៧. ឯកបុត្តកសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ ឯកបុត្តកោតិ ឯកោ បុត្តោ, សោ ច អនុកម្បិតព្ពដ្ឋេន ឯកបុត្តកោ, បិយាយិតព្ពដ្ឋេន បិយោ, មនស្ស វឌ្ឍនដ្ឋេន មនាបោ. សរីរសោភាសម្បត្តិយា វា ទស្សនីយដ្ឋេន បិយោ, សីលាចារសម្បត្តិយា កល្យាណធម្មតាយ មនាបោ. កលេតិ សត្តេ ខេបេតីតិ កាលោ, មរណំ. តំ កតោ បត្តោតិ កាលង្កតោ, កាលេន វា មច្ចុនា កតោ នដ្ឋោ អទស្សនំ គតោតិ កាលង្កតោ, មតោតិ អត្ថោ.

សម្ពហុលា ឧបាសកាតិ សាវត្ថិវាសិនោ ពហូ ឧបាសកា មតបុត្តឧបាសកស្ស សហសោកីភាវេន យាវ អាឡាហនា បច្ឆតោ គន្ត្វា មតសរីរស្ស កត្តព្ពំ ការេត្វា បដិនិវត្តា យថានិវត្ថាវ ឧទកំ ឱតរិត្វា សីសំន្ហាតា វត្ថានិ បីឡេត្វា អនោតាបេត្វាវ ឯកំ និវាសេត្វា ឯកំ ឧត្តរាសង្គំ កត្វា ឧបាសកំ បុរតោ កត្វា ‘‘សោកវិនោទនំ ធម្មំ សត្ថុ សន្តិកេ សោស្សាមា’’តិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘អល្លកេសា’’តិអាទិ.

តត្ថ អល្លវត្ថាតិ ឧទកេន តិន្តវត្ថា. ទិវា ទិវស្សាតិ ទិវសស្សបិ ទិវា, មជ្ឈន្ហិកេ កាលេតិ អត្ថោ. យស្មា ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តិ, ជានន្តាបិ ន បុច្ឆន្តិ. កាលំ វិទិត្វា បុច្ឆន្តិ, កាលំ វិទិត្វា ន បុច្ឆន្តិ, តស្មា ជានន្តោយេវ ភគវា កថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ បុច្ឆន្តោ ‘‘កិំ នុ ខោ តុម្ហេ ឧបាសកា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – តុម្ហេ ឧបាសកា អញ្ញេសុ ទិវសេសុ មម សន្តិកំ អាគច្ឆន្តា ឱតាបិតសុទ្ធវត្ថា សាយន្ហេ អាគច្ឆថ, អជ្ជ បន អល្លវត្ថា អល្លកេសា ឋិតមជ្ឈន្ហិកេ កាលេ ឥធាគតា, តំ កិំ ការណន្តិ. តេន មយន្តិ តេន បុត្តវិយោគជនិតចិត្តសន្តាបេន ពលវសោកាភិភូតតាយ ឯវំភូតា មយំ ឥធូបសង្កមន្តាតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ បិយវត្ថុសម្ភវា សោកទុក្ខទោមនស្សាទយោ, អសតិ បិយវត្ថុស្មិំ សព្ពសោ ឯតេ ន សន្តីតិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការតោ ជានិត្វា តទត្ថប្បកាសនំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ បិយរូបស្សាទគធិតាសេតិ បិយសភាវេសុ រូបក្ខន្ធាទីសុ សុខវេទនស្សាទេន គធិតា បដិពទ្ធចិត្តា. គធិតាសេតិ ហិ គធិតាឥច្ចេវត្ថោ. សេតិ វា និបាតមត្តំ. បិយរូបា នាម ចក្ខាទយោ បុត្តទារាទយោ ច. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘កិញ្ច លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ចក្ខុ លោកេ …បេ… ធម្មតណ្ហា លោកេ បិយរូបំ សាតរូប’’ន្តិ (ចូឡនិ. ហេមកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៥៥).

‘‘ខេត្តំ វត្ថុំ ហិរញ្ញំ វា, គវស្សំ ទាសបោរិសំ;

ថិយោ ពន្ធូ បុថុ កាមេ, យោ នរោ អនុគិជ្ឈតី’’តិ ច. (សុ. និ. ៧៧៥);

តស្មា តេសុ បិយរូបេសុ អស្សាទេន គិទ្ធា មុច្ឆិតា អជ្ឈាបន្នាតិ អត្ថោ. កេ បន តេ បិយរូបស្សាទគធិតាតិ តេ ទស្សេតិ ‘‘ទេវកាយា បុថុមនុស្សា ចា’’តិ, ចាតុមហារាជិកាទយោ ពហុទេវសមូហា ចេវ ជម្ពុទីបកាទិកា ពហុមនុស្សា ច. អឃាវិនោតិ កាយិកចេតសិកទុក្ខេន ទុក្ខិតា. បរិជុន្នាតិ ជរារោគាទិវិបត្តិយា យោព្ពនារោគ្យាទិសម្បត្តិតោ បរិហីនា. យថាលាភវសេន វាយមត្ថោ ទេវមនុស្សេសុ វេទិតព្ពោ. អថ វា កាមញ្ចេកន្តសុខសមប្បិតានំ ទេវានំ ទុក្ខជរារោគា ន សម្ភវន្តិ, តទនតិវត្តសភាវតាយ បន តេបិ ‘‘អឃាវិនោ’’តិ ‘‘បរិជុន្នា’’តិ ច វុត្តា. តេសម្បិ វា បុព្ពនិមិត្តុប្បត្តិយា បដិច្ឆន្នជរាយ ចេតសិករោគស្ស ច វសេន ទុក្ខាទីនំ សម្ភវោ វេទិតព្ពោ. មច្ចុរាជស្ស វសំ គច្ឆន្តីតិ បិយវត្ថុវិសយាយ តណ្ហាយ អប្បហីនត្តា បុនប្បុនំ គព្ភូបគមនតោ ធាតុត្តយិស្សរតាយ មច្ចុរាជសង្ខាតស្ស មរណស្ស វសំ ហត្ថមេវ គច្ឆន្តិ.

ឯត្តាវតា វដ្ដំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘យេ វេ ទិវា’’តិអាទិនា វិវដ្ដំ ទស្សេតិ. តត្ថ យេ វេ ទិវា ច រត្តោ ច អប្បមត្តាតិ ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយ អាវរណីយេហិ ធម្មេហិ ចិត្តំ បរិសោធេតី’’តិអាទិនា វុត្តនយេន ទិវសភាគេ រត្តិភាគេ ច ទឡ្ហំ អប្បមត្តា អប្បមាទប្បដិបទំ បូរេន្តិ. ជហន្តិ បិយរូបន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរិយមគ្គាធិគមេន បិយរូបំ បិយជាតិកំ ចក្ខាទិបិយវត្ថុំ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគជហនេន ជហន្តិ. តេ វេ ខណន្តិ អឃមូលំ, មច្ចុនោ អាមិសំ ទុរតិវត្តន្តិ តេ អរិយបុគ្គលា អឃស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស មូលភូតំ, មច្ចុនា មរណេន អាមសិតព្ពតោ អាមិសំ, ឥតោ ពហិទ្ធា កេហិចិបិ សមណព្រាហ្មណេហិ និវត្តិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ទុរតិវត្តំ, សហ អវិជ្ជាយ តណ្ហំ អរិយមគ្គញាណកុទាលេន ខណន្តិ, លេសមត្តម្បិ អនវសេសន្តា ឧម្មូលយន្តីតិ. ស្វាយមត្ថោ –

‘‘អប្បមាទោ អមតបទំ, បមាទោ មច្ចុនោ បទំ;

អប្បមត្តា ន មីយន្តិ, យេ បមត្តា យថា មតា’’តិ. (ធ. ប. ២១) –

អាទីហិ សុត្តបទេហិ វិត្ថារេតព្ពោតិ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.