១. មុចលិន្ទសុត្តវណ្ណនា

១១. មុចលិន្ទវគ្គស្ស បឋមេ មុចលិន្ទមូលេតិ ឯត្ថ មុចលិន្ទោ វុច្ចតិ នីបរុក្ខោ. សោ ‘‘និចុលោ’’តិបិ វុច្ចតិ, តស្ស សមីបេ. កេចិ បន ‘‘មុចលោតិ តស្ស រុក្ខស្ស នាមំ, តំ វនជេដ្ឋកតាយ បន មុចលិន្ទោតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. មហា អកាលមេឃោតិ អសម្បត្តេ វស្សកាលេ ឧប្បន្នមហាមេឃោ. សោ ហិ គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ សកលចក្កវាឡគព្ភំ បូរេន្តោ ឧទបាទិ. សត្តាហវទ្ទលិកាតិ តស្មិំ ឧប្បន្នេ សត្តាហំ អវិច្ឆិន្នវុដ្ឋិកា អហោសិ. សីតវាតទុទ្ទិនីតិ សា ច សត្តាហវទ្ទលិកា ឧទកផុសិតសម្មិស្សេន សីតវាតេន សមន្តតោ បរិព្ភមន្តេន ទុសិតទិវសត្តា ទុទ្ទិនី នាម អហោសិ. មុចលិន្ទោ នាម នាគរាជាតិ តស្សេវ មុចលិន្ទរុក្ខស្ស សមីបេ បោក្ខរណិយា ហេដ្ឋា នាគភវនំ អត្ថិ, តត្ថ និព្ពត្តោ មហានុភាវោ នាគរាជា. សកភវនាតិ អត្តនោ នាគភវនតោ. សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វាតិ សត្តវារេ អត្តនោ សរីរភោគេហិ ភគវតោ កាយំ បរិវារេត្វា. ឧបរិមុទ្ធនិ មហន្តំ ផណំ វិហច្ចាតិ ភគវតោ មុទ្ធប្បទេសស្ស ឧបរិ អត្តនោ មហន្តំ ផណំ បសារេត្វា. ‘‘ផណំ ករិត្វា’’តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ.

តស្ស កិរ នាគរាជស្ស ឯតទហោសិ ‘‘ភគវា ច មយ្ហំ ភវនសមីបេ រុក្ខមូលេ និសិន្នោ, អយញ្ច សត្តាហវទ្ទលិកា វត្តតិ, វាសាគារមស្ស លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ. សោ សត្តរតនមយំ បាសាទំ និម្មិនិតុំ សក្កោន្តោបិ ‘‘ឯវំ កតេ កាយសារោ គហិតោ ន ភវិស្សតិ, ទសពលស្ស កាយវេយ្យាវច្ចំ ករិស្សាមី’’តិ មហន្តំ អត្តភាវំ កត្វា សត្ថារំ សត្តក្ខត្តុំ ភោគេហិ បរិក្ខិបិត្វា ឧបរិ ផណំ កត្វា ធារេសិ. ‘‘បរិក្ខេបព្ភន្តរំ លោហបាសាទេ ភណ្ឌាគារគព្ភប្បមាណំ អហោសី’’តិ ខន្ធកដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៥) វុត្តំ. មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ហេដ្ឋាលោហបាសាទប្បមាណ’’ន្តិ (ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៨៤). ‘‘ឥច្ឆិតិច្ឆិតេន ឥរិយាបថេន សត្ថា វិហរិស្សតី’’តិ កិរ នាគរាជស្ស អជ្ឈាសយោ. ភគវា បន យថានិសិន្នោវ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ. តញ្ច ឋានំ សុបិហិតវាតបានំ សុផុសិតអគ្គឡទ្វារំ កូដាគារំ វិយ អហោសិ. មា ភគវន្តំ សីតន្តិអាទិ តស្ស តថា ករិត្វា ឋានការណបរិទីបនំ. សោ ហិ ‘‘មា ភគវន្តំ សីតំ ពាធយិត្ថ, មា ឧណ្ហំ, មា ឌំសាទិសម្ផស្សោ ពាធយិត្ថា’’តិ តថា ករិត្វា អដ្ឋាសិ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ សត្តាហវទ្ទលិកាយ ឧណ្ហមេវ នត្ថិ, សចេ បន អន្តរន្តរា មេឃោ វិគច្ឆេយ្យ, ឧណ្ហំ ភវេយ្យ, តម្បិ មា ពាធយិត្ថាតិ ឯវំ តស្ស ចិន្តេតុំ យុត្តំ. កេចិ បនេត្ថ វទន្តិ ‘‘ឧណ្ហគ្គហណំ ភោគបរិក្ខេបស្ស វិបុលភាវករណេ ការណកិត្តនំ. ខុទ្ទកេ ហិ តស្មិំ ភគវន្តំ នាគស្ស សរីរសម្ភូតា ឧស្មា ពាធេយ្យ, វិបុលភាវករណេន បន តាទិសំ ‘មា ឧណ្ហំ ពាធយិត្ថា’តិ តថា ករិត្វា អដ្ឋាសី’’តិ.

វិទ្ធន្តិ ឧព្ពិទ្ធំ, មេឃវិគមេន ទូរីភូតន្តិ អត្ថោ. វិគតវលាហកន្តិ អបគតមេឃំ. ទេវន្តិ អាកាសំ. វិទិត្វាតិ ‘‘ឥទានិ វិគតវលាហកោ អាកាសោ, នត្ថិ ភគវតោ សីតាទិឧបទ្ទវោ’’តិ ញត្វា. វិនិវេឋេត្វាតិ អបនេត្វា. សកវណ្ណន្តិ អត្តនោ នាគរូបំ. បដិសំហរិត្វាតិ អន្តរធាបេត្វា. មាណវកវណ្ណន្តិ កុមារករូបំ.

ឯតមត្ថន្តិ វិវេកសុខប្បដិសំវេទិនោ យត្ថ កត្ថចិ សុខមេវ ហោតីតិ ឯតមត្ថំ សព្ពាការេន ជានិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ វិវេកសុខានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ សុខោ វិវេកោតិ និព្ពានសង្ខាតោ ឧបធិវិវេកោ សុខោ. តុដ្ឋស្សាតិ ចតុមគ្គញាណសន្តោសេន តុដ្ឋស្ស. សុតធម្មស្សាតិ បកាសិតធម្មស្ស វិស្សុតធម្មស្ស. បស្សតោតិ តំ វិវេកំ, យំ វា កិញ្ចិ បស្សិតព្ពំ នាម, តំ សព្ពំ អត្តនោ វីរិយពលាធិគតេន ញាណចក្ខុនា បស្សន្តស្ស. អព្យាបជ្ជន្តិ អកុប្បនភាវោ, ឯតេន មេត្តាបុព្ពភាគោ ទស្សិតោ. បាណភូតេសុ សំយមោតិ សត្តេសុ ច សំយមោ អវិហិំសនភាវោ សុខោតិ អត្ថោ. ឯតេន ករុណាបុព្ពភាគោ ទស្សិតោ.

សុខា វិរាគតា លោកេតិ វិគតរាគតាបិ លោកេ សុខា. កីទិសី? កាមានំ សមតិក្កមោតិ, យា កាមានំ សមតិក្កមោតិ វុច្ចតិ, សា វិគតរាគតាបិ សុខាតិ អត្ថោ, ឯតេន អនាគាមិមគ្គោ កថិតោ. អស្មិមានស្ស យោ វិនយោតិ ឥមិនា បន អរហត្តំ កថិតំ. អរហត្តញ្ហិ អស្មិមានស្ស បដិប្បស្សទ្ធិវិនយោតិ វុច្ចតិ, ឥតោ បរញ្ច សុខំ នាម នត្ថិ, តេនាហ ‘‘ឯតំ វេ បរមំ សុខ’’ន្តិ. ឯវំ អរហត្តេន ទេសនាយ កូដំ គណ្ហីតិ.

បឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.