១០. ភទ្ទិយសុត្តវណ្ណនា

២០. ទសមេ អនុបិយាយន្តិ ឯវំ នាមកេ នគរេ. អម្ពវនេតិ តស្ស នគរស្ស អវិទូរេ មល្លរាជូនំ ឯកំ អម្ពវនំ អហោសិ, តត្ថ មល្លរាជូហិ ភគវតោ វិហារោ ការិតោ, សោ ‘‘អម្ពវន’’ន្ត្វេវ វុច្ចតិ. អនុបិយំ គោចរគាមំ កត្វា តត្ថ ភគវា វិហរតិ, តេន វុត្តំ ‘‘អនុបិយាយំ វិហរតិ អម្ពវនេ’’តិ. ភទ្ទិយោតិ តស្ស ថេរស្ស នាមំ. កាឡីគោធាយ បុត្តោតិ កាឡីគោធា នាម សាកិយានី សក្យរាជទេវី អរិយសាវិកា អាគតផលា វិញ្ញាតសាសនា, តស្សា អយំ បុត្តោ. តស្ស បព្ពជ្ជាវិធិ ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៣០-៣៣១) អាគតោវ. សោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ន ចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ, តេរសបិ ធុតង្គានិ សមាទាយ វត្តតិ. ភគវតា ច ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឧច្ចកុលិកានំ, យទិទំ ភទ្ទិយោ កាឡីគោធាយ បុត្តោ’’តិ (អ. និ. ១.១៩៣) ឧច្ចកុលិកភាវេ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ អសីតិយា សាវកានំ អព្ភន្តរោ.

សុញ្ញាគារគតោតិ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច អវសេសំ អរញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ អរញ្ញំ រុក្ខមូលញ្ច ឋបេត្វា អញ្ញំ បព្ពតកន្ទរាទិ បព្ពជិតសារុប្បំ និវាសដ្ឋានំ ជនសម្ពាធាភាវតោ ឥធ សុញ្ញាគារន្តិ អធិប្បេតំ. អថ វា ឈានកណ្ដកានំ សទ្ទានំ អភាវតោ វិវិត្តំ យំ កិញ្ចិ អគារម្បិ សុញ្ញាគារន្តិ វេទិតព្ពំ. តំ សុញ្ញាគារំ ឧបគតោ. អភិក្ខណន្តិ ពហុលំ. ឧទានំ ឧទានេសីតិ សោ ហិ អាយស្មា អរញ្ញេ ទិវាវិហារំ ឧបគតោបិ រត្តិវាសូបគតោបិ យេភុយ្យេន ផលសមាបត្តិសុខេន និរោធសុខេន ច វីតិនាមេតិ, តស្មា តំ សុខំ សន្ធាយ បុព្ពេ អត្តនា អនុភូតំ សភយំ សបរិឡាហំ រជ្ជសុខំ ជិគុច្ឆិត្វា ‘‘អហោ សុខំ អហោ សុខ’’ន្តិ សោមនស្សសហិតំ ញាណសមុដ្ឋានំ បីតិសមុដ្ឋានំ សមុគ្គិរតិ.

សុត្វាន នេសំ ឯតទហោសីតិ នេសំ សម្ពហុលានំ ភិក្ខូនំ តស្ស អាយស្មតោ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ ឧទានេន្តស្ស ឧទានំ សុត្វា ‘‘និស្សំសយំ ឯស អនភិរតោ ព្រហ្មចរិយំ ចរតី’’តិ ឯវំ បរិវិតក្កិតំ អហោសិ. តេ ភិក្ខូ បុថុជ្ជនា តស្ស អាយស្មតោ វិវេកសុខំ សន្ធាយ ឧទានំ អជានន្តា ឯវំ អមញ្ញិំសុ, តេន វុត្តំ ‘‘និស្សំសយ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ និស្សំសយន្តិ អសន្ទេហេន ឯកន្តេនាតិ អត្ថោ. ‘‘យំ សោ បុព្ពេ អគារិយភូតោ សមានោ’’តិ បាឡិំ វត្វា ‘‘អនុភវី’’តិ វចនសេសេន កេចិ អត្ថំ វណ្ណេន្តិ, អបរេ ‘‘យំ សា’’តិ បឋន្តិ, ‘‘យំស បុព្ពេ អគារិយភូតស្សា’’តិ បន បាឡិ. តត្ថ យំសាតិ យំ អស្ស, សន្ធិវសេន ហិ អការសការលោបោ ‘‘ឯវំស តេ (ម. និ. ១.២៣; អ. និ. ៦.៥៨), បុប្ផំសា ឧប្បជ្ជី’’តិអាទីសុ (បារា. ៣៦) វិយ. តស្សត្ថោ – អស្ស អាយស្មតោ ភទ្ទិយស្ស បព្ពជិតតោ បុព្ពេ អគារិយភូតស្ស គហដ្ឋស្ស សតោ យំ រជ្ជសុខំ អនុភូតំ. សា តមនុស្សរមានោតិ សោ តំ សុខំ ឯតរហិ ឧក្កណ្ឋនវសេន អនុស្សរន្តោ.

តេ ភិក្ខូ ភគវន្តំ ឯតទវោចុន្តិ តេ សម្ពហុលា ភិក្ខូ ឧល្លបនសភាវសណ្ឋិតា តស្ស អនុគ្គហណាធិប្បាយេន ភគវន្តំ ឯតទវោចុំ, ន ឧជ្ឈានវសេន. អញ្ញតរន្តិ នាមគោត្តេន អបាកដំ ឯកំ ភិក្ខុំ. អាមន្តេសីតិ អាណាបេសិ តេ ភិក្ខូ សញ្ញាបេតុកាមោ. ឯវន្តិ វចនសម្បដិគ្គហេ, សាធូតិ អត្ថោ. បុន ឯវន្តិ បដិញ្ញាយ. អភិក្ខណំ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ យថា តេ ភិក្ខូ វទន្តិ, តំ ឯវំ តថេវាតិ អត្តនោ ឧទានំ បដិជានាតិ. កិំ បន ត្វំ ភទ្ទិយាតិ កស្មា ភគវា បុច្ឆតិ, កិំ តស្ស ចិត្តំ ន ជានាតីតិ? នោ ន ជានាតិ, តេនេវ បន តមត្ថំ វទាបេត្វា តេ ភិក្ខូ សញ្ញាបេតុំ បុច្ឆតិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘ជានន្តាបិ តថាគតា បុច្ឆន្តិ, ជានន្តាបិ ន បុច្ឆន្តី’’តិអាទិ. អត្ថវសន្តិ ការណំ.

អន្តេបុរេតិ ឥត្ថាគារស្ស សញ្ចរណដ្ឋានភូតេ រាជគេហស្ស អព្ភន្តរេ, យត្ថ រាជា ន្ហានភោជនសយនាទិំ កប្បេតិ. រក្ខា សុសំវិហិតាតិ អារក្ខាទិកតបុរិសេហិ គុត្តិ សុដ្ឋុ សមន្តតោ វិហិតា. ពហិបិ អន្តេបុរេតិ អឌ្ឌករណដ្ឋានាទិកេ អន្តេបុរតោ ពហិភូតេ រាជគេហេ. ឯវំ រក្ខិតោ គោបិតោ សន្តោតិ ឯវំ រាជគេហរាជធានិរជ្ជទេសេសុ អន្តោ ច ពហិ ច អនេកេសុ ឋានេសុ អនេកសតេហិ សុសំវិហិតរក្ខាវរណគុត្តិយា មមេវ និព្ភយត្ថំ ផាសុវិហារត្ថំ រក្ខិតោ គោបិតោ សមានោ. ភីតោតិអាទីនិ បទានិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. អថ វា ភីតោតិ បររាជូហិ ភាយមានោ. ឧព្ពិគ្គោតិ សករជ្ជេបិ បកតិតោ ឧប្បជ្ជនកភយុព្ពេគេន ឧព្ពិគ្គោ ចលិតោ. ឧស្សង្កីតិ ‘‘រញ្ញា នាម សព្ពកាលំ អវិស្សត្ថេន ភវិតព្ព’’ន្តិ វចនេន សព្ពត្ថ អវិស្សាសវសេន តេសំ តេសំ កិច្ចករណីយានំ បច្ចយបរិសង្កាយ ច ឧទ្ធមុខំ សង្កមានោ. ឧត្រាសីតិ ‘‘សន្តិកាវចរេហិបិ អជានន្តស្សេវ មេ កទាចិ អនត្ថោ ភវេយ្យា’’តិ ឧប្បន្នេន សរីរកម្បំ ឧប្បាទនសមត្ថេន តាសេន ឧត្រាសី. ‘‘ឧត្រស្តោ’’តិបិ បឋន្តិ. វិហាសិន្តិ ឯវំភូតោ ហុត្វា វិហរិំ.

ឯតរហីតិ ឥទានិ បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ. ឯកោតិ អសហាយោ, តេន វូបកដ្ឋកាយតំ ទស្សេតិ. អភីតោតិអាទីនំ បទានំ វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ភយាទិនិមិត្តស្ស បរិគ្គហស្ស តំ និមិត្តស្ស ច កិលេសស្ស អភាវេនេវស្ស អភីតាទិតាតិ. ឯតេន ចិត្តវិវេកំ ទស្សេតិ. អប្បោស្សុក្កោតិ សរីរគុត្តិយំ និរុស្សុក្កោ. បន្នលោមោតិ លោមហំសុប្បាទកស្ស ឆម្ភិតត្តស្ស អភាវេន អនុគ្គតលោមោ. បទទ្វយេនបិ សេរិវិហារំ ទស្សេតិ. បរទត្តវុត្តោតិ បរេហិ ទិន្នេន ចីវរាទិនា វត្តមានោ, ឯតេន សព្ពសោ សង្គាភាវទីបនមុខេន អនវសេសភយហេតុវិរហំ ទស្សេតិ. មិគភូតេន ចេតសាតិ វិស្សត្ថវិហារិតាយ មិគស្ស វិយ ជាតេន ចិត្តេន. មិគោ ហិ អមនុស្សបថេ អរញ្ញេ វសមានោ វិស្សត្ថោ តិដ្ឋតិ, និសីទតិ, និបជ្ជតិ, យេនកាមញ្ច បក្កមតិ អប្បដិហតចារោ, ឯវំ អហម្បិ វិហរាមីតិ ទស្សេតិ. វុត្តញ្ហេតំ បច្ចេកពុទ្ធេន –

‘‘មិគោ អរញ្ញម្ហិ យថា អពទ្ធោ,

យេនិច្ឆកំ គច្ឆតិ គោចរាយ;

វិញ្ញូ នរោ សេរិតំ បេក្ខមានោ,

ឯកោ ចរេ ខគ្គវិសាណកប្បោ’’តិ. (សុ. និ. ៣៩; អប. ថេរ ១.១.៩៥);

ឥមំ ខោ អហំ, ភន្តេ, អត្ថវសន្តិ, ភន្តេ, ភគវា យទិទំ មម ឯតរហិ បរមំ វិវេកសុខំ ផលសមាបត្តិសុខំ, ឥទមេវ ការណំ សម្បស្សមានោ ‘‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’’ន្តិ ឧទានំ ឧទានេសិន្តិ.

ឯតមត្ថន្តិ ឯតំ ភទ្ទិយត្ថេរស្ស បុថុជ្ជនវិសយាតីតំ វិវេកសុខសង្ខាតមត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥទំ សហេតុកភយសោកវិគមានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យស្សន្តរតោ ន សន្តិ កោបាតិ យស្ស អរិយបុគ្គលស្ស អន្តរតោ អព្ភន្តរេ អត្តនោ ចិត្តេ ចិត្តកាលុស្សិយករណតោ ចិត្តប្បកោបា រាគាទយោ អាឃាតវត្ថុអាទិការណភេទតោ អនេកភេទា ទោសកោបា ឯវ កោបា ន សន្តិ មគ្គេន បហីនត្តា ន វិជ្ជន្តិ. អយញ្ហិ អន្តរសទ្ទោ កិញ្ចាបិ ‘‘មញ្ច ត្វញ្ច កិមន្តរ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២២៨) ការណេ ទិស្សតិ, ‘‘អន្តរដ្ឋកេ ហិមបាតសមយេ’’តិអាទីសុ (មហាវ. ៣៤៦) វេមជ្ឈេ, ‘‘អន្តរា ច ជេតវនំ អន្តរា ច សាវត្ថិ’’ន្តិអាទីសុ (ឧទា. ១៣, ៤៤) វិវរេ, ‘‘ភយមន្តរតោ ជាត’’ន្តិអាទីសុ (ឥតិវុ. ៨៨; មហានិ. ៥) ចិត្តេ, ឥធាបិ ចិត្តេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘អន្តរតោ អត្តនោ ចិត្តេ’’តិ.

ឥតិភវាភវតញ្ច វីតិវត្តោតិ យស្មា ភវោតិ សម្បត្តិ, អភវោតិ វិបត្តិ. តថា ភវោតិ វុទ្ធិ, អភវោតិ ហានិ. ភវោតិ វា សស្សតំ, អភវោតិ ឧច្ឆេទោ. ភវោតិ វា បុញ្ញំ, អភវោតិ បាបំ. ភវោតិ វា សុគតិ, អភវោតិ ទុគ្គតិ. ភវោតិ វា ខុទ្ទកោ, អភវោតិ មហន្តោ. តស្មា យា សា សម្បត្តិវិបត្តិវុឌ្ឍិហានិសស្សតុច្ឆេទបុញ្ញបាបសុគតិទុគ្គតិ- ខុទ្ទកមហន្តឧបបត្តិភវានំ វសេន ឥតិ អនេកប្បការា ភវាភវតា វុច្ចតិ. ចតូហិបិ អរិយមគ្គេហិ យថាសម្ភវំ តេន តេន នយេន តំ ឥតិភវាភវតញ្ច វីតិវត្តោ អតិក្កន្តោ ហោតិ. អត្ថវសេន វិភត្តិ វិបរិណាមេតព្ពា. តំ វិគតភយន្តិ តំ ឯវរូបំ យថាវុត្តគុណសមន្នាគតំ ខីណាសវំ ចិត្តកោបាភាវតោ ឥតិភវាភវសមតិក្កមតោ ច ភយហេតុវិគមេន វិគតភយំ, វិវេកសុខេន អគ្គផលសុខេន ច សុខិំ, វិគតភយត្តា ឯវ អសោកំ. ទេវា នានុភវន្តិ ទស្សនាយាតិ អធិគតមគ្គេ ឋបេត្វា សព្ពេបិ ឧបបត្តិទេវា វាយមន្តាបិ ចិត្តចារទស្សនវសេន ទស្សនាយ ទដ្ឋុំ នានុភវន្តិ ន អភិសម្ភុណន្តិ ន សក្កោន្តិ, បគេវ មនុស្សា. សេក្ខាបិ ហិ បុថុជ្ជនា វិយ អរហតោ ចិត្តប្បវត្តិំ ន ជានន្តិ.

ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ច មុចលិន្ទវគ្គវណ្ណនា.