៨. សង្គាមជិសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ សង្គាមជីតិ ឯវំនាមោ. អយញ្ហិ អាយស្មា សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ បុត្តោ, វយប្បត្តកាលេ មាតាបិតូហិ បតិរូបេន ទារេន និយោជេត្វា សាបតេយ្យំ និយ្យាតេត្វា ឃរពន្ធនេន ពទ្ធោ ហោតិ. សោ ឯកទិវសំ សាវត្ថិវាសិនោ ឧបាសកេ បុព្ពណ្ហសមយំ ទានំ ទត្វា សីលំ សមាទិយិត្វា សាយន្ហសមយេ សុទ្ធវត្ថេ សុទ្ធុត្តរាសង្គេ គន្ធមាលាទិហត្ថេ ធម្មស្សវនត្ថំ ជេតវនាភិមុខេ គច្ឆន្តេ ទិស្វា ‘‘កត្ថ តុម្ហេ គច្ឆថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ធម្មស្សវនត្ថំ ជេតវនេ សត្ថុ សន្តិក’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ អហម្បិ គមិស្សាមី’’តិ តេហិ សទ្ធិំ ជេតវនំ អគមាសិ. តេន ច សមយេន ភគវា កញ្ចនគុហាយំ សីហនាទំ នទន្តោ កេសរសីហោ វិយ សទ្ធម្មមណ្ឌបេ បញ្ញត្តវរពុទ្ធាសនេ និសីទិត្វា ចតុបរិសមជ្ឈេ ធម្មំ ទេសេតិ.

អថ ខោ តេ ឧបាសកា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសីទិំសុ, សង្គាមជិបិ កុលបុត្តោ តស្សា បរិសាយ បរិយន្តេ ធម្មំ សុណន្តោ និសីទិ. ភគវា អនុបុព្ពិកថំ កថេត្វា ចត្តារិ សច្ចានិ បកាសេសិ, សច្ចបរិយោសានេ អនេកេសំ បាណសហស្សានំ ធម្មាភិសមយោ អហោសិ. សង្គាមជិបិ កុលបុត្តោ សោតាបត្តិផលំ បត្វា បរិសាយ វុដ្ឋិតាយ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ ‘‘បព្ពាជេថ មំ ភគវា’’តិ. ‘‘អនុញ្ញាតោសិ បន ត្វំ មាតាបិតូហិ បព្ពជ្ជាយា’’តិ? ‘‘នាហំ, ភន្តេ, អនុញ្ញាតោ’’តិ. ‘‘ន ខោ, សង្គាមជិ, តថាគតា មាតាបិតូហិ អននុញ្ញាតំ បុត្តំ បព្ពាជេន្តី’’តិ. ‘‘សោហំ, ភន្តេ, តថា ករិស្សាមិ, យថា មំ មាតាបិតរោ បព្ពជិតុំ អនុជានន្តី’’តិ. សោ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា មាតាបិតរោ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘អម្មតាតា, អនុជានាថ មំ បព្ពជិតុ’’ន្តិ អាហ. តតោ បរំ រដ្ឋបាលសុត្តេ (ម. និ. ២.២៩៣ អាទយោ) អាគតនយេន វេទិតព្ពំ.

អថ សោ ‘‘បព្ពជិត្វា អត្តានំ ទស្សេស្សាមី’’តិ បដិញ្ញំ ទត្វា អនុញ្ញាតោ មាតាបិតូហិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បព្ពជ្ជំ យាចិ. អលត្ថ ខោ ច ភគវតោ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ ឧបសម្បទញ្ច, អចិរូបសម្បន្នោ ច បន សោ ឧបរិមគ្គត្ថាយ ឃដេន្តោ វាយមន្តោ អញ្ញតរស្មិំ អរញ្ញាវាសេ វស្សំ វសិត្វា ឆឡភិញ្ញោ ហុត្វា វុត្ថវស្សោ ភគវន្តំ ទស្សនាយ មាតាបិតូនញ្ច បដិស្សវមោចនត្ថំ សាវត្ថិំ អគមាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា សង្គាមជិ សាវត្ថិំ អនុប្បត្តោ ហោតី’’តិ.

សោ ហាយស្មា ធុរគាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា បច្ឆាភត្តំ បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ ជេតវនំ បវិសិត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ភគវតា សទ្ធិំ កតបដិសន្ថារោ អញ្ញំ ព្យាករិត្វា បុន ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា និក្ខមិត្វា អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ ទិវាវិហារំ និសីទិ. អថស្ស មាតាបិតរោ ញាតិមិត្តា ចស្ស អាគមនំ សុត្វា, ‘‘សង្គាមជិ, កិរ ឥធាគតោ’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋា តុរិតតុរិតា វិហារំ គន្ត្វា បរិយេសន្តា នំ តត្ថ និសិន្នំ ទិស្វា ឧបសង្កមិត្វា បដិសន្ថារំ កត្វា ‘‘មា អបុត្តកំ សាបតេយ្យំ រាជានោ ហរេយ្យុំ, អប្បិយា ទាយាទា វា គណ្ហេយ្យុំ, នាលំ បព្ពជ្ជាយ, ឯហិ, តាត, វិព្ភមា’’តិ យាចិំសុ. តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘ឥមេ មយ្ហំ កាមេហិ អនត្ថិកភាវំ ន ជានន្តិ, គូថធារី វិយ គូថបិណ្ឌេ កាមេសុយេវ អល្លីយនំ ឥច្ឆន្តិ, នយិមេ សក្កា ធម្មកថាយ សញ្ញាបេតុ’’ន្តិ អស្សុណន្តោ វិយ និសីទិ. តេ នានប្បការំ យាចិត្វា អត្តនោ វចនំ អគ្គណ្ហន្តំ ទិស្វា ឃរំ បវិសិត្វា បុត្តេន សទ្ធិំ តស្ស ភរិយំ សបរិវារំ ឧយ្យោជេសុំ ‘‘មយំ នានប្បការំ តំ យាចន្តាបិ តស្ស មនំ អលភិត្វា អាគតា, គច្ឆ ត្វំ, ភទ្ទេ, តវ ភត្តារំ បុត្តសន្ទស្សនេន យាចិត្វា សញ្ញាបេហី’’តិ. តាយ កិរ អាបន្នសត្តាយ អយមាយស្មា បព្ពជិតោ. សា ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ទារកមាទាយ មហតា បរិវារេន ជេតវនំ អគមាសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អស្សោសិ ខោ អាយស្មតោ សង្គាមជិស្សា’’តិអាទិ.

តត្ថ បុរាណទុតិយិកាតិ បុព្ពេ គិហិកាលេ បាទបរិចរណវសេន ទុតិយិកា, ភរិយាតិ អត្ថោ. អយ្យោតិ ‘‘អយ្យបុត្តោ’’តិ វត្តព្ពេ បព្ពជិតានំ អនុច្ឆវិកវោហារេន វទតិ. កិរាតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ, តស្ស អនុប្បត្តោ កិរាតិ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ខុទ្ទបុត្តញ្ហិ សមណ, បោស មន្តិ អាបន្នសត្តមេវ មំ ឆឌ្ឌេត្វា បព្ពជិតោ, សាហំ ឯតរហិ ខុទ្ទបុត្តា, តាទិសំ មំ ឆឌ្ឌេត្វាវ តវ សមណធម្មករណំ អយុត្តំ, តស្មា, សមណ, បុត្តទុតិយំ មំ ឃាសច្ឆាទនាទីហិ ភរស្សូតិ. អាយស្មា បន, សង្គាមជិ, ឥន្ទ្រិយានិ ឧក្ខិបិត្វា តំ នេវ ឱលោកេតិ, នាបិ អាលបតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯវំ វុត្តេ អាយស្មា សង្គាមជិ តុណ្ហី អហោសី’’តិ.

សា តិក្ខត្តុំ តថេវ វត្វា តុណ្ហីភូតមេវ តំ ទិស្វា ‘‘បុរិសា នាម ភរិយាសុ និរបេក្ខាបិ បុត្តេសុ សាបេក្ខា ហោន្តិ, បុត្តសិនេហោ បិតុ អដ្ឋិមិញ្ជំ អាហច្ច តិដ្ឋតិ, តស្មា បុត្តបេមេនាបិ មយ្ហំ វសេ វត្តេយ្យា’’តិ មញ្ញមានា បុត្តំ ថេរស្ស អង្កេ និក្ខិបិត្វា ឯកមន្តំ អបក្កម្ម ‘‘ឯសោ តេ, សមណ, បុត្តោ, បោស ន’’ន្តិ វត្វា ថោកំ អគមាសិ. សា កិរ សមណតេជេនស្ស សម្មុខេ ឋាតុំ នាសក្ខិ. ថេរោ ទារកម្បិ នេវ ឱលោកេតិ នាបិ អាលបតិ. អថ សា ឥត្ថី អវិទូរេ ឋត្វា មុខំ បរិវត្តេត្វា ឱលោកេន្តី ថេរស្ស អាការំ ញត្វា បដិនិវត្តិត្វា ‘‘បុត្តេនបិ អយំ សមណោ អនត្ថិកោ’’តិ ទារកំ គហេត្វា បក្កាមិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មតោ សង្គាមជិស្ស បុរាណទុតិយិកា’’តិអាទិ.

តត្ថ បុត្តេនបីតិ អយំ សមណោ អត្តនោ ឱរសបុត្តេនបិ អនត្ថិកោ, បគេវ អញ្ញេហីតិ អធិប្បាយោ. ទិព្ពេនាតិ ឯត្ថ ទិព្ពសទិសត្តា ទិព្ពំ. ទេវតានញ្ហិ សុចរិតកម្មនិព្ពត្តំ បិត្តសេម្ហរុហិរាទីហិ អបលិពុទ្ធំ ទូរេបិ អារម្មណសម្បដិច្ឆនសមត្ថំ ទិព្ពំ បសាទចក្ខុ ហោតិ. ឥទម្បិ ចតុត្ថជ្ឈានសមាធិនិព្ពត្តំ អភិញ្ញាចក្ខុំ តាទិសន្តិ ទិព្ពំ វិយាតិ ទិព្ពំ, ទិព្ពវិហារសន្និស្សយេន លទ្ធត្តា វា ទិព្ពំ, មហាជុតិកត្តា មហាគតិកត្តា វា ទិព្ពំ, តេន ទិព្ពេន. វិសុទ្ធេនាតិ នីវរណាទិសំកិលេសវិគមេន សុបរិសុទ្ធេន. អតិក្កន្តមានុសកេនាតិ មនុស្សានំ វិសយាតីតេន. ឥមំ ឯវរូបំ វិប្បការន្តិ ឥមំ ឯវំ វិប្បការំ យថាវុត្តំ បព្ពជិតេសុ អសារុប្បំ អង្កេ បុត្តដ្ឋបនសង្ខាតំ វិរូបកិរិយំ.

ឯតមត្ថន្តិ ឯតំ អាយស្មតោ សង្គាមជិស្ស បុត្តទារាទីសុ សព្ពត្ថ និរបេក្ខភាវសង្ខាតំ អត្ថំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ តស្ស ឥដ្ឋានិដ្ឋាទីសុ តាទិភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ អាយន្តិន្តិ អាគច្ឆន្តិំ, បុរាណទុតិយិកន្តិ អធិប្បាយោ. នាភិនន្ទតីតិ ទដ្ឋុំ មំ អាគតាតិ ន នន្ទតិ ន តុស្សតិ. បក្កមន្តិន្តិ សា អយំ មយា អសម្មោទិតាវ គច្ឆតីតិ គច្ឆន្តិំ. ន សោចតីតិ ន ចិត្តសន្តាបមាបជ្ជតិ. យេន បន ការណេន ថេរោ ឯវំ នាភិនន្ទតិ ន សោចតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្គា សង្គាមជិំ មុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ សង្គាតិ រាគសង្គោ ទោសមោហមានទិដ្ឋិសង្គោតិ បញ្ចវិធាបិ សង្គា សមុច្ឆេទប្បដិបស្សទ្ធិវិមុត្តីហិ វិមុត្តំ សង្គាមជិំ ភិក្ខុំ. តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណន្តិ តំ តាទិភាវប្បត្តំ ខីណាសវំ អហំ សព្ពសោ ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណន្តិ វទាមីតិ.

អដ្ឋមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.