អាហរាតិ អាណាបេតិ. យំ មេ វិជាតាយ ភវិស្សតីតិ យំ តេលាទិ មយ្ហំ វិជាតាយ ពហិនិក្ខន្តគព្ភាយ ឧបការាយ ភវិស្សតិ. ‘‘បរិព្ពាជិកាយា’’តិបិ បាឋោ. កុតោតិ កស្មា ឋានា, យតោ ញាតិកុលា វា មិត្តកុលា វា តេលាទិំ អាហរេយ្យំ, តំ ឋានំ មេ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តេលំ អាហរាមីតិ វត្តមានសមីបតាយ វត្តមានំ កត្វា វុត្តំ, តេលំ អាហរិស្សាមីតិ អត្ថោ. សមណស្ស វា ព្រាហ្មណស្ស វា សប្បិស្ស វា តេលស្ស វាតិ ច សមុច្ចយត្ថោ វា-សទ្ទោ ‘‘អគ្គិតោ វា ឧទកតោ វា មិថុភេទា វា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ២៨៦; ទី. និ. ២.១៥២; ឧទា. ៧៦) វិយ. សប្បិស្ស វា តេលស្ស វាតិ បច្ចត្តេ សាមិវចនំ, សប្បិ ច តេលញ្ច យាវទត្ថំ បាតុំ បិវិតុំ ទីយតីតិ អត្ថោ. អបរេ បន ‘‘សប្បិស្ស វា តេលស្ស វាតិ អវយវសម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. សប្បិតេលសមុទាយស្ស ហិ អវយវោ ឥធ យាវទត្ថសទ្ទេន វុច្ចតី’’តិ វទន្តិ. នោ នីហរិតុន្តិ ភាជនេន វា ហត្ថេន វា ពហិ នេតុំ នោ ទីយតិ, ឧច្ឆទ្ទិត្វានាតិ វមិត្វា, យំនូន ទទេយ្យន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘អហំ រញ្ញោ កោដ្ឋាគារំ គន្ត្វា តេលំ កណ្ឋមត្តំ បិវិត្វា តាវទេវ ឃរំ អាគន្ត្វា ឯកស្មិំ ភាជនេ យថាបីតំ វមិត្វា ឧទ្ធនំ អារោបេត្វា បចិស្សាមិ, យំ បិត្តសេម្ហាទិមិស្សិតំ, តំ អគ្គិនា ឈាយិស្សតិ, តេលំ បន គហេត្វា ឥមិស្សា បរិព្ពាជិកាយ កម្មេ ឧបនេស្សាមី’’តិ.

ឧទ្ធំ កាតុន្តិ វមនវសេន ឧទ្ធំ នីហរិតុំ. ន បន អធោតិ វិរិញ្ចនវសេន ហេដ្ឋា នីហរិតុំ ន បន សក្កោតិ. សោ ហិ ‘‘អធិកំ បីតំ សយមេវ មុខតោ និគ្គមិស្សតី’’តិ បិវិត្វា អាសយស្ស អរិត្តតាយ អនិគ្គតេ វមនវិរេចនយោគំ អជានន្តោ អលភន្តោ វា កេវលំ ទុក្ខាហិ វេទនាហិ ផុដ្ឋោ អាវដ្ដតិ ច បរិវដ្ដតិ ច. ទុក្ខាហីតិ ទុក្ខមាហិ. តិព្ពាហីតិ ពហលាហិ តិខិណាហិ វា. ខរាហីតិ កក្ខឡាហិ. កដុកាហីតិ អតិវិយ អនិដ្ឋភាវេន ទារុណាហិ. អាវដ្ដតីតិ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ អនិបជ្ជិត្វា អត្តនោ សរីរំ ឥតោ ចិតោ អាកឌ្ឍន្តោ អាវដ្ដតិ. បរិវដ្ដតីតិ ឯកស្មិំ បទេសេ និបន្នោបិ អង្គបច្ចង្គានិ បរិតោ ខិបន្តោ វដ្ដតិ, អភិមុខំ វា វដ្ដន្តោ អាវដ្ដតិ, សមន្តតោ វដ្ដន្តោ បរិវដ្ដតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ‘‘សកិញ្ចនស្ស អប្បដិសង្ខាបរិភោគហេតុកា អយំ ទុក្ខុប្បត្តិ, អកិញ្ចនស្ស បន សព្ពសោ អយំ នត្ថី’’តិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការតោ ជានិត្វា តទត្ថប្បកាសនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ សុខិនោ វតាតិ សុខិនោ វត សប្បុរិសា. កេ បន តេតិ? យេ អកិញ្ចនា, យេ រាគាទិកិញ្ចនស្ស បរិគ្គហកិញ្ចនស្ស ច អភាវេន អកិញ្ចនា, កេសំ បនិទំ កិញ្ចនំ នត្ថីតិ អាហ – ‘‘វេទគុនោ ហិ ជនា អកិញ្ចនា’’តិ, យេ អរិយមគ្គញាណសង្ខាតំ វេទំ គតា អធិគតា, តេន វា វេទេន និព្ពានំ គតាតិ វេទគុនោ, តេ អរិយជនា ខីណាសវបុគ្គលា អនវសេសរាគាទិកិញ្ចនានំ អគ្គមគ្គេន សមុច្ឆិន្នត្តា អកិញ្ចនា នាម. អសតិ ហិ រាគាទិកិញ្ចនេ កុតោ បរិគ្គហកិញ្ចនស្ស សម្ភវោ. ឯវំ គាថាយ បុរិមភាគេន អរហន្តេ បសំសិត្វា អបរភាគេន អន្ធបុថុជ្ជនេ គរហន្តោ ‘‘សកិញ្ចនំ បស្សា’’តិអាទិមាហ. តំ បុរិមសុត្តេ វុត្តត្ថមេវ. ឯវំ ឥមាយបិ គាថាយ វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឯកបុត្តកសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ ឯកបុត្តកោតិ ឯកោ បុត្តោ, សោ ច អនុកម្បិតព្ពដ្ឋេន ឯកបុត្តកោ, បិយាយិតព្ពដ្ឋេន បិយោ, មនស្ស វឌ្ឍនដ្ឋេន មនាបោ. សរីរសោភាសម្បត្តិយា វា ទស្សនីយដ្ឋេន បិយោ, សីលាចារសម្បត្តិយា កល្យាណធម្មតាយ មនាបោ. កលេតិ សត្តេ ខេបេតីតិ កាលោ, មរណំ. តំ កតោ បត្តោតិ កាលង្កតោ, កាលេន វា មច្ចុនា កតោ នដ្ឋោ អទស្សនំ គតោតិ កាលង្កតោ, មតោតិ អត្ថោ.

សម្ពហុលា ឧបាសកាតិ សាវត្ថិវាសិនោ ពហូ ឧបាសកា មតបុត្តឧបាសកស្ស សហសោកីភាវេន យាវ អាឡាហនា បច្ឆតោ គន្ត្វា មតសរីរស្ស កត្តព្ពំ ការេត្វា បដិនិវត្តា យថានិវត្ថាវ ឧទកំ ឱតរិត្វា សីសំន្ហាតា វត្ថានិ បីឡេត្វា អនោតាបេត្វាវ ឯកំ និវាសេត្វា ឯកំ ឧត្តរាសង្គំ កត្វា ឧបាសកំ បុរតោ កត្វា ‘‘សោកវិនោទនំ ធម្មំ សត្ថុ សន្តិកេ សោស្សាមា’’តិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘អល្លកេសា’’តិអាទិ.

តត្ថ អល្លវត្ថាតិ ឧទកេន តិន្តវត្ថា. ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវសស្សបិ ទិវា, មជ្ឈន្ហិកេ កាលេតិ អត្ថោ. យស្មា ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តិ, ជានន្តាបិ ន បុច្ឆន្តិ. កាលំ វិទិត្វា បុច្ឆន្តិ, កាលំ វិទិត្វា ន បុច្ឆន្តិ, តស្មា ជានន្តោយេវ ភគវា កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កិំ នុ ខោ តុម្ហេ ឧបាសកា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – តុម្ហេ ឧបាសកា អញ្ញេសុ ទិវសេសុ មម សន្តិកំ អាគច្ឆន្តា ឱតាបិតសុទ្ធវត្ថា សាយន្ហេ អាគច្ឆថ, អជ្ជ បន អល្លវត្ថា អល្លកេសា ឋិតមជ្ឈន្ហិកេ កាលេ ឥធាគតា, តំ កិំ ការណន្តិ. តេន មយន្តិ តេន បុត្តវិយោគជនិតចិត្តសន្តាបេន ពលវសោកាភិភូតតាយ ឯវំភូតា មយំ ឥធូបសង្កមន្តាតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ បិយវត្ថុសម្ភវា សោកទុក្ខទោមនស្សាទយោ, អសតិ បិយវត្ថុស្មិំ សព្ពសោ ឯតេ ន សន្តីតិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការតោ ជានិត្វា តទត្ថប្បកាសនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ បិយរូបស្សាទគធិតាសេតិ បិយសភាវេសុ រូបក្ខន្ធាទីសុ សុខវេទនស្សាទេន គធិតា បដិពទ្ធចិត្តា. គធិតាសេតិ ហិ គធិតាឥច្ចេវត្ថោ. សេតិ វា និបាតមត្តំ. បិយរូបា នាម ចក្ខាទយោ បុត្តទារាទយោ ច. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘កិញ្ច លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ចក្ខុ លោកេ …បេ… ធម្មតណ្ហា លោកេ បិយរូបំ សាតរូប’’ន្តិ (ចូឡនិ. ហេមកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៥៥).

‘‘ខេត្តំ វត្ថុំ ហិរញ្ញំ វា, គវស្សំ ទាសបោរិសំ;

ថិយោ ពន្ធូ បុថុ កាមេ, យោ នរោ អនុគិជ្ឈតី’’តិ ច. (សុ. និ. ៧៧៥);

តស្មា តេសុ បិយរូបេសុ អស្សាទេន គិទ្ធា មុច្ឆិតា អជ្ឈាបន្នាតិ អត្ថោ. កេ បន តេ បិយរូបស្សាទគធិតាតិ តេ ទស្សេតិ ‘‘ទេវកាយា បុថុមនុស្សា ចា’’តិ, ចាតុមហារាជិកាទយោ ពហុទេវសមូហា ចេវ ជម្ពុទីបកាទិកា ពហុមនុស្សា ច. អឃាវិនោតិ កាយិកចេតសិកទុក្ខេន ទុក្ខិតា. បរិជុន្នាតិ ជរារោគាទិវិបត្តិយា យោព្ពនារោគ្យាទិសម្បត្តិតោ បរិហីនា. យថាលាភវសេន វាយមត្ថោ ទេវមនុស្សេសុ វេទិតព្ពោ. អថ វា កាមញ្ចេកន្តសុខសមប្បិតានំ ទេវានំ ទុក្ខជរារោគា ន សម្ភវន្តិ, តទនតិវត្តសភាវតាយ បន តេបិ ‘‘អឃាវិនោ’’តិ ‘‘បរិជុន្នា’’តិ ច វុត្តា. តេសម្បិ វា បុព្ពនិមិត្តុប្បត្តិយា បដិច្ឆន្នជរាយ ចេតសិករោគស្ស ច វសេន ទុក្ខាទីនំ សម្ភវោ វេទិតព្ពោ. មច្ចុរាជស្ស វសំ គច្ឆន្តីតិ បិយវត្ថុវិសយាយ តណ្ហាយ អប្បហីនត្តា បុនប្បុនំ គព្ភូបគមនតោ ធាតុត្តយិស្សរតាយ មច្ចុរាជសង្ខាតស្ស មរណស្ស វសំ ហត្ថមេវ គច្ឆន្តិ.

ឯត្តាវតា វដ្ដំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘យេ វេ ទិវា’’តិអាទិនា វិវដ្ដំ ទស្សេតិ. តត្ថ យេ វេ ទិវា ច រត្តោ ច អប្បមត្តាតិ ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិអាទិនា វុត្តនយេន ទិវសភាគេ រត្តិភាគេ ច ទឡ្ហំ អប្បមត្តា អប្បមាទប្បដិបទំ បូរេន្តិ. ជហន្តិ បិយរូបន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរិយមគ្គាធិគមេន បិយរូបំ បិយជាតិកំ ចក្ខាទិបិយវត្ថុំ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគជហនេន ជហន្តិ. តេ វេ ខណន្តិ អឃមូលំ, មច្ចុនោ អាមិសំ ទុរតិវត្តន្តិ តេ អរិយបុគ្គលា អឃស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស មូលភូតំ, មច្ចុនា មរណេន អាមសិតព្ពតោ អាមិសំ, ឥតោ ពហិទ្ធា កេហិចិបិ សមណព្រាហ្មណេហិ និវត្តិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ទុរតិវត្តំ, សហ អវិជ្ជាយ តណ្ហំ អរិយមគ្គញាណកុទាលេន ខណន្តិ, លេសមត្តម្បិ អនវសេសន្តា ឧម្មូលយន្តីតិ. ស្វាយមត្ថោ –

‘‘អប្បមាទោ អមតបទំ, បមាទោ មច្ចុនោ បទំ;

អប្បមត្តា ន មីយន្តិ, យេ បមត្តា យថា មតា’’តិ. (ធ. ប. ២១) –

អាទីហិ សុត្តបទេហិ វិត្ថារេតព្ពោតិ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. សុប្បវាសាសុត្តវណ្ណនា

១៨. អដ្ឋមេ កុណ្ឌិកាយន្តិ ឯវំនាមកេ កោលិយានំ នគរេ. កុណ្ឌធានវនេតិ តស្ស នគរស្ស អវិទូរេ កុណ្ឌធានសង្ខាតេ វនេ.

បុព្ពេ កិរ កុណ្ឌោ នាម ឯកោ យក្ខោ តស្មិំ វនសណ្ឌេ វាសំ កប្បេសិ, កុណ្ឌធានមិស្សកេន ច ពលិកម្មេន តុស្សតីតិ តស្ស តថា តត្ថ ពលិំ ឧបហរន្តិ, តេនេតំ វនសណ្ឌំ កុណ្ឌធានវនន្ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. តស្ស អវិទូរេ ឯកា គាមបតិកា អហោសិ, សាបិ តស្ស យក្ខស្ស អាណាបវត្តិដ្ឋានេ និវិដ្ឋត្តា តេនេវ បរិបាលិតត្តា កុណ្ឌិកាតិ វោហរីយិត្ថ. អបរភាគេ តត្ថ កោលិយរាជានោ នគរំ ការេសុំ, តម្បិ បុរិមវោហារេន កុណ្ឌិកាត្វេវ វុច្ចតិ. តស្មិញ្ច វនសណ្ឌេ កោលិយរាជានោ ភគវតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច វសនត្ថាយ វិហារំ បតិដ្ឋាបេសុំ, តម្បិ កុណ្ឌធានវនន្ត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ. អថ ភគវា ជនបទចារិកំ ចរន្តោ អនុក្កមេន តំ វិហារំ បត្វា តត្ថ វិហាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកំ សមយំ ភគវា កុណ្ឌិកាយំ វិហរតិ កុណ្ឌធានវនេ’’តិ.

សុប្បវាសាតិ តស្សា ឧបាសិកាយ នាមំ. កោលិយធីតាតិ កោលិយរាជបុត្តី. សា ហិ ភគវតោ អគ្គុបដ្ឋាយិកា បណីតទាយិកានំ សាវិកានំ ឯតទគ្គេ ឋបិតា សោតាបន្នា អរិយសាវិកា. យញ្ហិ កិញ្ចិ ភគវតោ យុត្តរូបំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ភេសជ្ជំ វា ន តត្ថ អញ្ញាហិ សំវិធាតព្ពំ អត្ថិ, សព្ពំ តំ សយមេវ អត្តនោ បញ្ញាយ វិចារេត្វា សក្កច្ចំ សម្បាទេត្វា ឧបនេតិ. ទេវសិកញ្ច អដ្ឋសតំ សង្ឃភត្តបាដិបុគ្គលិកភត្តានិ ទេតិ. យោ កោចិ ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា តំ កុលំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ រិត្តហត្ថោ ន គច្ឆតិ. ឯវំ មុត្តចាគា បយតបាណី វោស្សគ្គរតា យាចយោគា ទានសំវិភាគរតា. អស្សា កុច្ឆិយំ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ បច្ឆិមភវិកោ សាវកពោធិសត្តោ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. សា តំ គព្ភំ កេនចិទេវ បាបកម្មេន សត្ត វស្សានិ កុច្ឆិនា បរិហរិ, សត្តាហញ្ច មូឡ្ហគព្ភា អហោសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘សត្ត វស្សានិ គព្ភំ ធារេតិ សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា’’តិ.

តត្ថ សត្ត វស្សានីតិ សត្ត សំវច្ឆរានិ, អច្ចន្តសំយោគេ ច ឥទំ ឧបយោគវចនំ. គព្ភំ ធារេតីតិ គព្ភំ វហតិ, គព្ភិនី ហោតីតិ អត្ថោ. សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភាតិ សត្ត អហានិ ព្យាកុលគព្ភា. គព្ភោ ហិ បរិបក្កោ សម្បជ្ជមានោ វិជាយនកាលេ កម្មជវាតេហិ សញ្ចាលេត្វា បរិវត្តិតោ ឧទ្ធំបាទោ អធោសិរោ ហុត្វា យោនិមុខាភិមុខោ ហោតិ, ឯវំ សោ កត្ថចិ អលគ្គោ ពហិ និក្ខមតិ. វិបជ្ជមានោ បន វិបរិវត្តនវសេន យោនិមគ្គំ បិទហិត្វា តិរិយំ និបជ្ជតិ, សយមេវ វា យោនិមគ្គោ បិទហតិ, សោ តត្ថ កម្មជវាតេហិ អបរាបរំ បរិវត្តមានោ ព្យាកុលោ មូឡ្ហគព្ភោតិ វុច្ចតិ. តស្សាបិ សត្ត ទិវសេ ឯវំ អហោសិ, តេន វុត្តំ ‘‘សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភា’’តិ.

អយញ្ច គព្ភោ សីវលិត្ថេរោ. តស្ស កថំ សត្ត វស្សានិ គព្ភវាសទុក្ខំ, សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភភាវប្បត្តិ, មាតុ ចស្សាបិ សោតាបន្នាយ អរិយសាវិកាយ តថា ទុក្ខានុភវនំ ជាតន្តិ? វុច្ចតេ – អតីតេ កាសិករាជេ ពារាណសិយំ រជ្ជំ ការេន្តេ ឯកោ កោសលរាជា មហន្តេន ពលេនាគន្ត្វា ពារាណសិំ គហេត្វា តំ រាជានំ មារេត្វា តស្ស អគ្គមហេសិំ អត្តនោ អគ្គមហេសិំ អកាសិ. ពារាណសិរញ្ញោ បន បុត្តោ បិតុ មរណកាលេ និទ្ធមនទ្វារេន បលាយិត្វា អត្តនោ ញាតិមិត្តពន្ធវេ ឯកជ្ឈំ កត្វា អនុក្កមេន ពលំ សំហរិត្វា ពារាណសិំ អាគន្ត្វា អវិទូរេ មហន្តំ ខន្ធាវារំ ពន្ធិត្វា តស្ស រញ្ញោ បណ្ណំ បេសេសិ ‘‘រជ្ជំ វា ទេតុ, យុទ្ធំ វា’’តិ. រាជកុមារស្ស មាតា សាសនំ សុត្វា ‘‘យុទ្ធេន កម្មំ នត្ថិ, សព្ពទិសាសុ សញ្ចារំ បច្ឆិន្ទិត្វា ពារាណសិនគរំ បរិវារេតុ, តតោ ទារូទកភត្តបរិក្ខយេន កិលន្តា នគរេ មនុស្សា វិនាវ យុទ្ធេន រាជានំ គហេត្វា ទស្សន្តី’’តិ បណ្ណំ បេសេសិ. សោ មាតុ សាសនំ សុត្វា ចត្តារិ មហាទ្វារានិ រក្ខន្តោ សត្ត វស្សានិ នគរំ ឧបរុន្ធិ, នគរេ មនុស្សា ចូឡទ្វារេន និក្ខមិត្វា ទារូទកានិ អាហរន្តិ, សព្ពកិច្ចានិ ករោន្តិ.

អថ រាជកុមារស្ស មាតា តំ បវត្តិំ សុត្វា ‘‘ពាលោ មម បុត្តោ ឧបាយំ ន ជានាតិ, គច្ឆថ, អស្ស ចូឡទ្វារានិ បិធាយ នគរំ ឧបរុន្ធតូតិ វទេថា’’តិ បុត្តស្ស គូឡ្ហសាសនំ បហិណិ. សោ មាតុ សាសនំ សុត្វា សត្ត ទិវសេ តថា អកាសិ. នាគរា ពហិ និក្ខមិតុំ អលភន្តា សត្តមេ ទិវសេ តស្ស រញ្ញោ សីសំ គហេត្វា កុមារស្ស អទំសុ. កុមារោ នគរំ បវិសិត្វា រជ្ជំ អគ្គហេសិ. សោ តទា សត្ត វស្សានិ នគររុន្ធនកម្មនិស្សន្ទេន ឯតរហិ សត្ត វស្សានិ មាតុកុច្ឆិសង្ខាតាយ លោហិតកុម្ភិយា វសិ, អវសេសតោ បន សត្តាហំ នគរូបរុន្ធនេន សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភភាវំ អាបជ្ជិ. ជាតកដ្ឋកថាយំ បន ‘‘សត្ត ទិវសានិ នគរំ រុន្ធិត្វា គហិតកម្មនិស្សន្ទេន សត្តវស្សានិ លោហិតកុម្ភិយំ វសិត្វា សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភភាវំ អាបជ្ជី’’តិ វុត្តំ. យំ បន សោ បទុមុត្តរសម្មាសម្ពុទ្ធបាទមូលេ ‘‘លាភីនំ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ មហាទានំ ទត្វា បត្ថនំ អកាសិ, យញ្ច វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ នាគរេហិ សទ្ធិំ សហស្សគ្ឃនិកំ គុឡទធិំ ទត្វា បត្ថនំ អកាសិ, តស្សានុភាវេន លាភីនំ អគ្គោ ជាតោ. សុប្បវាសាបិ ‘‘នគរំ រុន្ធិត្វា គណ្ហ, តាតា’’តិ បេសិតភាវេន សត្ត វស្សានិ កុច្ឆិនា គព្ភំ បរិហរិត្វា សត្តាហំ មូឡ្ហគព្ភាជាតា. ឯវំ តេ មាតាបុត្តា អត្តនោ កម្មស្ស អនុរូបំ ឦទិសំ ទុក្ខំ បដិសំវេទិំសុ.

តីហិ វិតក្កេហីតិ រតនត្តយគុណានុស្សតិបដិសំយុត្តេហិ តីហិ សម្មាវិតក្កេហិ. អធិវាសេតីតិ មូឡ្ហគព្ភតាយ ឧប្បន្នទុក្ខំ សហតិ. សា ហិ ភគវតោ សម្ពុទ្ធភាវំ, អរិយសង្ឃស្ស សុប្បដិបត្តិំ, និព្ពានស្ស ច ទុក្ខនិស្សរណភាវំ អនុស្សរន្តី អត្តនោ ឧប្បជ្ជមានទុក្ខំ អមនសិករណេនេវ អភិភវិត្វា ខមតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តីហិ វិតក្កេហិ អធិវាសេតី’’តិ.

សម្មាសម្ពុទ្ធោ វតាតិអាទិ តេសំ វិតក្កានំ បវត្តិអាការទស្សនំ. តស្សត្ថោ – យោ ភគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ ភគវា លោកនាថោ សម្មា អវិបរីតំ សាមំ សយមេវ សព្ពធម្មេ អហោ វត ពុទ្ធោ, សោ ភគវា ឯវរូបស្ស ឯតរហិ មយា អនុភវិយមានស្ស អញ្ញស្ស ច ឯវំជាតិកស្ស សកលស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស បហានាយ អច្ចន្តំ អនុប្បាទនិរោធាយ ធម្មំ កថេតិ, អវិបរីតធម្មំ កថេតិ. អវិបរីតធម្មទេសនតាយ ហិ សត្ថុ សម្មាសម្ពោធិសិទ្ធិ. តស្ស យថាវុត្តគុណស្ស ភគវតោ ធម្មស្សវនន្តេ ជាតត្តា សីលទិដ្ឋិសាមញ្ញេន សំហតត្តា ច សាវកសង្ឃោតិ លទ្ធនាមោ អដ្ឋអរិយបុគ្គលសមូហោ សុប្បដិបន្នោ វត អហោ វត សម្មា បដិបន្នោ, យោ អរិយសង្ឃោ ឯវរូបស្ស ឦទិសស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស បហានាយ អនុប្បាទនិរោធាយ អនិវត្តិបដិបទំ បដិបន្នោ. សុសុខំ វត អហោ វត សុដ្ឋុ សុខំ សព្ពសង្ខតនិស្សដំ និព្ពានំ, យស្មិំ និព្ពានេ ឦទិសំ វដ្ដទុក្ខំ ន ឧបលព្ភតីតិ. ឯត្ថ ច បដិបជ្ជមានាបិ បដិបន្នា ឥច្ចេវ វុត្តា បដិបត្តិយា អនិវត្តិភាវតោ. អថ វា ឧប្បន្នសទ្ទោ វិយ បដិបន្នសទ្ទោ វត្តមានត្ថោបិ វេទិតព្ពោ. តេនេវាហ ‘‘សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ’’តិ.

សាមិកន្តិ អត្តនោ បតិំ កោលិយរាជបុត្តំ. អាមន្តេសីតិ អភាសិ. មម វចនេន ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទាហីតិ មយ្ហំ វចនេន ចក្កលក្ខណប្បដិមណ្ឌិតានិ វិកសិតបទុមសស្សិរីកានិ ភគវតោ ចរណានិ តវ សិរសា វន្ទាហិ, ឧត្តមង្គេន អភិវាទនំ ករោហីតិ អត្ថោ. អប្បាពាធន្តិអាទីសុ អាពាធោតិ វិសភាគវេទនា វុច្ចតិ, យា ឯកទេសេ ឧប្បជ្ជិត្វាបិ សកលសរីរំ អយបដ្ដេន អាពន្ធិត្វា វិយ គណ្ហតិ. អាតង្កោតិ កិច្ឆជីវិតករោ រោគោ. អថ វា យាបេតព្ពរោគោ អាតង្កោ, ឥតរោ អាពាធោ. ខុទ្ទកោ វា រោគោ អាតង្កោ, ពលវា អាពាធោ. កេចិ បន ‘‘អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានោ អាពាធោ, ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានោ អាតង្កោ’’តិ វទន្តិ. តទុភយស្សាបិ អភាវំ បុច្ឆាតិ វទតិ. គិលានស្សេវ ច ឧដ្ឋានំ នាម គរុកំ ហោតិ, កាយេ ពលំ ន ហោតិ, តស្មា និគ្គេលញ្ញតាយ លហុបរិវត្តិសង្ខាតំ កាយស្ស លហុដ្ឋានំ សរីរពលញ្ច បុច្ឆាតិ វទតិ. ផាសុវិហារន្តិ ឋាននិសិន្នគមនសយនសង្ខាតេសុ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ សុខវិហារញ្ច បុច្ឆាតិ វទតិ. អថស្ស បុច្ឆិតព្ពាការំ ទស្សេន្តី ‘‘សុប្បវាសា, ភន្តេ’’តិអាទិមាហ. ឯវញ្ច វទេហីតិ ឥទានិ វត្តព្ពាការំ និទស្សេតិ.

បរមន្តិ វចនសម្បដិច្ឆនំ. តេន សាធុ, ភទ្ទេ, យថា វុត្តំ, តថា បដិបជ្ជាមីតិ ទស្សេតិ. កោលិយបុត្តោតិ សុប្បវាសាយ សាមិកោ កោលិយរាជបុត្តោ. សុខិនី ហោតូតិ សទេវកេ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ សត្ថា សុប្បវាសាយ បេសិតវន្ទនំ សម្បដិច្ឆិត្វា តទនន្តរំ អត្តនោ មេត្តាវិហារសំសូចកំ ពុទ្ធាចិណ្ណំ សុខូបសំហារំ តស្សា សាមញ្ញតោ បកាសេត្វា បុន តស្សា បុត្តស្ស ច គព្ភវិបត្តិមូលកទុក្ខុប្បត្តិបដិក្ខេបមុខេន សុខូបសំហារំ និទស្សេន្តោ ‘‘សុខិនី…បេ… អរោគា, អរោគំ បុត្តំ វិជាយតូ’’តិ អាហ.

សហ វចនាតិ ភគវតោ វចនេន សហេវ. យស្មិំ កាលេ ភគវា តថា អវោច, តស្មិំយេវ កាលេ តម្បិ កម្មំ បរិក្ខយំ អគមាសិ. តស្ស បរិក្ខីណភាវំ ឱលោកេត្វា សត្ថា តថា អភាសិ. អបរេ បន វទន្តិ – សចេ តថា សត្ថា នាចិក្ខិស្សា, តតោ បរម្បិ កិញ្ចិ កាលំ តស្សា តំ ទុក្ខំ អនុពន្ធិស្សា. យស្មា បន ភគវតា ‘‘សុខិនី អរោគា អរោគញ្ច បុត្តំ វិជាយតូ’’តិ វុត្តំ, តស្មា តស្ស វចនសមកាលមេវ សោ គព្ភោ ព្យាកុលភាវំ វិជហិត្វា សុខេនេវ ពហិ និក្ខមិ, ឯវំ តេសំ មាតាបុត្តានំ សោត្ថិ អហោសិ. អចិន្តេយ្យោ ហិ ពុទ្ធានំ ពុទ្ធានុភាវោ. យថា ហិ បដាចារាយ បិយវិប្បយោគសម្ភូតេន សោកេន ឧម្មាទំ បត្វា –

‘‘ឧភោ បុត្តា កាលកតា, បន្ថេ មយ្ហំ បតី មតោ;

មាតា បិតា ច ភាតា ច, ឯកចិតកម្ហិ ឈាយរេ’’តិ. (អប. ថេរី ២.២.៤៩៨) –

វត្វា ជាតរូបេនេវ ចរន្តិយា ‘‘សតិំ បដិលភាហិ ភគិនី’’តិ ភគវតោ វចនសមនន្តរមេវ ឧម្មាទោ វូបសមិ, តថា សុប្បិយាបិ ឧបាសិកា អត្តនាវ អត្តនោ ឩរុយំ កតេន មហាវណេន វុដ្ឋាតុំ អសក្កោន្តី សយនបិដ្ឋេ និបន្នា ‘‘អាគន្ត្វា មំ វន្ទតូ’’តិ វចនសមនន្តរមេវ វណេ បាកតិកេ ជាតេ សយមេវ គន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទីតិ ឯវមាទីនិ វត្ថូនិ ឥធ ឧទាហរិតព្ពានីតិ.

ឯវំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ, យថា ភគវា សបុត្តាយ មាតុយា អរោគភាវំ អាសីសន្តោ អាហ – ‘‘សុខិនី អរោគា អរោគំ បុត្តំ វិជាយតូ’’តិ, តំ ឯវមេវ. ន ហិ កទាចិ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ វចនស្ស អញ្ញថាភាវោតិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘ឯវមត្ថូ’’តិ វទន្តិ, អបរេ ‘‘ហោតូ’’តិ បទស្ស អត្ថំ អានេត្វា វណ្ណយន្តិ. អភិនន្ទិត្វាតិ ករវីករុតមញ្ជុនា ព្រហ្មស្សរេន ភគវតា វុច្ចមានេ តស្មិំ វចនេ បីតិសោមនស្សបដិលាភតោ អភិមុខភាវេន នន្ទិត្វា. អនុមោទិត្វាតិ តតោ បច្ឆាបិ សម្មោទនំ ឧប្បាទេត្វា, ចិត្តេន វា អភិនន្ទិត្វា វាចាយ អនុមោទិត្វា, វចនសម្បត្តិយា វា អភិនន្ទិត្វា អត្ថសម្បត្តិយា អនុមោទិត្វា. សកំ ឃរំ បច្ចាយាសីតិ អត្តនោ ឃរំ បដិគច្ឆិ. យេ បន ‘‘យេន សកំ ឃរ’’ន្តិ បឋន្តិ, តេសំ យទិបិ យ-ត-សទ្ទានំ សម្ពន្ធភាវតោ ‘‘តេនា’’តិ បទំ វុត្តមេវ ហោតិ, តថាបិ ‘‘បដិយាយិត្វា’’តិ បាឋសេសោ យោជេតព្ពោ ហោតិ.

វិជាតន្តិ បជាតំ, បសុតន្តិ អត្ថោ. អច្ឆរិយន្តិ អន្ធស្ស បព្ពតារោហនំ វិយ និច្ចំ ន ហោតីតិ អច្ឆរិយំ, អយំ តាវ សទ្ទនយោ. អដ្ឋកថាសុ បន ‘‘អច្ឆរាយោគ្គំ អច្ឆរិយ’’ន្តិ វុត្តំ, អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្តន្តិ អត្ថោ. វតាតិ សម្ភាវនេ, អហោ អច្ឆរិយន្តិ អត្ថោ. ភោតិ ធម្មាលបនំ. អភូតបុព្ពំ ភូតន្តិ អព្ភុតំ.

តថាគតស្សាតិ អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ – តថា អាគតោតិ តថាគតោ, តថា គតោតិ តថាគតោ, តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ, តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ, តថទស្សិតាយ តថាគតោ, តថវាទិតាយ តថាគតោ, តថាការិតាយ តថាគតោ, អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ.

កថំ ភគវា តថា អាគតោតិ តថាគតោ? យថា សព្ពលោកហិតាយ ឧស្សុក្កមាបន្នា បុរិមកា សម្មាសម្ពុទ្ធា អាគតាតិ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? យេន អភិនីហារេន តេ ភគវន្តោ អាគតា, តេន អដ្ឋគុណសមន្នាគតេន អយម្បិ ភគវា អាគតោ. យថា ច តេ ភគវន្តោ ទានបារមិំ បូរេត្វា សីលនេក្ខម្មបញ្ញាវីរិយខន្តិសច្ចអធិដ្ឋានមេត្តាឧបេក្ខាបារមីតិ ឥមា ទស បារមិយោ, ទស ឧបបារមិយោ, ទស បរមត្ថបារមិយោតិ សមតិំស បារមិយោ បូរេត្វា បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជិត្វា បុព្ពយោគបុព្ពចរិយធម្មក្ខានញាតត្ថចរិយាទយោ បូរេត្វា ពុទ្ធិចរិយាយ កោដិំ បត្វា អាគតា, តថា អយម្បិ ភគវា អាគតោ. យថា ច តេ ភគវន្តោ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ…បេ… អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេត្វា ព្រូហេត្វា អាគតា, តថា អយម្បិ ភគវា អាគតោ. ឯវំ តថា អាគតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថា គតោតិ តថាគតោ? យថា សម្បតិជាតា តេ ភគវន្តោ សមេហិ បាទេហិ បថវិយំ បតិដ្ឋាយ ឧត្តរាភិមុខា សត្តបទវីតិហារេន គតា, សេតច្ឆត្តេ ធារិយមានេ សព្ពាវ ទិសា អនុវិលោកេសុំ, អាសភិញ្ច វាចំ ភាសិំសុ លោកេ អត្តនោ ជេដ្ឋសេដ្ឋភាវំ បកាសេន្តា, តញ្ច នេសំ គមនំ តថំ អហោសិ អវិតថំ អនេកេសំ វិសេសាធិគមានំ បុព្ពនិមិត្តភាវេន, តថា អយម្បិ ភគវា គតោ, តញ្ចស្ស គមនំ កថំ អហោសិ អវិតថំ តេសញ្ញេវ វិសេសាធិគមានំ បុព្ពនិមិត្តភាវេន. ឯវំ តថា គតោតិ តថាគតោ.

យថា វា តេ ភគវន្តោ នេក្ខម្មេន កាមច្ឆន្ទំ បហាយ គតា, អព្យាបាទេន ព្យាបាទំ, អាលោកសញ្ញាយ ថិនមិទ្ធំ, អវិក្ខេបេន ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ, ធម្មវវត្ថានេន វិចិកិច្ឆំ បហាយ គតា, ញាណេន អវិជ្ជំ បទាលេត្វា, បាមោជ្ជេន អរតិំ វិនោទេត្វា, អដ្ឋសមាបត្តីហិ អដ្ឋារសហិ មហាវិបស្សនាហិ ចតូហិ ច អរិយមគ្គេហិ តំ តំ បដិបក្ខំ បហាយ គតា, ឯវំ អយម្បិ ភគវា គតោ. ឯវម្បិ តថា គតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ? បថវីធាតុយា កក្ខឡលក្ខណំ, អាបោធាតុយា បគ្ឃរណលក្ខណំ, តេជោធាតុយា ឧណ្ហត្តលក្ខណំ, វាយោធាតុយា វិត្ថម្ភនលក្ខណំ, អាកាសធាតុយា អសម្ផុដ្ឋលក្ខណំ, រូបស្ស រុប្បនលក្ខណំ, វេទនាយ វេទយិតលក្ខណំ, សញ្ញាយ សញ្ជាននលក្ខណំ, សង្ខារានំ អភិសង្ខរណលក្ខណំ, វិញ្ញាណស្ស វិជាននលក្ខណន្តិ ឯវំ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ, ទ្វាទសន្នំ អាយតនានំ, អដ្ឋារសន្នំ ធាតូនំ, ពាវីសតិយា ឥន្ទ្រិយានំ, ចតុន្នំ សច្ចានំ, ទ្វាទសបទិកស្ស បច្ចយាការស្ស, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ, ចតុន្នំ សម្មប្បធានានំ, ចតុន្នំ ឥទ្ធិបាទានំ, បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ, បញ្ចន្នំ ពលានំ, សត្តន្នំ ពោជ្ឈង្គានំ, អរិយស្ស អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស, សត្តន្នំ វិសុទ្ធីនំ, អមតោគធស្ស និព្ពានស្សាតិ ឯវំ តស្ស តស្ស ធម្មស្ស យំ សភាវសរសលក្ខណំ, តំ តថំ អវិតថំ អនញ្ញថំ លក្ខណំ ញាណគតិយា អាគតោ អវិរជ្ឈិត្វា បត្តោ អធិគតោតិ តថាគតោ. ឯវំ តថលក្ខណំ អាគតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ? តថធម្មា នាម ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ. យថាហ – ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ. កតមានិ ចត្តារិ? ឥទំ ទុក្ខន្តិ, ភិក្ខវេ, តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេត’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.១០៩០) វិត្ថារោ. តានិ ច ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ, តស្មា តថានំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា តថាគតោ.

អបិច ជរាមរណស្ស ជាតិបច្ចយសម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោ តថោ អវិតថោ អនញ្ញថោ…បេ… សង្ខារានំ អវិជ្ជាបច្ចយសម្ភូតសមុទាគតដ្ឋោ តថោ អវិតថោ អនញ្ញថោ, តថា អវិជ្ជាយ សង្ខារានំ បច្ចយដ្ឋោ…បេ... ជាតិយា ជរាមរណស្ស បច្ចយដ្ឋោ តថោ អវិតថោ អនញ្ញថោ, តំ សព្ពំ ភគវា អភិសម្ពុទ្ធោ, តស្មាបិ តថានំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា តថាគតោ. អភិសម្ពុទ្ធត្ថោ ហិ ឯត្ថ គតសទ្ទោតិ. ឯវំ តថធម្មេ យាថាវតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ.

កថំ តថទស្សិតាយ តថាគតោ? យំ សទេវកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ បជាយ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ចក្ខុទ្វារេ អាបាថមាគច្ឆន្តំ រូបារម្មណំ នាម អត្ថិ, តំ ភគវា សព្ពាការតោ ជានាតិ បស្សតិ. ឯវំ ជានតា បស្សតា ច តេន តំ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិវសេន វា ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតេសុ លព្ភមានកបទវសេន វា ‘‘កតមំ តំ រូបំ រូបាយតនំ, យំ រូបំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ វណ្ណនិភា សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ នីលំ បីតក’’ន្តិអាទិនា (ធ. ស. ៦១៦) នយេន អនេកេហិ នាមេហិ តេរសហិ វារេហិ ទ្វិបញ្ញាសាយ នយេហិ វិភជ្ជមានំ តថមេវ ហោតិ, វិតថំ នត្ថិ. ឯស នយោ សោតទ្វារាទីសុ អាបាថមាគច្ឆន្តេសុ សទ្ទាទីសុ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្ស…បេ… សទេវមនុស្សាយ ទិដ្ឋំ សុតំ មុតំ វិញ្ញាតំ បត្តំ បរិយេសិតំ អនុវិចរិតំ មនសា, តមហំ ជានាមិ, តមហំ អព្ភញ្ញាសិំ, តំ តថាគតស្ស វិទិតំ, តំ តថាគតោ ន ឧបដ្ឋាសី’’តិ (អ. និ. ៤.២៤).

ឯវំ តថទស្សិតាយ តថាគតោ. តត្ថ តថទស្សីអត្ថេ តថាគតោតិ បទសម្ភវោ វេទិតព្ពោ.

កថំ តថវាទិតាយ តថាគតោ? យំ រត្តិំ ភគវា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ, ឯត្ថន្តរេ បញ្ចចត្តាលីសវស្សបរិមាណកាលំ យំ ភគវតា ភាសិតំ លបិតំ សុត្តគេយ្យាទិ, សព្ពំ តំ បរិសុទ្ធំ បរិបុណ្ណំ រាគមទាទិនិម្មថនំ ឯកសទិសំ តថំ អវិតថំ. តេនាហ –

‘‘យញ្ច, ចុន្ទ, រត្តិំ តថាគតោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈតិ, យញ្ច រត្តិំ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយតិ, យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ភាសតិ លបតិ និទ្ទិសតិ, សព្ពំ តំ តថេវ ហោតិ, នោ អញ្ញថា, តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (ទី. និ. ៣.១៨៨).

គទអត្ថោ ឯត្ថ គតសទ្ទោ. ឯវំ តថវាទិតាយ តថាគតោ.

អបិច អាគទនំ អាគទោ, វចនន្តិ អត្ថោ. តថោ អវិតថោ អវិបរីតោ អាគទោ អស្សាតិ ទការស្ស តការំ កត្វា តថាគតោតិ ឯវមេត្ថ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

កថំ តថាការិតាយ តថាគតោ? ភគវតោ ហិ វាចាយ កាយោ អនុលោមេតិ, កាយស្សបិ វាចា, តស្មា យថាវាទី តថាការី, យថាការី តថាវាទី ច ហោតិ. ឯវំភូតស្ស ចស្ស យថាវាចា, កាយោបិ តថា គតោ បវត្តោតិ អត្ថោ. យថា ច កាយោ, វាចាបិ តថា គតា បវត្តាតិ តថាគតោ. តេនាហ –

‘‘យថាវាទី, ភិក្ខវេ, តថាគតោ តថាការី, យថាការី តថាវាទី. ឥតិ យថាវាទី តថាការី, យថាការី តថាវាទី. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣).

ឯវំ តថាការិតាយ តថាគតោ.

កថំ អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ? យស្មា ឧបរិ ភវគ្គំ ហេដ្ឋា អវីចិំ បរិយន្តំ ករិត្វា តិរិយំ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ សព្ពសត្តេ អភិភវតិ សីលេនបិ សមាធិនាបិ បញ្ញាយបិ វិមុត្តិយាបិ វិមុត្តិញាណទស្សនេនបិ, ន តស្ស តុលា វា បមាណំ វា អត្ថិ, អថ ខោ អតុលោ អប្បមេយ្យោ អនុត្តរោ ទេវទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ, ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា សព្ពសត្តុត្តមោ, តស្មា តថាគតោ. តេនាហ –

‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… សទេវមនុស្សាយ តថាគតោ អភិភូ អនភិភូតោ អញ្ញទត្ថុទសោ វសវត្តិ, តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣).

តត្រាយំ បទសិទ្ធិ – អគទោ វិយ អគទោ, ទេសនាវិលាសោ ចេវ បុញ្ញុស្សយោ ច. តេន សោ មហានុភាវោ ភិសក្កោ វិយ ទិព្ពាគទេន សប្បេ សព្ពបរប្បវាទិនោ សទេវកញ្ច លោកំ អភិភវតិ. ឥតិ សព្ពលោកាភិភវនេ តថោ អវិតថោ អវិបរីតោ យថាវុត្តោវ អគទោ ឯតស្សាតិ ទការស្ស តការំ កត្វា តថាគតោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ អភិភវនដ្ឋេន តថាគតោ.

អបិច តថាយ គតោតិ តថាគតោ, តថំ គតោតិ តថាគតោ. តត្ថ សកលលោកំ តីរណបរិញ្ញាយ តថាយ គតោ អវគតោតិ តថាគតោ. លោកសមុទយំ បហានបរិញ្ញាយ តថាយ គតោ អតីតោតិ តថាគតោ. លោកនិរោធំ សច្ឆិកិរិយាយ តថាយ គតោ អធិគតោតិ តថាគតោ. លោកនិរោធគាមិនិំ បដិបទំ តថំ គតោ បដិបន្នោតិ តថាគតោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា –

‘‘លោកោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ, លោកស្មា តថាគតោ វិសំយុត្តោ. លោកសមុទយោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ, លោកសមុទយោ តថាគតស្ស បហីនោ, លោកនិរោធោ, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ, លោកនិរោធោ តថាគតស្ស សច្ឆិកតោ. លោកនិរោធគាមិនី បដិបទា, ភិក្ខវេ, តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធា, លោកនិរោធគាមិនី បដិបទា តថាគតស្ស ភាវិតា. យំ, ភិក្ខវេ, សទេវកស្ស លោកស្ស…បេ… សព្ពំ តំ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធំ. តស្មា ‘តថាគតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣).

អបរេហិបិ អដ្ឋហិ ការណេហិ ភគវា តថាគតោ – តថាយ អាគតោតិ តថាគតោ, តថាយ គតោតិ តថាគតោ, តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ, តថា គតោតិ តថាគតោ, តថាវិធោតិ តថាគតោ, តថា បវត្តិតោតិ តថាគតោ, តថេហិ អគតោតិ តថាគតោ, តថា គតភាវេន តថាគតោ.

កថំ តថាយ អាគតោតិ តថាគតោ? យា សា ភគវតា សុមេធភូតេន ទីបង្ករទសពលស្ស បាទមូលេ –

‘‘មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ,

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;

អដ្ឋធម្មសមោធានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៩) –

ឯវំ វុត្តំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតំ អភិនីហារំ សម្បាទេន្តេន ‘‘អហំ សទេវកំ លោកំ តិណ្ណោ តារេស្សាមិ, មុត្តោ មោចេស្សាមិ, ទន្តោ ទមេស្សាមិ, សន្តោ សមេស្សាមិ, អស្សត្ថោ អស្សាសេស្សាមិ, បរិនិព្ពុតោ បរិនិព្ពាបេស្សាមិ, ពុទ្ធោ ពោធេស្សាមី’’តិ មហាបដិញ្ញា បវត្តិតា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កិំ មេ ឯកេន តិណ្ណេន, បុរិសេន ថាមទស្សិនា;

សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, សន្តារេស្សំ សទេវកំ.

‘‘ឥមិនា មេ អធិការេន, កតេន បុរិសុត្តមេ;

សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, តារេមិ ជនតំ ពហុំ.

‘‘សំសារសោតំ ឆិន្ទិត្វា, វិទ្ធំសេត្វា តយោ ភវេ;

ធម្មនាវំ សមារុយ្ហ, សន្តារេស្សំ សទេវកំ.

‘‘កិំ មេ អញ្ញាតវេសេន, ធម្មំ សច្ឆិកតេនិធ;

សព្ពញ្ញុតំ បាបុណិត្វា, ពុទ្ធោ ហេស្សំ សទេវកេ’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៥-៥៨);

តំ បនេតំ មហាបដិញ្ញំ សកលស្សាបិ ពុទ្ធករធម្មសមុទាយស្ស បវិចយ បច្ចវេក្ខណសមាទានានំ ការណភូតំ អវិសំវាទេត្វា លោកនាយកោ យស្មា មហាកប្បានំ សតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ សក្កច្ចំ និរន្តរំ និរវសេសតោ ទានបារមិអាទយោ សមតិំសបារមិយោ បូរេត្វា, អង្គបរិច្ចាគាទយោ បញ្ច មហាបរិច្ចាគេ បរិច្ចជិត្វា, សច្ចាធិដ្ឋានាទីនិ ចត្តារិ អធិដ្ឋានានិ បរិព្រូហេត្វា, បុញ្ញញាណសម្ភារេ សម្ភរិត្វា, បុព្ពយោគបុព្ពចរិយធម្មក្ខានញាតត្ថចរិយាទយោ ឧក្កំសាបេត្វា, ពុទ្ធិចរិយំ បរមកោដិំ បាបេត្វា, អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុជ្ឈិ, តស្មា តស្សេវ សា មហាបដិញ្ញា តថា អវិតថា អនញ្ញថា, ន តស្ស វាលគ្គមត្តម្បិ វិតថំ អត្ថិ. តថា ហិ ទីបង្ករទសពលោ កោណ្ឌញ្ញោ មង្គលោ…បេ… កស្សបោ ភគវាតិ ឥមេ ចតុវីសតិ សម្មាសម្ពុទ្ធា បដិបាដិយា ឧប្បន្នា ‘‘ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករិំសុ. ឯវំ ចតុវីសតិយា ពុទ្ធានំ សន្តិកេ លទ្ធព្យាករណោ យេ តេ កតាភិនីហារេហិ ពោធិសត្តេហិ លទ្ធព្ពា អានិសំសា, តេ លភិត្វាវ អាគតោតិ តាយ យថាវុត្តាយ មហាបដិញ្ញាយ តថាយ អភិសម្ពុទ្ធភាវំ អាគតោ អធិគតោតិ តថាគតោ. ឯវំ តថាយ អាគតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថាយ គតោតិ តថាគតោ? យាយ មហាករុណាយ លោកនាថោ មហាទុក្ខសម្ពាធប្បដិបន្នំ សត្តនិកាយំ ទិស្វា ‘‘តស្ស នត្ថញ្ញោ កោចិ បដិស្សរណំ, អហមេវ នមិតោ សំសារទុក្ខតោ មុត្តោ មោចេស្សាមី’’តិ សមុស្សាហិតមានសោ មហាភិនីហារមកាសិ. កត្វា ច យថាបណិធានំ សកលលោកហិតសម្បាទនាយ ឧស្សុក្កមាបន្នោ អត្តនោ កាយជីវិតនិរបេក្ខោ បរេសំ សោតបថាគមនមត្តេនបិ ចិត្តុត្រាសសមុប្បាទិកា អតិទុក្ករា ទុក្ករចរិយា សមាចរន្តោ យថា មហាពោធិយា បដិបត្តិ ហានភាគិយា សំកិលេសភាគិយា ឋិតិភាគិយា វា ន ហោតិ, អថ ខោ ឧត្តរុត្តរិ វិសេសភាគិយាវ ហោតិ, តថា បដិបជ្ជមានោ អនុបុព្ពេន និរវសេសេ ពោធិសម្ភារេ សម្បាទេត្វា អភិសម្ពោធិំ បាបុណិ. តតោ បរញ្ច តាយេវ មហាករុណាយ សញ្ចោទិតមានសោ បវិវេករតិំ បរមញ្ច សន្តំ វិមោក្ខសុខំ បហាយ ពាលជនពហុលេ លោកេ តេហិ សមុប្បាទិតំ សម្មានាវមានវិប្បការំ អគណេត្វា វិនេយ្យជនស្ស វិនយនេន និរវសេសំ ពុទ្ធកិច្ចំ និដ្ឋបេសិ. តត្ថ យោ ភគវតោ សត្តេសុ មហាករុណាយ សមោក្កមនាការោ, សោ បរតោ អាវិភវិស្សតិ. យថា ច ពុទ្ធភូតស្ស លោកនាថស្ស សត្តេសុ មហាករុណា, ឯវំ ពោធិសត្តភូតស្សបិ មហាភិនីហារកាលាទីសូតិ សព្ពត្ថ សព្ពទា ច ឯកសទិសតាយ តថា អវិតថា អនញ្ញថា, តស្មា តីសុបិ អវត្ថាសុ សព្ពសត្តេសុ សមានរសាយ តថាយ មហាករុណាយ សកលលោកហិតាយ គតោ បដិបន្នោតិ តថាគតោ. ឯវំ តថាយ គតោតិ តថាគតោ.

កថំ តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ? តថានិ នាម ចត្តារិ អរិយមគ្គញាណានិ. តានិ ហិ ឥទំ ទុក្ខំ, អយំ ទុក្ខសមុទយោ, អយំ ទុក្ខនិរោធោ, អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនី បដិបទាតិ ឯវំ សព្ពញេយ្យធម្មសង្គាហកានំ បវត្តិនិវត្តិតទុភយហេតុភូតានំ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោ សន្តាបដ្ឋោ វិបរិណាមដ្ឋោ, សមុទយស្ស អាយូហនដ្ឋោ និទានដ្ឋោ សំយោគដ្ឋោ បលិពោធដ្ឋោ, និរោធស្ស និស្សរណដ្ឋោ វិវេកដ្ឋោ អសង្ខតដ្ឋោ អមតដ្ឋោ, មគ្គស្ស និយ្យានដ្ឋោ ហេត្វដ្ឋោ ទស្សនដ្ឋោ អាធិបតេយ្យដ្ឋោតិអាទីនំ តព្ពិភាគានញ្ច យថាភូតសភាវាវពោធវិពន្ធកស្ស សំកិលេសបក្ខស្ស សមុច្ឆិន្ទនេន បដិលទ្ធាយ តត្ថ អសម្មោហាភិសមយសង្ខាតាយ អវិបរីតាការប្បវត្តិយា ធម្មានំ សភាវសរសលក្ខណស្ស អវិសំវាទនតោ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ, តានិ ភគវា អនញ្ញនេយ្យោ សយមេវ អាគតោ អធិគតោ, តស្មា តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ.

យថា ច មគ្គញាណានិ, ឯវំ ភគវតោ តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណានិ ចតុបដិសម្ភិទាញាណានិ ចតុវេសារជ្ជញាណានិ បញ្ចគតិបរិច្ឆេទញាណានិ ឆអសាធារណញាណានិ សត្តពោជ្ឈង្គវិភាវនញាណានិ អដ្ឋមគ្គង្គវិភាវនញាណានិ នវានុបុព្ពវិហារសមាបត្តិញាណានិ ទសពលញាណានិ ច តថភាវេ វេទិតព្ពានិ.

តត្រាយំ វិភាវនា – យញ្ហិ កិញ្ចិ អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ហីនាទិភេទភិន្នាសុ អតីតាសុ ខន្ធាយតនធាតូសុ សភាវកិច្ចាទិ អវត្ថាវិសេសាទិ ខន្ធប្បដិពទ្ធនាមគោត្តាទិ ច ជានិតព្ពំ. អនិន្ទ្រិយពទ្ធេសុ ច អតិសុខុមតិរោហិតវិទូរទេសេសុបិ រូបធម្មេសុ យោ តំតំបច្ចយវិសេសេហិ សទ្ធិំ បច្ចយុប្បន្នានំ វណ្ណសណ្ឋានគន្ធរសផស្សាទិវិសេសោ, តត្ថ សព្ពត្ថេវ ហត្ថតលេ ឋបិតអាមលកេ វិយ បច្ចក្ខតោ អប្បដិហតំ ភគវតោ ញាណំ បវត្តតិ, តថា អនាគតាសុ បច្ចុប្បន្នាសុ ចាតិ ឥមានិ តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណានិ នាម. យថាហ –

‘‘អតីតំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ, អនាគតំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណំ, បច្ចុប្បន្នំសេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អប្បដិហតំ ញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ៣.៥).

តានិ បនេតានិ តត្ថ តត្ថ ធម្មានំ សភាវសរសលក្ខណស្ស អវិសំវាទនតោ តថានិ អវិតថានិ អនញ្ញថានិ, តានិ ភគវា សយម្ភូញាណេន អធិគញ្ឆីតិ. ឯវម្បិ តថានិ អាគតោតិ តថាគតោ.

តថា អត្ថប្បដិសម្ភិទា ធម្មប្បដិសម្ភិទា និរុត្តិប្បដិសម្ភិទា បដិភានប្បដិសម្ភិទាតិ ចតស្សោ បដិសម្ភិទា. តត្ថ អត្ថប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ អត្ថប្បភេទគតំ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា. ធម្មប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ ធម្មប្បភេទគតំ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា. និរុត្តិប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ និរុត្តាភិលាបេ បភេទគតំ ញាណំ និរុត្តិប្បដិសម្ភិទា. បដិភានប្បភេទស្ស សល្លក្ខណវិភាវនវវត្ថានករណសមត្ថំ បដិភានប្បភេទគតំ ញាណំ បដិភានប្បដិសម្ភិទា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អត្ថេ ញាណំ អត្ថប្បដិសម្ភិទា, ធម្មេ ញាណំ ធម្មប្បដិសម្ភិទា, តត្រ ធម្មនិរុត្តាភិលាបេ ញាណំ និរុត្តិប្បដិសម្ភិទា, ញាណេសុ ញាណំ បដិភានប្បដិសម្ភិទា’’តិ (វិភ. ៧១៨-៧២១).