១. ពោធិវគ្គោ

១. បឋមពោធិសុត្តវណ្ណនា

១. យំ បនេត្ថ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិកំ និទានំ, តត្ថ ឯវន្តិ និបាតបទំ. មេតិអាទីនិ នាមបទានិ. ឧរុវេលាយំ វិហរតីតិ ឯត្ថ វីតិ ឧបសគ្គបទំ, ហរតីតិ អាខ្យាតបទន្តិ ឥមិនាវ នយេន សព្ពត្ថ បទវិភាគោ វេទិតព្ពោ.

អត្ថតោ បន ឯវំសទ្ទោ តាវ ឧបមូបទេសសម្បហំសនគរហណវចនសម្បដិគ្គហាការ- និទស្សនាវធារណបុច្ឆាឥទមត្ថបរិមាណាទិ អនេកត្ថប្បភេទោ. តថា ហេស ‘‘ឯវំ ជាតេន មច្ចេន, កត្តព្ពំ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ ឯវមាទីសុ (ធ. ប. ៥៣) ឧបមាយំ អាគតោ. ‘‘ឯវំ តេ អភិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ តេ បដិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១២២) ឧបទេសេ. ‘‘ឯវមេតំ ភគវា, ឯវមេតំ សុគតា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៣.៦៦) សម្បហំសនេ. ‘‘ឯវមេវំ បនាយំ វសលី យស្មិំ វា តស្មិំ វា តស្ស មុណ្ឌកស្ស សមណកស្ស វណ្ណំ ភាសតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៨៧) គរហណេ. ‘‘ឯវំ, ភន្តេតិ ខោ តេ ភិក្ខូ ភគវតោ បច្ចស្សោសុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣; ម. និ. ១.១) វចនសម្បដិគ្គហេ. ‘‘ឯវំ ព្យា ខោ អហំ, ភន្តេ, ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៩៨) អាការេ. ‘‘ឯហិ ត្វំ, មាណវក, យេន សមណោ អានន្ទោ តេនុបសង្កម, ឧបសង្កមិត្វា មម វចនេន សមណំ អានន្ទំ អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆ ‘សុភោ មាណវោ តោទេយ្យបុត្តោ ភវន្តំ អានន្ទំ អប្បាពាធំ អប្បាតង្កំ លហុដ្ឋានំ ពលំ ផាសុវិហារំ បុច្ឆតី’តិ, ឯវញ្ច វទេហិ ‘សាធុ កិរ ភវំ អានន្ទោ យេន សុភស្ស មាណវស្ស តោទេយ្យបុត្តស្ស និវេសនំ, តេនុបសង្កមតុ អនុកម្បំ ឧបាទាយា’តិ’’អាទីសុ (ទី. និ. ១.៤៤៥) និទស្សនេ. ‘‘‘តំ កិំ មញ្ញថ, កាលាមា, ឥមេ ធម្មា កុសលា វា អកុសលា វា’តិ? ‘អកុសលា, ភន្តេ’. ‘សាវជ្ជា វា អនវជ្ជា វា’តិ? ‘សាវជ្ជា, ភន្តេ’. ‘វិញ្ញូគរហិតា វា វិញ្ញុប្បសត្ថា វា’តិ? ‘វិញ្ញូគរហិតា, ភន្តេ’. ‘សមត្តា សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ, នោ’វា? ‘កថំ វោ ឯត្ថ ហោតី’តិ? ‘សមត្តា, ភន្តេ, សមាទិន្នា អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តន្តិ, ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតីតិ’’’អាទីសុ (អ. និ. ៣.៦៦) អវធារណេ. ‘‘ឯវមេតេ សុន្ហាតា សុវិលិត្តា កប្បិតកេសមស្សូ អាមុត្តមាលាភរណា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៨៦) បុច្ឆាយំ. ‘‘ឯវំគតានិ បុថុសិប្បាយតនានិ (ទី. និ. ១.១៨២), ឯវំវិធោ ឯវមាការោ’’តិអាទីសុ ឥទំសទ្ទស្ស អត្ថេ. គតសទ្ទោ ហិ បការបរិយាយោ, តថា វិធាការសទ្ទា. តថា ហិ វិធយុត្តគតសទ្ទេ លោកិយា បការត្ថេ វទន្តិ. ‘‘ឯវំ លហុបរិវត្តំ ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ១.៤៨) បរិមាណេ.

ននុ ច ‘‘ឯវំ វិតក្កិតំ នោ តុម្ហេហិ, ឯវមាយុបរិយន្តោ’’តិ ចេត្ថ ឯវំសទ្ទេន បុច្ឆនាការបរិមាណាការានំ វុត្តត្តា អាការត្ថោ ឯវ ឯវំសទ្ទោតិ. ន, វិសេសសព្ភាវតោ. អាការមត្តវាចកោ ហេត្ថ ឯវំសទ្ទោ អាការត្ថោតិ អធិប្បេតោ. ‘‘ឯវំ ព្យា ខោ’’តិអាទីសុ បន អាការវិសេសវចនោ. អាការវិសេសវាចិនោ ចេតេ ឯវំសទ្ទា បុច្ឆនាការបរិមាណាការានំ វាចកត្តា. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘ឯវំ ជាតេន មច្ចេនា’’តិអាទីនិ ឧបមានឧទាហរណានិ យុជ្ជន្តិ. តត្ថ ហិ –

‘‘យថាបិ បុប្ផរាសិម្ហា, កយិរា មាលាគុណេ ពហូ;

ឯវំ ជាតេន មច្ចេន, កត្តព្ពំ កុសលំ ពហុ’’ន្តិ. –

ឯត្ថ បុប្ផរាសិដ្ឋានីយតោ មនុស្សុប្បត្តិ សប្បុរិសូបនិស្សយសទ្ធម្មស្សវនយោនិសោមនសិការភោគសម្បត្តិអាទិតោ ទានាទិបុញ្ញកិរិយាហេតុសមុទាយតោ សោភាសុគន្ធតាទិគុណវិសេសយោគតោ មាលាគុណសទិសិយោ ពហុកា បុញ្ញកិរិយា មរិតព្ពសភាវតាយ មច្ចេន កត្តព្ពាតិ អភេទតាយ បុប្ផរាសិ មាលាគុណា ច ឧបមា, តេសំ ឧបមានាការោ យថាសទ្ទេន អនិយមតោ វុត្តោ. បុន ឯវំសទ្ទេន និយមនវសេន វុត្តោ. សោ បន ឧបមាការោ និយមិយមានោ អត្ថតោ ឧបមា ឯវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបមាយំ អាគតោ’’តិ.

តថា ‘‘ឯវំ ឥមិនា អាការេន អភិក្កមិតព្ព’’ន្តិអាទិនា ឧបទិសិយមានាយ សមណសារុប្បាយ អាកប្បសម្បត្តិយា យោ តត្ថ ឧបទេសាការោ, សោ អត្ថតោ ឧបទេសោយេវាតិ វុត្តំ – ‘‘ឯវំ តេ អភិក្កមិតព្ពំ, ឯវំ តេ បដិក្កមិតព្ពន្តិអាទីសុ ឧបទេសេ’’តិ.

‘‘ឯវមេតំ ភគវា, ឯវមេតំ សុគតា’’តិ ឯត្ថ ភគវតា យថាវុត្តមត្ថំ អវិបរីតតោ ជានន្តេហិ កតំ យំ តត្ថ វិជ្ជមានគុណានំ បការេហិ ហំសនំ ឧទគ្គតាករណំ សម្បហំសនំ, សោ តត្ថ បហំសនាការោតិ វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ.

‘‘ឯវមេវំ បនាយ’’ន្តិ ឯត្ថ គរហណាការោតិ វុត្តនយេន យោជេតព្ពំ. សោ ច គរហណាការោ ‘‘វសលី’’តិអាទិខុំសនសទ្ទសន្និធានតោ ឥធ ឯវំសទ្ទេន បកាសិតោតិ វិញ្ញាយតិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបមាការាទយោបិ ឧបមាទិវសេន វុត្តានំ បុប្ផរាសិអាទិសទ្ទានំ សន្និធានតោ វុត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ឯវំ នោ’’តិ ឯត្ថាបិ តេសំ យថាវុត្តធម្មានំ អហិតទុក្ខាវហភាវេន សន្និដ្ឋានជននត្ថំ អនុមតិគ្គហណវសេន ‘‘នោ វា កថំ វោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា តទាការសន្និដ្ឋានំ ឯវំសទ្ទេន អាវិកតំ. សោ បន តេសំ ធម្មានំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តនាការោ និយមិយមានោ អវធារណត្ថោ ហោតីតិ វុត្តំ – ‘‘ឯវំ នោ ឯត្ថ ហោតីតិអាទីសុ អវធារណេ’’តិ.

‘‘ឯវញ្ច វទេហី’’តិ យថាហំ វទាមិ ឯវំ សមណំ អានន្ទំ វទេហីតិ វទនាការោ ឥទានិ វត្តព្ពោ ឯវំសទ្ទេន និទស្សីយតីតិ ‘‘និទស្សនត្ថោ’’តិ វុត្តំ.

ឯវមាការវិសេសវាចីនម្បិ ឯតេសំ ឯវំសទ្ទានំ ឧបមាទិវិសេសត្ថវុត្តិតាយ ឧបមាទិអត្ថតា វុត្តា. ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ បន ធម្មស្ស សាធុកំ សវនមនសិការេ និយោជិតេហិ ភិក្ខូហិ តត្ថ បតិដ្ឋិតភាវស្ស បដិជាននវសេន វុត្តត្តា តត្ថ ឯវំសទ្ទោ វចនសម្បដិគ្គហត្ថោ. តេន ឯវំ, ភន្តេតិ សាធុ, ភន្តេ, សុដ្ឋុ, ភន្តេតិ វុត្តំ ហោតិ. ស្វាយមិធ អាការនិទស្សនាវធារណេសុ ទដ្ឋព្ពោ.

តត្ថ អាការត្ថេន ឯវំសទ្ទេន ឯតមត្ថំ ទីបេតិ – នានានយនិបុណមនេកជ្ឈាសយសមុដ្ឋានំ អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នំ វិវិធបាដិហារិយំ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធគម្ភីរំ សព្ពសត្តានំ សកសកភាសានុរូបតោ សោតបថមាគច្ឆន្តំ តស្ស ភគវតោ វចនំ សព្ពប្បការេន កោ សមត្ថោ វិញ្ញាតុំ, សព្ពថាមេន បន សោតុកាមតំ ជនេត្វាបិ ឯវំ មេ សុតំ, មយាបិ ឯកេនាការេន សុតន្តិ.

ឯត្ថ ច ឯកត្តនានត្តអព្យាបារឯវំធម្មតាសង្ខាតា នន្ទិយាវត្តតិបុក្ខលសីហវិក្កីឡិតទិសាលោចនអង្កុសសង្ខាតា ច អស្សាទាទិវិសយាទិភេទេន នានាវិធា នយា នានានយា. នយា វា បាឡិគតិយោ, តា ច បញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តាទិវសេន សំកិលេសភាគិយាទិលោកិយាទិតទុភយវោមិស្សកាទិវសេន កុសលាទិវសេន ខន្ធាទិវសេន, សង្គហាទិវសេន, សមយវិមុត្តាទិវសេន, ឋបនាទិវសេន, កុសលមូលាទិវសេន, តិកបដ្ឋានាទិវសេន ច នានប្បការាតិ នានានយា, តេហិ និបុណំ សណ្ហំ សុខុមន្តិ នានានយនិបុណំ.

អាសយោវ អជ្ឈាសយោ, សោ ច សស្សតាទិភេទេន អប្បរជក្ខតាទិភេទេន ច អនេកវិធោ. អត្តជ្ឈាសយាទិកោ ឯវ វា អនេកោ អជ្ឈាសយោ អនេកជ្ឈាសយោ. សោ សមុដ្ឋានំ ឧប្បត្តិហេតុ ឯតស្សាតិ អនេកជ្ឈាសយសមុដ្ឋានំ.

សីលាទិអត្ថសម្បត្តិយា តព្ពិភាវនព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សង្កាសនបកាសនវិវរណវិភជនឧត្តានីករណបញ្ញត្តិវសេន ឆហិ អត្ថបទេហិ អក្ខរបទព្យញ្ជនាការនិរុត្តិនិទ្ទេសវសេន ឆហិ ព្យញ្ជនបទេហិ ច សមន្នាគតត្តា អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នំ.

ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីភេទេន តេសុ ច ឯកេកស្ស វិសយាទិភេទេន វិវិធំ ពហុវិធំ វា បាដិហារិយំ ឯតស្សាតិ វិវិធបាដិហារិយំ. តត្ថ បដិបក្ខហរណតោ រាគាទិកិលេសាបនយនតោ បាដិហារិយន្តិ អត្ថេ សតិ ភគវតោ ន បដិបក្ខា រាគាទយោ សន្តិ យេ ហរិតព្ពា, បុថុជ្ជនានម្បិ វិគតូបក្កិលេសេ អដ្ឋគុណសមន្នាគតេ ចិត្តេ ហតបដិបក្ខេ ឥទ្ធិវិធំ បវត្តតិ, តស្មា តត្ថ បវត្តវោហារេន ច ន សក្កា ឥធ បាដិហារិយន្តិ វត្តុំ. សចេ បន មហាការុណិកស្ស ភគវតោ វេនេយ្យគតា ច កិលេសា បដិបក្ខា, តេសំ ហរណតោ បាដិហារិយន្តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ យុត្តមេតំ. អថ វា ភគវតោ ចេវ សាសនស្ស ច បដិបក្ខា តិត្ថិយា, តេសំ ហរណតោ បាដិហារិយំ. តេ ហិ ទិដ្ឋិហរណវសេន ទិដ្ឋិប្បកាសនេ អសមត្ថភាវេន ច ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីហិ ហរិតា អបនីតា ហោន្តិ. បដីតិ វា អយំ សទ្ទោ បច្ឆាតិ ឯតស្ស អត្ថំ ពោធេតិ ‘‘តស្មិំ បដិបវិដ្ឋម្ហិ, អញ្ញោ អាគញ្ឆិ ព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ (ចូឡនិ. បារាយនវគ្គ, វត្ថុគាថា ៤) វិយ. តស្មា សមាហិតេ ចិត្តេ វិគតូបក្កិលេសេ កតកិច្ចេន បច្ឆា ហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បដិហារិយំ. អត្តនោ វា ឧបក្កិលេសេសុ ចតុត្ថជ្ឈានមគ្គេហិ ហរិតេសុ បច្ឆា ហរណំ បដិហារិយំ. ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនិយោ វិគតូបក្កិលេសេន កតកិច្ចេន សត្តហិតត្ថំ បុន បវត្តេតព្ពា, ហរិតេសុ ច អត្តនោ ឧបក្កិលេសេសុ បរសត្តានំ ឧបក្កិលេសហរណានិ ហោន្តីតិ បដិហារិយានិ ភវន្តិ. បដិហារិយមេវ បាដិហារិយំ, បដិហារិយេ វា ឥទ្ធិអាទេសនានុសាសនីសមុទាយេ ភវំ ឯកេកំ បាដិហារិយន្តិ វុច្ចតិ. បដិហារិយំ វា ចតុត្ថជ្ឈានំ មគ្គោ ច បដិបក្ខហរណតោ. តត្ថ ជាតំ និមិត្តភូតតោ តតោ វា អាគតន្តិ បាដិហារិយន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

យស្មា បន តន្តិអត្ថទេសនា តព្ពោហារាភិសមយសង្ខាតា ហេតុហេតុផលតទុភយបញ្ញត្តិបដិវេធសង្ខាតា វា ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធា គម្ភីរា, សសាទីហិ វិយ មហាសមុទ្ទោ អនុបចិតកុសលសម្ភារេហិ អលព្ភនេយ្យប្បតិដ្ឋា ទុប្បរិយោគាហា ច, តស្មា តេហិ ចតូហិ គម្ភីរភាវេហិ យុត្តន្តិ ភគវតោ វចនំ ធម្មត្ថទេសនាបដិវេធគម្ភីរំ.

ឯកោ ឯវ ភគវតោ ធម្មទេសនាឃោសោ, ឯកស្មិំ ខណេ បវត្តមានោ នានាភាសានំ សត្តានំ អត្តនោ អត្តនោ ភាសាវសេន អបុព្ពំ អចរិមំ គហណូបគោ ហោតិ. អចិន្តេយ្យោ ហិ ពុទ្ធានំ ពុទ្ធានុភាវោតិ សព្ពសត្តានំ សកសកភាសានុរូបតោ សោតបថំ អាគច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ.

និទស្សនត្ថេន ‘‘នាហំ សយម្ភូ, ន មយា ឥទំ សច្ឆិកត’’ន្តិ អត្តានំ បរិមោចេន្តោ ‘‘ឯវំ មេ សុតំ, មយាបិ ឯវំ សុត’’ន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពំ សកលំ សុត្តំ និទស្សេតិ.

អវធារណត្ថេន ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ពហុស្សុតានំ យទិទំ អានន្ទោ, គតិមន្តានំ, សតិមន្តានំ, ធិតិមន្តានំ, ឧបដ្ឋាកានំ យទិទំ អានន្ទោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៩-២២៣) ឯវំ ភគវតា, ‘‘អាយស្មា អានន្ទោ អត្ថកុសលោ, ធម្មកុសលោ, ព្យញ្ជនកុសលោ, និរុត្តិកុសលោ, បុព្ពាបរកុសលោ’’តិ (អ. និ. ៥.១៦៩) ឯវំ ធម្មសេនាបតិនា ច បសត្ថភាវានុរូបំ អត្តនោ ធារណពលំ ទស្សេន្តោ សត្តានំ សោតុកាមតំ ជនេតិ. ‘‘ឯវំ មេ សុតំ, តញ្ច ខោ អត្ថតោ វា ព្យញ្ជនតោ វា អនូនមនធិកំ, ឯវមេវ ន អញ្ញថា ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. អញ្ញថាតិ ភគវតោ សម្មុខា សុតាការតោ អញ្ញថា ន បន ភគវតា ទេសិតាការតោ. អចិន្តេយ្យានុភាវា ហិ ភគវតោ ទេសនា, សា នេវ សព្ពាការេន សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. សុតាការាវិរុជ្ឈនមេវ ហិ ធារណពលំ.

មេសទ្ទោ តីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. តថា ហិស្ស ‘‘គាថាភិគីតំ មេ អភោជនេយ្យ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៩៤; សុ. និ. ៨១) មយាតិ អត្ថោ. ‘‘សាធុ មេ, ភន្តេ, ភគវា សំខិត្តេន ធម្មំ ទេសេតូ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៤.៨៨; ៥.៣៨២; អ. និ. ៤.២៥៧) មយ្ហន្តិ អត្ថោ. ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៩) មមាតិ អត្ថោ. ឥធ បន ‘‘មយា សុតំ, មម សុត’’ន្តិ ច អត្ថទ្វយេ យុជ្ជតិ.

ឯត្ថ ច យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តាតិ ឯវំ វត្តព្ពេ និយកជ្ឈត្តសង្ខាតេ សសន្តានេ វត្តនតោ តិវិធោបិ មេសទ្ទោ កិញ្ចាបិ ឯកស្មិំយេវ អត្ថេ ទិស្សតិ, ករណសម្បទានាទិវិសេសសង្ខាតោ បន វិញ្ញាយតេវាយំ អត្ថភេទោតិ ‘‘មេ-សទ្ទោ តីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតី’’តិ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សុតន្តិ អយំ សុតសទ្ទោ សឧបសគ្គោ អនុបសគ្គោ ច គមនវិស្សុតកិលិន្នូបចិតានុយោគសោតវិញ្ញេយ្យ សោតទ្វារានុសារ វិញ្ញាតាទិអនេកត្ថប្បភេទោ. កិញ្ចាបិ ហិ ឧបសគ្គោ កិរិយំ វិសេសេតិ, ជោតកភាវតោ បន សតិបិ តស្មិំ សុតសទ្ទោ ឯវ តំ តមត្ថំ វទតីតិ អនុបសគ្គស្ស សុតសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ សឧបសគ្គស្ស គហណំ ន វិរុជ្ឈតិ.

តត្ថ ‘‘សេនាយ បសុតោ’’តិអាទីសុ គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ. ‘‘សុតធម្មស្ស បស្សតោ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ១១) វិស្សុតធម្មស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘អវស្សុតា អវស្សុតស្សា’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៦៥៧) កិលេសេន កិលិន្នា កិលិន្នស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘តុម្ហេហិ បុញ្ញំ បសុតំ អនប្បក’’ន្តិអាទីសុ (ខុ. បា. ៧.១២) ឧបចិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘យេ ឈានប្បសុតា ធីរា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៨១) ឈានានុយុត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘ទិដ្ឋំ សុតំ មុត’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៤១) សោតវិញ្ញេយ្យន្តិ អត្ថោ. ‘‘សុតធរោ សុតសន្និចយោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៣៩) សោតទ្វារានុសារវិញ្ញាតធរោតិ អត្ថោ. ឥធ បនស្ស ‘‘សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារិត’’ន្តិ វា ‘‘ឧបធារណ’’ន្តិ វា អត្ថោ. មេ-សទ្ទស្ស ហិ មយាតិ អត្ថេ សតិ ‘‘ឯវំ មយា សុតំ សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារិត’’ន្តិ យុជ្ជតិ. មមាតិ អត្ថេ សតិ ‘‘ឯវំ មម សុតំ សោតទ្វារានុសារេន ឧបធារណ’’ន្តិ យុជ្ជតិ.

ឯវមេតេសុ តីសុ បទេសុ យស្មា សុតសទ្ទសន្និធានេ បយុត្តេន ឯវំសទ្ទេន សវនកិរិយាជោតកេន ភវិតព្ពំ, តស្មា ឯវន្តិ សោតវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆនាទិសោតទ្វារិកវិញ្ញាណានន្តរំ ឧប្បន្នមនោទ្វារិកវិញ្ញាណកិច្ចនិទស្សនំ. មេតិ វុត្តវិញ្ញាណសមង្គីបុគ្គលនិទស្សនំ. សព្ពានិ ហិ វាក្យានិ ឯវការត្ថសហិតានិយេវ អវធារណផលត្តា តេសំ. សុតន្តិ អស្សវនភាវប្បដិក្ខេបតោ អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សនំ. យថា ហិ សុតំ សុតមេវាតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ តថា តំ សម្មា សុតំ អនូនគ្គហណំ អនធិកគ្គហណំ អវិបរីតគ្គហណញ្ច ហោតីតិ. អថ វា សទ្ទន្តរត្ថាបោហនវសេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតីតិ ឯតស្មិំ បក្ខេ យស្មា សុតន្តិ ឯតស្ស អសុតំ ន ហោតីតិ អយមត្ថោ វុត្តោ, តស្មា សុតន្តិ អស្សវនភាវប្បដិក្ខេបតោ អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សនំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឯវំ មេ សុតំ, ន មយា ឥទំ ទិដ្ឋំ, ន សយម្ភូញាណេន សច្ឆិកតំ, ន អញ្ញថា វា ឧបលទ្ធំ. អបិ ច សុតំវ, តញ្ច ខោ សម្មទេវាតិ. អវធារណត្ថេ វា ឯវំសទ្ទេ អយមត្ថយោជនា, តទបេក្ខស្ស សុតសទ្ទស្ស និយមត្ថោ សម្ភវតីតិ តទបេក្ខស្ស សុតសទ្ទស្ស អស្សវនភាវប្បដិក្ខេបោ អនូនានធិកាវិបរីតគ្គហណនិទស្សនតា ច វេទិតព្ពា. ឥតិ សវនហេតុសវនវិសេសវសេនបិ សុតសទ្ទស្ស អត្ថយោជនា កតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តថា ឯវន្តិ តស្សា សោតទ្វារានុសារេន បវត្តាយ វិញ្ញាណវីថិយា នានត្ថព្យញ្ជនគ្គហណតោ នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តិភាវប្បកាសនំ អាការត្ថោ ឯវំសទ្ទោតិ ករិត្វា. មេតិ អត្តប្បកាសនំ. សុតន្តិ ធម្មប្បកាសនំ យថាវុត្តាយ វិញ្ញាណវីថិយា បរិយត្តិធម្មារម្មណត្តា. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោ – នានប្បការេន អារម្មណេ បវត្តាយ វិញ្ញាណវីថិយា ករណភូតាយ មយា ន អញ្ញំ កតំ, ឥទំ បន កតំ, អយំ ធម្មោ សុតោតិ.

តថា ឯវន្តិ និទស្សិតព្ពប្បកាសនំ និទស្សនត្ថោ ឯវំសទ្ទោតិ កត្វា និទស្សេតព្ពស្ស និទ្ទិសិតព្ពភាវតោ. តស្មា ឯវំសទ្ទេន សកលម្បិ សុត្តំ បច្ចាមដ្ឋន្តិ វេទិតព្ពំ. មេតិ បុគ្គលប្បកាសនំ. សុតន្តិ បុគ្គលកិច្ចប្បកាសនំ. សុតសទ្ទេន ហិ លព្ភមានា សវនកិរិយា សវនវិញ្ញាណប្បពន្ធប្បដិពទ្ធា, តត្ថ ច បុគ្គលវោហារោ, ន ច បុគ្គលវោហាររហិតេ ធម្មប្បពន្ធេ សវនកិរិយា លព្ភតិ. តស្សាយំ សង្ខេបត្ថោ – យំ សុត្តំ និទ្ទិសិស្សាមិ, តំ មយា ឯវំ សុតន្តិ.

តថា ឯវន្តិ យស្ស ចិត្តសន្តានស្ស នានារម្មណប្បវត្តិយា នានត្ថព្យញ្ជនគ្គហណំ ហោតិ, តស្ស នានាការនិទ្ទេសោ អាការត្ថោ ឯវ ឯវំសទ្ទោតិ កត្វា. ឯវន្តិ ហិ អយមាការបញ្ញត្តិ ធម្មានំ តំ តំ បវត្តិអាការំ ឧបាទាយ បញ្ញបេតព្ពសភាវត្តា. មេតិ កត្តុនិទ្ទេសោ. សុតន្តិ វិសយនិទ្ទេសោ, សោតព្ពោ ហិ ធម្មោ សវនកិរិយាកត្តុបុគ្គលស្ស សវនកិរិយាវសេន បវត្តិដ្ឋានំ ហោតិ. ឯត្តាវតា នានប្បការេន បវត្តេន ចិត្តសន្តានេន តំសមង្គិនោ កត្តុ វិសយេ គហណសន្និដ្ឋានំ ទស្សិតំ ហោតិ.

អថ វា ឯវន្តិ បុគ្គលកិច្ចនិទ្ទេសោ, សុតានញ្ហិ ធម្មានំ គហិតាការស្ស និទស្សនស្ស អវធារណស្ស វា បកាសនសភាវេន ឯវំសទ្ទេន តទាការាទិធារណស្ស បុគ្គលវោហារុបាទានធម្មព្យាបារភាវតោ បុគ្គលកិច្ចំនាម និទ្ទិដ្ឋំ ហោតីតិ. សុតន្តិ វិញ្ញាណកិច្ចនិទ្ទេសោ, បុគ្គលវាទិនោបិ ហិ សវនកិរិយា វិញ្ញាណនិរបេក្ខា ន ហោតីតិ. មេតិ ឧភយកិច្ចយុត្តបុគ្គលនិទ្ទេសោ. មេតិ ហិ សទ្ទប្បវត្តិ ឯកន្តេនេវ សត្តវិសេសវិសយា វិញ្ញាណកិច្ចញ្ច តត្ថេវ សមោទហិតព្ពន្តិ. អយំ បនេត្ថ សង្ខេបោ – មយា សវនកិច្ចវិញ្ញាណសមង្គិនា បុគ្គលេន វិញ្ញាណវសេន លទ្ធសវនកិច្ចវោហារេន សុតន្តិ.

តថា ឯវន្តិ ច មេតិ ច សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ. សព្ពស្ស ហិ សទ្ទាធិគមនីយស្ស អត្ថស្ស បញ្ញត្តិមុខេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា សព្ពបញ្ញត្តីនញ្ច វិជ្ជមានាទីសុ ឆសុ បញ្ញត្តីសុ អវរោធោ, តស្មា យោ មាយាមរីចិអាទយោ វិយ អភូតត្ថោ អនុស្សវាទីហិ គហេតព្ពោ វិយ អនុត្តមត្ថោបិ ន ហោតិ. សោ រូបសទ្ទាទិកោ រុប្បនានុភវនាទិកោ ច បរមត្ថសភាវោ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន វិជ្ជតិ. យោ បន ឯវន្តិ ច មេតិ ច វុច្ចមានោ អាការត្ថោ, សោ អបរមត្ថសភាវោ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថវសេន អនុបលព្ភមានោ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាម. តស្មា កិញ្ហេត្ថ តំ បរមត្ថតោ អត្ថិ, យំ ឯវន្តិ វា មេតិ វា និទ្ទេសំ លភេថ? សុតន្តិ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ, យញ្ហិ តំ ឯត្ថ សោតេន ឧបលទ្ធំ, តំ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានន្តិ.

តថា ឯវន្តិ សោតបថមាគតេ ធម្មេ ឧបាទាយ តេសំ ឧបធារិតាការាទីនំ បច្ចាមសនវសេន. មេតិ សសន្តតិបរិយាបន្នេ ខន្ធេ ករណាទិវិសេសវិសិដ្ឋេ ឧបាទាយ វត្តព្ពតោ ឧបាទាបញ្ញត្តិ. សុតន្តិ ទិដ្ឋាទីនិ ឧបនិធាយ វត្តព្ពតោ ឧបនិធាបញ្ញត្តិ. ទិដ្ឋាទិសភាវរហិតេ សទ្ទាយតនេ បវត្តមានោបិ សុតវោហារោ ទុតិយំ តតិយន្តិអាទិកោ វិយ បឋមាទីនិ, ទិដ្ឋមុតវិញ្ញាតេ អបេក្ខិត្វា សុតន្តិ វិញ្ញេយ្យត្តា ទិដ្ឋាទីនិ ឧបនិធាយ វត្តព្ពោ ហោតិ. អសុតំ ន ហោតីតិ ហិ សុតន្តិ បកាសិតោយមត្ថោតិ.

ឯត្ថ ច ឯវន្តិវចនេន អសម្មោហំ ទីបេតិ. បដិវិទ្ធា ហិ អត្តនា សុតស្ស បការវិសេសា ឯវន្តិ ឥធ អាយស្មតា អានន្ទេន បច្ចាមដ្ឋា, តេនស្ស អសម្មោហោ ទីបិតោ ហោតិ. ន ហិ សម្មូឡ្ហោ នានប្បការបដិវេធសមត្ថោ ហោតិ, បច្ចយាការវសេន នានប្បការា ទុប្បដិវិទ្ធា ច សុត្តន្តាតិ ទីបិតន្តិ. សុតន្តិវចនេន សុតស្ស អសម្មោសំ ទីបេតិ, សុតាការស្ស យាថាវតោ ទស្សិយមានត្តា. យស្ស ហិ សុតំ សម្មុដ្ឋំ ហោតិ, ន សោ កាលន្តរេ មយា សុតន្តិ បដិជានាតិ. ឥច្ចស្ស អសម្មោហេន បញ្ញាសិទ្ធិ, សម្មោហាភាវេន បញ្ញាយ ឯវ វា សវនកាលសម្ភូតាយ តទុត្តរិកាលបញ្ញាសិទ្ធិ, តថា អសម្មោសេន សតិសិទ្ធិ. តត្ថ បញ្ញាបុព្ពង្គមាយ សតិយា ព្យញ្ជនាវធារណសមត្ថតា. ព្យញ្ជនានញ្ហិ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ អាការោ នាតិគម្ភីរោ, យថាសុតំ ធារណមេវ តត្ថ ករណីយន្តិ សតិយា ព្យាបារោ អធិកោ, បញ្ញា តត្ថ គុណីភូតា ហោតិ បញ្ញាយ បុព្ពង្គមាតិ កត្វា. សតិបុព្ពង្គមាយ បញ្ញាយ អត្ថប្បដិវេធសមត្ថតា. អត្ថស្ស ហិ បដិវិជ្ឈិតព្ពោ អាការោ គម្ភីរោតិ បញ្ញាយ ព្យាបារោ អធិកោ, សតិ តត្ថ គុណីភូតាយេវាតិ សតិយា បុព្ពង្គមាយាតិ កត្វា. តទុភយសមត្ថតាយោគេន អត្ថព្យញ្ជនសម្បន្នស្ស ធម្មកោសស្ស អនុបាលនសមត្ថតាយ ធម្មភណ្ឌាគារិកត្តសិទ្ធិ.

អបរោ នយោ – ឯវន្តិវចនេន យោនិសោមនសិការំ ទីបេតិ, តេន ច វុច្ចមានានំ អាការនិទស្សនាវធារណត្ថានំ ឧបរិ វក្ខមានានំ នានប្បការប្បដិវេធជោតកានំ អវិបរីតសិទ្ធិ ធម្មវិសយត្តា. ន ហិ អយោនិសោ មនសិករោតោ នានប្បការប្បដិវេធោ សម្ភវតិ. សុតន្តិវចនេន អវិក្ខេបំ ទីបេតិ, ‘‘បឋមពោធិសុត្តំ កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិបុច្ឆាវសេន បករណបត្តស្ស វក្ខមានស្ស សុត្តស្ស សវនំ សមាធានមន្តរេន ន សម្ភវតិ វិក្ខិត្តចិត្តស្ស សវនាភាវតោ. តថា ហិ វិក្ខិត្តចិត្តោ បុគ្គលោ សព្ពសម្បត្តិយា វុច្ចមានោបិ ‘‘ន មយា សុតំ, បុន ភណថា’’តិ ភណតិ. យោនិសោមនសិការេន ចេត្ថ អត្តសម្មាបណិធិំ បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតំ សាធេតិ សម្មា អប្បណិហិតត្តស្ស បុព្ពេ អកតបុញ្ញស្ស វា តទភាវតោ. អវិក្ខេបេន សទ្ធម្មស្សវនំ សប្បុរិសូបនិស្សយញ្ច សាធេតិ អស្សុតវតោ សប្បុរិសូបនិស្សយវិរហិតស្ស ច តទភាវតោ. ន ហិ វិក្ខិត្តោ សោតុំ សក្កោតិ, ន ច សប្បុរិសេ អនុបនិស្សយមានស្ស សវនំ អត្ថីតិ.

អបរោ នយោ – ‘‘យស្ស ចិត្តសន្តានស្ស នានប្បការប្បវត្តិយា នានត្ថព្យញ្ជនគ្គហណំ ហោតិ, តស្ស នានាការនិទ្ទេសោ’’តិ វុត្តំ. យស្មា ច សោ ភគវតោ វចនស្ស អត្ថព្យញ្ជនប្បភេទបរិច្ឆេទវសេន សកលសាសនសម្បត្តិឱគាហនេន និរវសេសំ បរហិតបារិបូរីករណភូតោ ឯវំ ភទ្ទកោ អាការោ ន សម្មា អប្បណិហិតត្តស្ស បុព្ពេ អកតបុញ្ញស្ស វា ហោតិ. តស្មា ឯវន្តិ ឥមិនា ភទ្ទកេន អាការេន បច្ឆិមចក្កទ្វយសម្បត្តិមត្តនោ ទីបេតិ, សុតន្តិ សវនយោគេន បុរិមចក្កទ្វយសម្បត្តិំ. ន ហិ អប្បតិរូបេ ទេសេ វសតោ សប្បុរិសូបនិស្សយវិរហិតស្ស ច សវនំ អត្ថិ. ឥច្ចស្ស បច្ឆិមចក្កទ្វយសិទ្ធិយា អាសយសុទ្ធិ សិទ្ធា ហោតិ. សម្មា បណិហិតចិត្តោ បុព្ពេ ច កតបុញ្ញោ វិសុទ្ធាសយោ ហោតិ តទសុទ្ធិហេតូនំ កិលេសានំ ទូរីភាវតោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សម្មា បណិហិតំ ចិត្តំ, សេយ្យសោ នំ តតោ ករេ’’តិ (ធ. ប. ៤៣) ‘‘កតបុញ្ញោសិ ត្វំ, អានន្ទ, បធានមនុយុញ្ជ, ខិប្បំ ហោហិសិ អនាសវោ’’តិ (ទី. និ. ២.២០៧) ច. បុរិមចក្កទ្វយសិទ្ធិយា បយោគសុទ្ធិ. បតិរូបទេសវាសេន ហិ សប្បុរិសូបនិស្សយេន ច សាធូនំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនេន បរិសុទ្ធប្បយោគោ ហោតិ. តាយ ច អាសយសុទ្ធិយា អធិគមព្យត្តិសិទ្ធិ, បុព្ពេយេវ តណ្ហាទិដ្ឋិសំកិលេសានំ វិសោធិតត្តា បយោគសុទ្ធិយា អាគមព្យត្តិសិទ្ធិ. សុបរិសុទ្ធកាយវចីបយោគោ ហិ វិប្បដិសារាភាវតោ អវិក្ខិត្តចិត្តោ បរិយត្តិយំ វិសារទោ ហោតិ. ឥតិ បយោគាសយសុទ្ធស្ស អាគមាធិគមសម្បន្នស្ស វចនំ អរុណុគ្គមនំ វិយ សូរិយស្ស ឧទយតោ យោនិសោមនសិការោ វិយ ច កុសលកម្មស្ស អរហតិ ភគវតោ វចនស្ស បុព្ពង្គមំ ភវិតុន្តិ ឋានេ និទានំ ឋបេន្តោ ឯវំ មេ សុតន្តិអាទិមាហ.

អបរោ នយោ – ឯវន្តិ ឥមិនា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ នានប្បការប្បដិវេធទីបកេន វចនេន អត្តនោ អត្ថបដិភានបដិសម្ភិទាសម្បត្តិសព្ភាវំ ទីបេតិ. សុតន្តិ ឥមិនា ឯវំសទ្ទសន្និធានតោ វក្ខមានាបេក្ខាយ វា សោតព្ពភេទប្បដិវេធទីបកេន ធម្មនិរុត្តិបដិសម្ភិទាសម្បត្តិសព្ភាវំ ទីបេតិ. ឯវន្តិ ច ឥទំ វុត្តនយេនេវ យោនិសោមនសិការទីបកវចនំ ភាសមានោ ‘‘ឯតេ ធម្មា មយា មនសានុបេក្ខិតា ទិដ្ឋិយា សុប្បដិវិទ្ធា’’តិ ទីបេតិ. បរិយត្តិធម្មោ ហិ ‘‘ឥធ សីលំ កថិតំ, ឥធ សមាធិ, ឥធ បញ្ញា, ឯត្តកា ឯត្ថ អនុសន្ធិយោ’’តិអាទិនា នយេន មនសា អនុបេក្ខិតោ អនុស្សវាការបរិវិតក្កសហិតាយ ធម្មនិជ្ឈានក្ខន្តិភូតាយ ញាតបរិញ្ញាសង្ខាតាយ វា ទិដ្ឋិយា តត្ថ តត្ថ វុត្តរូបារូបធម្មេ ‘‘ឥតិ រូបំ, ឯត្តកំ រូប’’ន្តិអាទិនា នយេន សុដ្ឋុ វវត្ថបេត្វា បដិវិទ្ធោ អត្តនោ ច បរេសញ្ច ហិតសុខាវហោ ហោតីតិ. សុតន្តិ ឥទំ សវនយោគទីបកវចនំ ភាសមានោ ‘‘ពហូ មយា ធម្មា សុតា ធាតា វចសា បរិចិតា’’តិ ទីបេតិ. សោតាវធានប្បដិពទ្ធា ហិ បរិយត្តិធម្មស្ស សវនធារណបរិចយា. តទុភយេនបិ ធម្មស្ស ស្វាក្ខាតភាវេន, អត្ថព្យញ្ជនបារិបូរិំ ទីបេន្តោ សវនេ អាទរំ ជនេតិ. អត្ថព្យញ្ជនបរិបុណ្ណញ្ហិ ធម្មំ អាទរេន អស្សុណន្តោ មហតា ហិតា បរិពាហិរោ ហោតីតិ អាទរំ ជនេត្វា សក្កច្ចំ ធម្មោ សោតព្ពោ.

‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ ឥមិនា បន សកលេន វចនេន អាយស្មា អានន្ទោ តថាគតប្បវេទិតំ ធម្មំ អត្តនោ អទហន្តោ អសប្បុរិសភូមិំ អតិក្កមតិ, សាវកត្តំ បដិជានន្តោ សប្បុរិសភូមិំ ឱក្កមតិ. តថា អសទ្ធម្មា ចិត្តំ វុដ្ឋាបេតិ, សទ្ធម្មេ ចិត្តំ បតិដ្ឋាបេតិ. ‘‘កេវលំ សុតមេវេតំ មយា, តស្សេវ បន ភគវតោ វចន’’ន្តិ ទីបេន្តោ អត្តានំ បរិមោចេតិ, សត្ថារំ អបទិសតិ, ជិនវចនំ អប្បេតិ, ធម្មនេត្តិំ បតិដ្ឋាបេតិ.

អបិច ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ អត្តនា ឧប្បាទិតភាវំ អប្បដិជានន្តោ បុរិមស្សវនំ វិវរន្តោ ‘‘សម្មុខា បដិគ្គហិតមិទំ មយា តស្ស ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជវិសារទស្ស ទសពលធរស្ស អាសភដ្ឋានដ្ឋាយិនោ សីហនាទនាទិនោ សព្ពសត្តុត្តមស្ស ធម្មិស្សរស្ស ធម្មរាជស្ស ធម្មាធិបតិនោ ធម្មទីបស្ស ធម្មសរណស្ស សទ្ធម្មវរចក្កវត្តិនោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស, ន ឯត្ថ អត្ថេ វា ធម្មេ វា បទេ វា ព្យញ្ជនេ វា កង្ខា វា វិមតិ វា កត្តព្ពា’’តិ សព្ពទេវមនុស្សានំ ឥមស្មិំ ធម្មេ អស្សទ្ធិយំ វិនាសេតិ, សទ្ធាសម្បទំ ឧប្បាទេតិ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘វិនាសយតិ អស្សទ្ធំ, សទ្ធំ វឌ្ឍេតិ សាសនេ;

ឯវំ មេ សុតមិច្ចេវំ, វទំ គោតមសាវកោ’’តិ.

ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ. អយញ្ហិ ឯកសទ្ទោ អញ្ញសេដ្ឋាសហាយសង្ខ្យាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហិ អយំ ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ច, ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឥត្ថេកេ អភិវទន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៧; ឧទា. ៥៥) អញ្ញេ ទិស្សតិ. ‘‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ១១; ទី. និ. ១.២២៨) សេដ្ឋេ. ‘‘ឯកោ វូបកដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៤៤៥; ទី. និ. ១.៤០៥) អសហាយេ. ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.២៩) សង្ខ្យាយំ, ឥធាបិ សង្ខ្យាយមេវ ទដ្ឋព្ពោ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឯកន្តិ គណនបរិច្ឆេទនិទ្ទេសោ’’តិ.

សមយន្តិ បរិច្ឆិន្ននិទ្ទេសោ. ឯកំ សមយន្តិ អនិយមិតបរិទីបនំ. តត្ថ សមយសទ្ទោ –

‘‘សមវាយេ ខណេ កាលេ, សមូហេ ហេតុទិដ្ឋិសុ;

បដិលាភេ បហានេ ច, បដិវេធេ ច ទិស្សតិ’’.

តថា ហិស្ស ‘‘អប្បេវ នាម ស្វេបិ ឧបសង្កមេយ្យាម កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយា’’តិ ឯវមាទីសុ (ទី. និ. ១.៤៤៧) សមវាយោ អត្ថោ, យុត្តកាលញ្ច បច្ចយសាមគ្គិញ្ច លភិត្វាតិ ហិ អធិប្បាយោ, តស្មា បច្ចយសមវាយោតិ វេទិតព្ពោ. ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.២៩) ខណោ, ឱកាសោតិ អត្ថោ. តថាគតុប្បាទាទិកោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ តប្បច្ចយប្បដិលាភហេតុត្តា, ខណោ ឯវ ច សមយោ, យោ ខណោតិ ច សមយោតិ ច វុច្ចតិ, សោ ឯកោ យេវាតិ ហិ អត្ថោ. ‘‘ឧណ្ហសមយោ បរិឡាហសមយោ’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៣៥៨) កាលោ. ‘‘មហាសមយោ បវនស្មិ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៣២) សមូហោ. មហាសមយោតិ ហិ ភិក្ខូនំ ទេវតានញ្ច មហាសន្និបាតោតិ អត្ថោ. ‘‘សមយោបិ ខោ តេ, ភទ្ទាលិ, អប្បដិវិទ្ធោ អហោសិ, ភគវា ខោ សាវត្ថិយំ វិហរតិ, ភគវាបិ មំ ជានិស្សតិ ‘ភទ្ទាលិ នាម ភិក្ខុ សត្ថុសាសនេ សិក្ខាយ ន បរិបូរការី’តិ, អយម្បិ ខោ តេ, ភទ្ទាលិ, សមយោ អប្បដិវិទ្ធោ អហោសី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៣៥) ហេតុ. សិក្ខាបទស្ស ការណញ្ហិ ឥធ សមយោតិ អធិប្បេតំ. ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ឧគ្គាហមានោ បរិព្ពាជកោ សមណមុណ្ឌិកាបុត្តោ សមយប្បវាទកេ តិន្ទុកាចីរេ ឯកសាលកេ មល្លិកាយ អារាមេ បដិវសតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.២៦០) ទិដ្ឋិ. តត្ថ ហិ និសិន្នា តិត្ថិយា អត្តនោ អត្តនោ ទិដ្ឋិសង្ខាតំ សមយំ បវទន្តីតិ សោ បរិព្ពាជការាមោ ‘‘សមយប្បវាទកោ’’តិ វុច្ចតិ.

‘‘ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច យោ អត្ថោ, យោ ចត្ថោ សម្បរាយិកោ;

អត្ថាភិសមយា ធីរោ, បណ្ឌិតោតិ បវុច្ចតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៩) –

អាទីសុ បដិលាភោ. អត្ថាភិសមយាតិ ហិ អត្ថស្ស អធិគមាតិ អត្ថោ. ‘‘សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៨) បហានំ. អធិករណំ សមយំ វូបសមនំ អបគមោតិ អភិសមយោ បហានំ. ‘‘ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោ សន្តាបដ្ឋោ វិបរិណាមដ្ឋោ អភិសមយដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ២.៨) បដិវេធោ. បដិវេធោតិ ហិ អភិសមេតព្ពតោ អភិសមយោ, អភិសមយោវ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ បីឡនាទីនិ អភិសមេតព្ពភាវេន ឯកីភាវំ ឧបនេត្វា វុត្តានិ, អភិសមយស្ស វា បដិវេធស្ស វិសយភូតោ អត្ថោ អភិសមយដ្ឋោតិ តានេវ តថា ឯកន្តេន វុត្តានិ. តត្ថ បីឡនំ ទុក្ខសច្ចស្ស តំសមង្គិនោ ហិំសនំ អវិប្ផារិកតាករណំ. សន្តាបោ ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តប្បនំ បរិទហនំ.

ឯត្ថ ច សហការីការណសន្និជ្ឈំ សមេតិ សមវេតីតិ សមវាយោ សមយោ. សមេតិ សមាគច្ឆតិ ឯត្ថ មគ្គព្រហ្មចរិយំ តទាធារបុគ្គលេហីតិ ខណោ សមយោ. សមេតិ ឯត្ថ ឯតេន វា សំគច្ឆតិ សត្តោ សភាវធម្មោ វា ឧប្បាទាទីហិ សហជាតាទីហិ វាតិ កាលោ សមយោ. ធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ អត្ថតោ អភូតោបិ ហិ កាលោ ធម្មប្បវត្តិយា អធិករណំ ករណំ វិយ ច កប្បនាមត្តសិទ្ធេនានុរូបេន វោហរីយតីតិ. សមំ, សហ វា អវយវានំ អយនំ បវត្តិ អវដ្ឋានន្តិ សមូហោ សមយោ យថា សមុទាយោតិ. អវយវសហាវដ្ឋានមេវ ហិ សមូហោ. អវសេសបច្ចយានំ សមាគមេ សតិ ឯតិ ផលមេតស្មា ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតីតិ សមយោ ហេតុ យថា សមុទយោតិ. សមេតិ សំយោជនភាវតោ សម្ពន្ធោ ឯតិ អត្តនោ វិសយេ បវត្តតិ, ទឡ្ហគ្គហណភាវតោ វា សំយុត្តា អយន្តិ បវត្តន្តិ សត្តា យថាភិនិវេសំ ឯតេនាតិ សមយោ ទិដ្ឋិ. ទិដ្ឋិសំយោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តីតិ. សមិតិ សង្គតិ សមោធានន្តិ សមយោ បដិលាភោ. សមយនំ ឧបសមយនំ អបគមោតិ សមយោ បហានំ. សមុច្ឆេទប្បហានភាវតោ បន អធិកោ សមយោតិ អភិសមយោ យថា អភិធម្មោតិ. អភិមុខំ ញាណេន សម្មា ឯតព្ពោ អភិសមេតព្ពោតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ អវិបរីតសភាវោ. អភិមុខភាវេន សម្មា ឯតិ គច្ឆតិ ពុជ្ឈតីតិ អភិសមយោ, ធម្មានំ យថាភូតសភាវាវពោធោ. ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ សមយសទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា.

សមយសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេ អភិសមយសទ្ទស្ស គហណេ ការណំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥធ បនស្ស កាលោ អត្ថោ សមវាយាទីនំ អសម្ភវតោ. ទេសទេសកបរិសា វិយ ហិ ទេសនាយ និទានភាវេ កាលោ ឯវ ឥច្ឆិតព្ពោតិ. យស្មា បនេត្ថ សមយោតិ កាលោ អធិប្បេតោ, តស្មា សំវច្ឆរឧតុមាសទ្ធមាសរត្តិទិវសបុព្ពណ្ហមជ្ឈន្ហិកសាយន្ហបឋមយាម- មជ្ឈិមយាមបច្ឆិមយាមមុហុត្តាទីសុ កាលភេទភូតេសុ សមយេសុ ឯកំ សមយន្តិ ទីបេតិ.

កស្មា បនេត្ថ អនិយមិតវសេនេវ កាលោ និទ្ទិដ្ឋោ, ន ឧតុសំវច្ឆរាទិវសេន និយមេត្វា និទ្ទិដ្ឋោតិ ចេ? កិញ្ចាបិ ឯតេសុ សំវច្ឆរាទីសុ សមយេសុ យំ យំ សុត្តំ យស្មិំ យស្មិំ សំវច្ឆរេ ឧតុម្ហិ មាសេ បក្ខេ រត្តិភាគេ ទិវសភាគេ វា វុត្តំ, សព្ពម្បិ តំ ថេរស្ស សុវិទិតំ សុវវត្ថាបិតំ បញ្ញាយ. យស្មា បន ‘‘ឯវំ មេ សុតំ អសុកសំវច្ឆរេ អសុកឧតុម្ហិ អសុកមាសេ អសុកបក្ខេ អសុករត្តិភាគេ អសុកទិវសភាគេ វា’’តិ ឯវំ វុត្តេ ន សក្កា សុខេន ធារេតុំ វា ឧទ្ទិសិតុំ វា ឧទ្ទិសាបេតុំ វា, ពហុ ច វត្តព្ពំ ហោតិ, តស្មា ឯកេនេវ បទេន តមត្ថំ សមោធានេត្វា ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ អាហ.

យេ វា ឥមេ គព្ភោក្កន្តិសមយោ ជាតិសមយោ សំវេគសមយោ អភិនិក្ខមនសមយោ ទុក្ករការិកសមយោ មារវិជយសមយោ អភិសម្ពោធិសមយោ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសមយោ ទេសនាសមយោ បរិនិព្ពានសមយោតិ ឯវមាទយោ ភគវតោ ទេវមនុស្សេសុ អតិវិយ បកាសា អនេកកាលប្បភេទា ឯវ សមយា, តេសុ សមយេសុ ទេសនាសមយសង្ខាតំ ឯកំ សមយន្តិ ទីបេតិ. យោ វាយំ ញាណករុណាកិច្ចសមយេសុ ករុណាកិច្ចសមយោ, អត្តហិតបរហិតប្បដិបត្តិសមយេសុ បរហិតប្បដិបត្តិសមយោ, សន្និបតិតានំ ករណីយទ្វយសមយេសុ ធម្មកថាសមយោ, ទេសនាបដិបត្តិសមយេសុ ទេសនាសមយោ, តេសុ សមយេសុ អញ្ញតរសមយំ សន្ធាយ ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ អាហ.

កស្មា បនេត្ថ យថា អភិធម្មេ ‘‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ (ធ. ស. ១) ច ឥតោ អញ្ញេសុ សុត្តបទេសុ ‘‘យស្មិំ សមយេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហី’’តិ (អ. និ. ៤.២០០) ច ភុម្មវចនេន និទ្ទេសោ កតោ, វិនយេ ច ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា’’តិ (បារា. ១) ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោ, តថា អកត្វា ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ អច្ចន្តសំយោគត្ថេ ឧបយោគវចនេន និទ្ទេសោ កតោតិ? តត្ថ តថា, ឥធ ច អញ្ញថា អត្ថសម្ភវតោ. តត្ថ ហិ អភិធម្មេ ឥតោ អញ្ញេសុ ច សុត្តន្តេសុ អាធារវិសយសង្ខាតោ អធិករណត្ថោ កិរិយាយ កិរិយន្តរលក្ខណសង្ខាតោ ភាវេនភាវលក្ខណត្ថោ ច សម្ភវតីតិ. អធិករណញ្ហិ កាលត្ថោ សមូហត្ថោ ច សមយោ តត្ថ វុត្តានំ ផស្សាទិធម្មានំ, តថា កាលោ សភាវធម្មប្បវត្តិមត្តតាយ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ អាធារភាវេន បញ្ញាតោ តង្ខណប្បវត្តានំ តតោ បុព្ពេ បរតោ ច អភាវតោ យថា ‘‘បុព្ពណ្ហេ ជាតោ សាយន្ហេ ជាតោ’’តិអាទីសុ. សមូហោតិបិ អវយវវិនិមុត្តោ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានោបិ កប្បនាមត្តសិទ្ធេន រូបេន អវយវានំ អាធារភាវេន បញ្ញាបីយតិ, យថា ‘‘រុក្ខេ សាខា, យវោ យវរាសិម្ហិ សមុដ្ឋិតោ’’តិអាទីសុ. យស្មិំ កាលេ ធម្មបុញ្ជេ ច កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ កាលេ ធម្មបុញ្ជេ ច ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ អយញ្ហិ តត្ថ អត្ថោ. តថា ខណសមវាយហេតុសង្ខាតស្ស សមយស្ស ភាវេន តត្ថ វុត្តានំ ផស្សាទិធម្មានំ ភាវោ លក្ខីយតិ. យថា ហិ ‘‘គាវីសុ ទុយ្ហមានាសុ គតោ, ទុទ្ធាសុ អាគតោ’’តិ ឯត្ថ គាវីនំ ទោហនកិរិយាយ គមនកិរិយា លក្ខីយតិ, ឯវំ ឥធាបិ យស្មិំ សមយេតិ វុត្តេ ច បទត្ថស្ស សត្តាវិរហាភាវតោ សតីតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយមានោ ឯវ ហោតីតិ សមយស្ស សត្តាកិរិយាយ ចិត្តស្ស ឧប្បាទកិរិយា ផស្សាទីនំ ភវនកិរិយា ច លក្ខីយតិ. តថា យស្មិំ សមយេ យស្មិំ នវមេ ខណេ យស្មិំ យោនិសោមនសិការាទិហេតុម្ហិ បច្ចយសមវាយេ វា សតិ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំ សមយេ ខណេ ហេតុម្ហិ បច្ចយសមវាយេ ច ផស្សាទយោបិ ហោន្តីតិ. តស្មា តទត្ថជោតនត្ថំ ភុម្មវចនេន និទ្ទេសោ កតោ.

វិនយេ ច ‘‘អន្នេន វសតិ, អជ្ឈេនេន វសតី’’តិអាទីសុ វិយ ហេតុអត្ថោ, ‘‘ផរសុនា ឆិន្ទតិ, កុទាលេន ខណតី’’តិអាទីសុ វិយ ករណត្ថោ ច សម្ភវតិ. យោ ហិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមយោ ធម្មសេនាបតិអាទីហិបិ ទុព្ពិញ្ញេយ្យោ, តេន សមយេន ករណភូតេន ហេតុភូតេន ច វីតិក្កមំ សុត្វា ភិក្ខុសង្ឃំ សន្និបាតាបេត្វា ឱតិណ្ណវត្ថុកំ បុគ្គលំ បដិបុច្ឆិត្វា វិគរហិត្វា ច តំ តំ វត្ថុំ ឱតិណ្ណសមយសង្ខាតំ កាលំ អនតិក្កមិត្វា សិក្ខាបទានិ បញ្ញាបេន្តោ តតិយបារាជិកាទីនំ វិយ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា ហេតុំ អបេក្ខមានោ តត្ថ តត្ថ វិហាសិ, តស្មា តទត្ថជោតនត្ថំ វិនយេ ករណវចនេន និទ្ទេសោ កតោ.

ឥធ បន អញ្ញស្មិញ្ច ឯវំជាតិកេ អច្ចន្តសំយោគត្ថោ សម្ភវតិ. យស្មិញ្ហិ សមយេ សហ សមុដ្ឋានហេតុនា ឥទំ ឧទានំ ឧប្បន្នំ, អច្ចន្តមេវ តំ សមយំ អរិយវិហារបុព្ពង្គមាយ ធម្មបច្ចវេក្ខណាយ ភគវា វិហាសិ, តស្មា ‘‘មាសំ អជ្ឈេតី’’តិអាទីសុ វិយ ឧបយោគត្ថជោតនត្ថំ ឥធ ឧបយោគវចនេន និទ្ទេសោ កតោ. តេនេតំ វុច្ចតិ –

‘‘តំ តំ អត្ថមបេក្ខិត្វា, ភុម្មេន ករណេន ច;

អញ្ញត្រ សមយោ វុត្តោ, ឧបយោគេន សោ ឥធា’’តិ.

បោរាណា បន វណ្ណយន្តិ – ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ វា ‘‘តេន សមយេនា’’តិ វា ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ វា អភិលាបមត្តភេទោ ឯស និទ្ទេសោ, សព្ពត្ថ ភុម្មមេវ អត្ថោតិ. តស្មា ‘‘ឯកំ សមយ’’ន្តិ វុត្តេបិ ឯកស្មិំ សមយេតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ភគវាតិ គរុ. គរុញ្ហិ លោកេ ‘‘ភគវា’’តិ វទន្តិ. អយញ្ច សព្ពគុណវិសិដ្ឋតាយ សព្ពសត្តានំ គរុ, តស្មា ភគវាតិ វេទិតព្ពោ. បោរាណេហិបិ វុត្តំ –

‘‘ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋំ, ភគវាតិ វចនមុត្តមំ;

គរុ គារវយុត្តោ សោ, ភគវា តេន វុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ សេដ្ឋវាចកវចនំ សេដ្ឋន្តិ វុត្តំ សេដ្ឋគុណសហចរណតោ. អថ វា វុច្ចតីតិ វចនំ, អត្ថោ. ភគវាតិ វចនំ សេដ្ឋន្តិ ភគវាតិ ឥមិនា វចនេន វចនីយោ យោ អត្ថោ, សោ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ. ភគវាតិ វចនមុត្តមន្តិ ឯត្ថាបិ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. គារវយុត្តោតិ គរុភាវយុត្តោ គរុគុណយោគតោ វិសេសគរុករណារហតាយ វា គារវយុត្តោ. ឯវំ គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគរុគារវាធិវចនំ ភគវាតិ ឥទំ វចនន្តិ វេទិតព្ពំ. អបិច –

‘‘ភគី ភជី ភាគី វិភត្តវា ឥតិ,

អកាសិ ភគ្គន្តិ គរូតិ ភាគ្យវា;

ពហូហិ ញាយេហិ សុភាវិតត្តនោ,

ភវន្តគោ សោ ភគវាតិ វុច្ចតី’’តិ. –

និទ្ទេសេ (មហានិ. ៨៤) អាគតនយេន –

‘‘ភាគ្យវា ភគ្គវា យុត្តោ, ភគេហិ ច វិភត្តវា;

ភត្តវា វន្តគមនោ, ភវេសុ ភគវា តតោ’’តិ. –

ឥមាយ គាថាយ ច វសេន ភគវាតិ បទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សោ បនាយំ អត្ថោ សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤២) វុត្តោ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ វិវរិតព្ពោ.

អបិច ភាគេ វនិ, ភគេ វា វមីតិ ភគវា. តថាគតោ ហិ ទានសីលាទិបារមិធម្មេ ឈានវិមោក្ខាទិឧត្តរិមនុស្សធម្មេ វនិ ភជិ សេវិ ពហុលមកាសិ, តស្មា ភគវា. អថ វា តេយេវ ‘‘វេនេយ្យសត្តសន្តានេសុ កថំ នុ ខោ ឧប្បជ្ជេយ្យុ’’ន្តិ វនិ អភិបត្ថយីតិ ភគវា. អថ វា ភគសង្ខាតំ ឥស្សរិយំ យសញ្ច វមិ ឧគ្គិរិ ខេឡបិណ្ឌំ វិយ អនបេក្ខោ ឆឌ្ឌយីតិ ភគវា. តថា ហិ តថាគតោ ហត្ថគតំ ចក្កវត្តិសិរិំ ទេវលោកាធិបច្ចសទិសំ ចាតុទ្ទីបិស្សរិយំ, ចក្កវត្តិសម្បត្តិសន្និស្សយញ្ច សត្តរតនសមុជ្ជលំ យសំ តិណាយបិ អមញ្ញមានោ និរបេក្ខោ បហាយ អភិនិក្ខមិត្វា សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, តស្មា ឥមេ សិរិអាទិកេ ភគេ វមីតិ ភគវា. អថ វា ភានិ នាម នក្ខត្តានិ, តេហិ សមំ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ ភគា. សិនេរុយុគន្ធរឧត្តរកុរុហិមវន្តាទិភាជនលោកវិសេសសន្និស្សយសោភា កប្បដ្ឋិតិភាវតោ, តេបិ ភគេ វមិ, តន្និវាសិសត្តាវាសសមតិក្កមនតោ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគប្បហានេន បជហីតិ. ឯវម្បិ ភគេ វមីតិ ភគវាតិ ឯវមាទិនា នយេន ភគវាតិ បទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្តាវតា ចេត្ថ ឯវំ មេ សុតន្តិ វចនេន យថាសុតំ ធម្មំ សវនវសេន ភាសន្តោ ភគវតោ ធម្មសរីរំ បច្ចក្ខំ ករោតិ, តេន ‘‘នយិទំ អតិក្កន្តសត្ថុកំ បាវចនំ, អយំ វោ សត្ថា’’តិ សត្ថុ អទស្សនេន ឧក្កណ្ឋិតំ ជនំ សមស្សាសេតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘យោ ខោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦; មិ. ប. ៤.១.១). ឯកំ សមយំ ភគវាតិ វចនេន តស្មិំ សមយេ ភគវតោ អវិជ្ជមានភាវំ ទស្សេន្តោ រូបកាយបរិនិព្ពានំ សាធេតិ, តេន ‘‘ឯវំវិធស្ស នាម ធម្មស្ស ទេសេតា ទសពលធរោ វជិរសង្ឃាតសមានកាយោ សោបិ ភគវា បរិនិព្ពុតោ, កេនញ្ញេន ជីវិតេ អាសា ជនេតព្ពា’’តិ ជីវិតមទមត្តំ ជនំ សំវេជេតិ, សទ្ធម្មេ ចស្ស ឧស្សាហំ ជនេតិ.

ឯវន្តិ ច ភណន្តោ ទេសនាសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ, វក្ខមានស្ស សកលសុត្តស្ស ឯវន្តិ និទស្សនតោ. មេ សុតន្តិ សាវកសម្បត្តិំ សវនសម្បត្តិញ្ច និទ្ទិសតិ, បដិសម្ភិទាបត្តេន បញ្ចសុ ឋានេសុ ភគវតា ឯតទគ្គេ ឋបិតេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន សុតភាវទីបនតោ ‘‘តញ្ច ខោ មយាវ សុតំ, ន អនុស្សុតិកំ, ន បរម្បរាភត’’ន្តិ ឥមស្ស ចត្ថស្ស ទីបនតោ. ឯកំ សមយន្តិ កាលសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ ភគវតោ ឧរុវេលាយំ វិហរណសមយភាវេន ពុទ្ធុប្បាទប្បដិមណ្ឌិតភាវទីបនតោ. ពុទ្ធុប្បាទបរមា ហិ កាលសម្បទា. ភគវាតិ ទេសកសម្បត្តិំ និទ្ទិសតិ គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគរុភាវទីបនតោ.

ឧរុវេលាយន្តិ មហាវេលាយំ, មហន្តេ វាលុការាសិម្ហីតិ អត្ថោ. អថ វា ឧរូតិ វាលុកា វុច្ចតិ, វេលាតិ មរិយាទា. វេលាតិក្កមនហេតុ អាភតា ឧរុ ឧរុវេលាតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អតីតេ កិរ អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ ទសសហស្សតាបសា តស្មិំ បទេសេ វិហរន្តា ‘‘កាយកម្មវចីកម្មានិ បរេសម្បិ បាកដានិ ហោន្តិ, មនោកម្មំ បន អបាកដំ. តស្មា យោ មិច្ឆាវិតក្កំ វិតក្កេតិ, សោ អត្តនាវ អត្តានំ ចោទេត្វា បត្តបុដេន វាលុកំ អាហរិត្វា ឥមស្មិំ ឋានេ អាកិរតុ, ឥទមស្ស ទណ្ឌកម្ម’’ន្តិ កតិកវត្តំ កត្វា តតោ បដ្ឋាយ យោ តាទិសំ វិតក្កំ វិតក្កេតិ, សោ តត្ថ បត្តបុដេន វាលុកំ អាហរិត្វា អាកិរតិ. ឯវំ តត្ថ អនុក្កមេន មហាវាលុការាសិ ជាតោ, តតោ នំ បច្ឆិមា ជនតា បរិក្ខិបិត្វា ចេតិយដ្ឋានមកាសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ឧរុវេលាយន្តិ មហាវេលាយំ, មហន្តេ វាលុការាសិម្ហីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ.

វិហរតីតិ អវិសេសេន ឥរិយាបថទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេសុ អញ្ញតរវិហារសមង្គិតាបរិទីបនំ. ឥធ បន ឋាននិសជ្ជាគមនសយនប្បភេទេសុ ឥរិយាបថេសុ អាសនសង្ខាតឥរិយាបថសមាយោគបរិទីបនំ អរិយវិហារសមង្គិតាបរិទីបនញ្ចាតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ យស្មា ឯកំ ឥរិយាបថពាធនំ អញ្ញេន ឥរិយាបថេន វិច្ឆិន្ទិត្វា អបរិបតន្តំ អត្តភាវំ ហរតិ បវត្តេតិ, តស្មា វិហរតីតិ បទស្ស ឥរិយាបថវិហារវសេនេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្មា បន ភគវា ទិព្ពវិហារាទីហិ សត្តានំ វិវិធំ ហិតំ ហរតិ ឧបហរតិ ឧបនេតិ ឧប្បាទេតិ, តស្មា តេសម្បិ វសេន វិវិធំ ហរតីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ.

នជ្ជាតិ នទតិ សន្ទតីតិ នទី, តស្សា នជ្ជា, នទិយា និន្នគាយាតិ អត្ថោ. នេរញ្ជរាយាតិ នេលំ ជលមស្សាតិ ‘‘នេលញ្ជលាយា’’តិ វត្តព្ពេ លការស្ស រការំ កត្វា ‘‘នេរញ្ជរាយា’’តិ វុត្តំ, កទ្ទមសេវាលបណកាទិទោសរហិតសលិលាយាតិ អត្ថោ. កេចិ ‘‘នីលជលាយាតិ វត្តព្ពេ នេរញ្ជរាយាតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. នាមមេវ វា ឯតំ ឯតិស្សា នទិយាតិ វេទិតព្ពំ. តស្សា នទិយា តីរេ យត្ថ ភគវា វិហាសិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិ ឯត្ថ (ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២១) មគ្គញាណំ ពោធីតិ វុត្តំ. ‘‘បប្បោតិ ពោធិំ វរភូរិមេធសោ’’តិ ឯត្ថ (ទី. និ. ៣.២១៧) សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. តទុភយម្បិ ពោធិំ ភគវា ឯត្ថ បត្តោតិ រុក្ខោបិ ពោធិរុក្ខោត្វេវ នាមំ លភិ. អថ វា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ពុជ្ឈីតិ ភគវា ពោធិ, តេន ពុជ្ឈន្តេន សន្និស្សិតត្តា សោ រុក្ខោបិ ពោធិរុក្ខោតិ នាមំ លភិ, តស្ស ពោធិរុក្ខស្ស. មូលេតិ សមីបេ. អយញ្ហិ មូលសទ្ទោ ‘‘មូលានិ ឧទ្ធរេយ្យ អន្តមសោ ឧសីរនាឡមត្តានិបី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១៩៥) មូលមូលេ ទិស្សតិ. ‘‘លោភោ អកុសលមូល’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣០៥) អសាធារណហេតុម្ហិ. ‘‘យាវតា មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ ឆាយា ផរតិ, និវាតេ បណ្ណានិ បតន្តិ, ឯត្តាវតា រុក្ខមូល’’ន្តិអាទីសុ សមីបេ. ឥធាបិ សមីបេ អធិប្បេតោ, តស្មា ពោធិរុក្ខស្ស មូលេ សមីបេតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ បឋមំ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា, សព្ពបឋមំយេវាតិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ឧទានទេសនាយ និទានំ ឋបេន្តេន កាលទេសទេសកាបទេសា សហ វិសេសេន បកាសិតា ហោន្តិ.

ឯត្ថាហ ‘‘កស្មា ធម្មវិនយសង្គហេ កយិរមានេ និទានវចនំ វុត្តំ, ននុ ភគវតា ភាសិតវចនស្សេវ សង្គហោ កាតព្ពោ’’តិ? វុច្ចតេ – ទេសនាយ ចិរដ្ឋិតិអសម្មោសសទ្ធេយ្យភាវសម្បាទនត្ថំ. កាលទេសទេសកវត្ថុអាទីហិ ឧបនិពន្ធិត្វា ឋបិតា ហិ ទេសនា ចិរដ្ឋិតិកា ហោតិ អសម្មោសា សទ្ធេយ្យា ច ទេសកាលកត្តុហេតុនិមិត្តេហិ ឧបនិពទ្ធោ វិយ វោហារវិនិច្ឆយោ. តេនេវ ច អាយស្មតា មហាកស្សបេន ‘‘បឋមំ, អាវុសោ អានន្ទ, ឧទានំ កត្ថ ភាសិត’’ន្តិអាទិនា ទេសាទីសុ បុច្ឆាយ កតាយ វិស្សជ្ជនំ ករោន្តេន ធម្មភណ្ឌាគារិកេន ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិអាទិនា ឧទានស្ស និទានំ ភាសិតន្តិ.

អបិច សត្ថុ សម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចនំ. តថាគតស្ស ហិ ភគវតោ បុព្ពរចនានុមានាគមតក្កាភាវតោ សម្ពុទ្ធត្តសិទ្ធិ. ន ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បុព្ពរចនាទីហិ អត្ថោ អត្ថិ សព្ពត្ថ អប្បដិហតញាណចារតាយ ឯកប្បមាណត្តា ញេយ្យធម្មេសុ. តថា អាចរិយមុដ្ឋិធម្មមច្ឆរិយសាសនសាវកានុរាគាភាវតោ ខីណាសវត្តសិទ្ធិ. ន ហិ សព្ពសោ បរិក្ខីណាសវស្ស កត្ថចិបិ អាចរិយមុដ្ឋិអាទីនំ សម្ភវោតិ សុវិសុទ្ធស្ស បរានុគ្គហប្បវត្តិ. ឥតិ ទេសកទោសភូតានំ ទិដ្ឋិសីលសម្បត្តិទូសកានំ អច្ចន្តំ អវិជ្ជាតណ្ហានំ អភាវសំសូចកេហិ ញាណសម្បទាបហានសម្បទាភិព្យញ្ជកេហិ ច សម្ពុទ្ធវិសុទ្ធភាវេហិ បុរិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធិ, តតោ ច អន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មេសុ សម្មោហាភាវសិទ្ធិតោ បច្ឆិមវេសារជ្ជទ្វយសិទ្ធីតិ ភគវតោ ចតុវេសារជ្ជសមន្នាគមោ អត្តហិតបរហិតប្បដិបត្តិ ច និទានវចនេន បកាសិតា ហោន្តិ, តត្ថ តត្ថ សម្បត្តបរិសាយ អជ្ឈាសយានុរូបំ ឋានុប្បត្តិកប្បដិភានេន ធម្មទេសនាទីបនតោ. ឥធ បន វិមុត្តិសុខប្បដិសំវេទនបដិច្ចសមុប្បាទមនសិការបកាសនេនាតិ យោជេតព្ពំ. តេន វុត្តំ – ‘‘សត្ថុ សម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចន’’ន្តិ.

តថា សាសនសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចនំ. ញាណករុណាបរិគ្គហិតសព្ពកិរិយស្ស ហិ ភគវតោ នត្ថិ និរត្ថកា បដិបត្តិ អត្តហិតា វា. តស្មា បរេសំយេវ អត្ថាយ បវត្តសព្ពកិរិយស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សកលម្បិ កាយវចីមនោកម្មំ យថាបវត្តំ វុច្ចមានំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ យថារហំ សត្តានំ អនុសាសនដ្ឋេន សាសនំ, ន កព្ពរចនា. តយិទំ សត្ថុ ចរិតំ កាលទេសទេសកបរិសាបទេសាទីហិ សទ្ធិំ តត្ថ តត្ថ និទានវចនេន យថារហំ បកាសីយតិ, ឥធ បន អភិសម្ពោធិវិមុត្តិសុខប្បដិសំវេទនបដិច្ចសមុប្បាទមនសិការេនាតិ យោជេតព្ពំ. តេន វុត្តំ – ‘‘សាសនសម្បត្តិបកាសនត្ថំ និទានវចន’’ន្តិ.

អបិច សត្ថុនោ បមាណភាវប្បកាសនេន សាសនស្ស បមាណភាវទស្សនត្ថំ និទានវចនំ. សា ចស្ស បមាណភាវទស្សនតា ហេដ្ឋា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា. ភគវាតិ ហិ ឥមិនា តថាគតស្ស រាគទោសមោហាទិសព្ពកិលេសមលទុច្ចរិតាទិទោសប្បហានទីបនេន, សព្ពសត្តុត្តមភាវទីបនេន ច អនញ្ញសាធារណញាណករុណាទិគុណវិសេសយោគបរិទីបនេន, អយមត្ថោ សព្ពថា បកាសិតោ ហោតីតិ ឥទមេត្ថ និទានវចនប្បយោជនស្ស មុខមត្តទស្សនំ.

តំ បនេតំ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសី’’តិ បទំ, តាវ ឥមស្ស ឧទានស្ស និទានន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ តំ យថា បដិបន្នោ ភគវា ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ, អាទិតោ បដ្ឋាយ តស្ស កាយិកចេតសិកប្បដិបត្តិយា បកាសនត្ថំ សង្គីតិការេហិ សង្គីតិកាលេ ភាសិតវចនំ.

ននុ ច ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតី’’តិអាទិ ភគវតោ ឯវ វចនំ ភវិតុំ អរហតិ, ន ហិ សត្ថារំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញោ បដិច្ចសមុប្បាទំ ទេសេតុំ សមត្ថោ ហោតីតិ? សច្ចមេតំ, យថា បន ភគវា ពោធិរុក្ខមូលេ ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណវសេន បដិច្ចសមុប្បាទំ មនសាកាសិ, តថេវ នំ ពោធនេយ្យពន្ធវានំ ពោធនត្ថំ បដិច្ចសមុប្បាទសីហនាទសុត្តាទីសុ ទេសិតស្ស ច វចនានំ ទេសិតាការស្ស អនុករណវសេន បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មនសិការំ អដ្ឋុប្បត្តិំ កត្វា ភគវតា ភាសិតស្ស ឥមស្ស ឧទានស្ស ធម្មសង្គាហកា មហាថេរា និទានំ សង្គាយិំសូតិ យថាវុត្តវចនំ សង្គីតិការានមេវ វចនន្តិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. ឥតោ បរេសុបិ សុត្តន្តេសុ ឯសេវ នយោ.

ឯត្ថ ច អត្តជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោ បុច្ឆាវសិកោ អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ ចត្តារោ សុត្តនិក្ខេបា វេទិតព្ពា. យថា ហិ អនេកសតអនេកសហស្សភេទានិបិ សុត្តានិ សំកិលេសភាគិយាទិបដ្ឋាននយេន សោឡសវិធតំ នាតិវត្តន្តិ, ឯវំ តានិ សព្ពានិបិ អត្តជ្ឈាសយាទិសុត្តនិក្ខេបវសេន ចតុព្ពិធភាវំ នាតិវត្តន្តិ. កាមញ្ចេត្ថ អត្តជ្ឈាសយស្ស អដ្ឋុប្បត្តិយា ច បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកេហិ សទ្ធិំ សំសគ្គភេទោ សម្ភវតិ អជ្ឈាសយានុសន្ធិបុច្ឆានុសន្ធិសម្ភវតោ, អត្តជ្ឈាសយអដ្ឋុប្បត្តីនំ អញ្ញមញ្ញំ សំសគ្គោ នត្ថីតិ និរវសេសោ បដ្ឋាននយោ ន សម្ភវតិ. តទន្តោគធត្តា វា សម្ភវន្តានំ សេសនិក្ខេបានំ មូលនិក្ខេបវសេន ចត្តារោ សុត្តនិក្ខេបាតិ វុត្តំ.

តត្រាយំ វចនត្ថោ – និក្ខិបនំ និក្ខេបោ, សុត្តស្ស និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ, សុត្តទេសនាតិ អត្ថោ. និក្ខិបីយតីតិ វា និក្ខេបោ, សុត្តំ ឯវ និក្ខេបោ សុត្តនិក្ខេបោ. អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ, សោ អស្ស អត្ថិ ការណភូតោតិ អត្តជ្ឈាសយោ, អត្តនោ អជ្ឈាសយោ ឯតស្សាតិ វា អត្តជ្ឈាសយោ. បរជ្ឈាសយេបិ ឯសេវ នយោ. បុច្ឆាយ វសោ បុច្ឆាវសោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ បុច្ឆាវសិកោ. សុត្តទេសនាយ វត្ថុភូតស្ស អត្ថស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថុប្បត្តិ, អត្ថុប្បត្តិ ឯវ អដ្ឋុប្បត្តិ, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ អដ្ឋុប្បត្តិកោ. អថ វា និក្ខិបីយតិ សុត្តំ ឯតេនាតិ និក្ខេបោ, អត្តជ្ឈាសយាទិ ឯវ. ឯតស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ អត្តនោ អជ្ឈាសយោ អត្តជ្ឈាសយោ. បរេសំ អជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោ. បុច្ឆីយតីតិ បុច្ឆា, បុច្ឆិតព្ពោ អត្ថោ. បុច្ឆនវសេន បវត្តំ ធម្មប្បដិគ្គាហកានំ វចនំ បុច្ឆាវសំ, តទេវ និក្ខេបសទ្ទាបេក្ខាយ បុច្ឆាវសិកោតិ បុល្លិង្គវសេន វុត្តំ. តថា អត្ថុប្បត្តិយេវ អដ្ឋុប្បត្តិកោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច បរេសំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកាទិការណនិរបេក្ខត្តា អត្តជ្ឈាសយស្ស វិសុំ សុត្តនិក្ខេបភាវោ យុត្តោ កេវលំ អត្តនោ អជ្ឈាសយេនេវ ធម្មតន្តិឋបនត្ថំ បវត្តិតទេសនត្តា, បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ បន បរេសំ អជ្ឈាសយបុច្ឆានំ ទេសនាបវត្តិហេតុភូតានំ ឧប្បត្តិយំ បវត្តិតានំ កថមដ្ឋុប្បត្តិយា អនវរោធោ, បុច្ឆាវសិកអដ្ឋុប្បត្តិបុព្ពកានំ វា បរជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តិតានំ កថំ បរជ្ឈាសយេ អនវរោធោតិ? ន ចោទេតព្ពមេតំ. បរេសញ្ហិ អភិនីហារបរិបុច្ឆាទិវិនិច្ឆយាទិវិនិមុត្តស្សេវ សុត្តន្តទេសនាការណុប្បាទស្ស អដ្ឋុប្បត្តិភាវេន គហិតត្តា បរជ្ឈាសយបុច្ឆាវសិកានំ វិសុំ គហណំ. តថា ហិ ព្រហ្មជាលធម្មទាយាទសុត្តាទីនំ វណ្ណាវណ្ណអាមិសុប្បាទាទិទេសនានិមិត្តំ អដ្ឋុប្បត្តិ វុច្ចតិ, បរេសំ បុច្ឆាយ វិនា អជ្ឈាសយមេវ និមិត្តំ កត្វា ទេសិតោ បរជ្ឈាសយោ, បុច្ឆាវសេន ទេសិតោ បុច្ឆាវសិកោតិ បាកដោយមត្ថោតិ.

តត្ថ បឋមាទីនិ តីណិ ពោធិសុត្តានិ មុចលិន្ទសុត្តំ, អាយុសង្ខារោស្សជ្ជនសុត្តំ, បច្ចវេក្ខណសុត្តំ, បបញ្ចសញ្ញាសុត្តន្តិ ឥមេសំ ឧទានានំ អត្តជ្ឈាសយោ និក្ខេបោ. ហុហុង្កសុត្តំ, ព្រាហ្មណជាតិកសុត្តំ, ពាហិយសុត្តន្តិ ឥមេសំ ឧទានានំ បុច្ឆាវសិកោ និក្ខេបោ. រាជសុត្តំ, សក្ការសុត្តំ, ឧច្ឆាទនសុត្តំ, បិណ្ឌបាតិកសុត្តំ, សិប្បសុត្តំ, គោបាលសុត្តំ, សុន្ទរិកសុត្តំ, មាតុសុត្តំ, សង្ឃភេទកសុត្តំ, ឧទបានសុត្តំ, តថាគតុប្បាទសុត្តំ, មោនេយ្យសុត្តំ, បាដលិគាមិយសុត្តំ, ទ្វេបិ ទព្ពសុត្តានីតិ ឯតេសំ ឧទានានំ អដ្ឋុប្បត្តិកោ និក្ខេបោ. បាលិលេយ្យសុត្តំ, បិយសុត្តំ, នាគសមាលសុត្តំ, វិសាខាសុត្តញ្ចាតិ ឥមេសំ ឧទានានំ អត្តជ្ឈាសយោ បរជ្ឈាសយោ ច និក្ខេបោ. សេសានំ ឯកបញ្ញាសាយ សុត្តានំ បរជ្ឈាសយោ និក្ខេបោ. ឯវមេតេសំ ឧទានានំ អត្តជ្ឈាសយាទិវសេន និក្ខេបវិសេសោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច យានិ ឧទានានិ ភគវតា ភិក្ខូនំ សម្មុខា ភាសិតានិ, តានិ តេហិ យថាភាសិតសុត្តានិ វចសា បរិចិតានិ មនសានុបេក្ខិតានិ ធម្មភណ្ឌាគារិកស្ស កថិតានិ. យានិ បន ភគវតា ភិក្ខូនំ អសម្មុខា ភាសិតានិ, តានិបិ អបរភាគេ ភគវតា ធម្មភណ្ឌាគារិកស្ស បុន ភាសិតានិ. ឯវំ សព្ពានិបិ តានិ អាយស្មា អានន្ទោ ឯកជ្ឈំ កត្វា ធារេន្តោ ភិក្ខូនញ្ច វាចេន្តោ អបរភាគេ បឋមមហាសង្គីតិកាលេ ឧទានន្ត្វេវ សង្គហំ អារោបេសីតិ វេទិតព្ពំ.

តេន ខោ បន សមយេនាតិអាទីសុ តេន សមយេនាតិ ច ភុម្មត្ថេ ករណវចនំ, ខោ បនាតិ និបាតោ, តស្មិំ សមយេតិ អត្ថោ. កស្មិំ បន សមយេ? យំ សមយំ ភគវា ឧរុវេលាយំ វិហរតិ នជ្ជា នេរញ្ជរាយ តីរេ ពោធិរុក្ខមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ. តស្មិំ សមយេ. សត្តាហន្តិ សត្ត អហានិ សត្តាហំ, អច្ចន្តសំយោគត្ថេ ឯតំ ឧបយោគវចនំ. យស្មា ភគវា តំ សត្តាហំ និរន្តរតាយ អច្ចន្តមេវ ផលសមាបត្តិសុខេន វិហាសិ, តស្មា សត្តាហន្តិ អច្ចន្តសំយោគវសេន ឧបយោគវចនំ វុត្តំ. ឯកបល្លង្កេនាតិ វិសាខាបុណ្ណមាយ អនត្ថង្គតេយេវ សូរិយេ អបរាជិតបល្លង្កវរេ វជិរាសនេ និសិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ សកិម្បិ អនុដ្ឋហិត្វា យថាអាភុជិតេន ឯកេនេវ បល្លង្កេន.

វិមុត្តិសុខបដិសំវេទីតិ វិមុត្តិសុខំ ផលសមាបត្តិសុខំ បដិសំវេទិយមានោ និសិន្នោ ហោតីតិ អត្ថោ. តត្ថ វិមុត្តីតិ តទង្គវិមុត្តិ, វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ, សមុច្ឆេទវិមុត្តិ, បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ, និស្សរណវិមុត្តីតិ បញ្ច វិមុត្តិយោ. តាសុ យំ ទេយ្យធម្មបរិច្ចាគាទីហិ តេហិ តេហិ គុណង្គេហិ នាមរូបបរិច្ឆេទាទីហិ វិបស្សនង្គេហិ ច យាវ តស្ស តស្ស អង្គស្ស អបរិហានិវសេន បវត្តិ, តាវ តំតំបដិបក្ខតោ វិមុច្ចនតោ វិមុច្ចនំ បហានំ. សេយ្យថិទំ? ទានេន មច្ឆរិយលោភាទិតោ, សីលេន បាណាតិបាតាទិតោ, នាមរូបវវត្ថានេន សក្កាយទិដ្ឋិតោ, បច្ចយបរិគ្គហេន អហេតុវិសមហេតុទិដ្ឋីហិ, តស្សេវ អបរភាគេន កង្ខាវិតរណេន កថំកថីភាវតោ, កលាបសម្មសនេន ‘‘អហំ មមា’’តិ គាហតោ, មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ, ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា, វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា, ភយទស្សនេន សភយេ អភយសញ្ញាយ, អាទីនវទស្សនេន អស្សាទសញ្ញាយ, និព្ពិទានុបស្សនេន អភិរតិសញ្ញាយ, មុច្ចិតុកម្យតាញាណេន អមុច្ចិតុកម្យតាយ, ឧបេក្ខាញាណេន អនុបេក្ខាយ, អនុលោមេន ធម្មដ្ឋិតិយំ និព្ពានេ ច បដិលោមភាវតោ, គោត្រភុនា សង្ខារនិមិត្តភាវតោ វិមុច្ចនំ, អយំ តទង្គវិមុត្តិ នាម. យំ បន ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា យាវស្ស អបរិហានិវសេន បវត្តិ, តាវ កាមច្ឆន្ទាទីនំ នីវរណានញ្ចេវ, វិតក្កាទីនញ្ច បច្ចនីកធម្មានំ, អនុប្បត្តិសញ្ញិតំ វិមុច្ចនំ, អយំ វិក្ខម្ភនវិមុត្តិ នាម. យំ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា តំតំមគ្គវតោ អរិយស្ស សន្តានេ យថារហំ ‘‘ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២៧៧; វិភ. ៦២៨) នយេន វុត្តស្ស សមុទយបក្ខិយស្ស កិលេសគណស្ស បុន អច្ចន្តំ អប្បវត្តិភាវេន សមុច្ឆេទប្បហានវសេន វិមុច្ចនំ, អយំ សមុច្ឆេទវិមុត្តិ នាម. យំ បន ផលក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធត្តំ កិលេសានំ, អយំ បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ នាម. សព្ពសង្ខតនិស្សដត្តា បន សព្ពសង្ខារវិមុត្តំ និព្ពានំ, អយំ និស្សរណវិមុត្តិ នាម. ឥធ បន ភគវតោ និព្ពានារម្មណា ផលវិមុត្តិ អធិប្បេតា. តេន វុត្តំ – ‘‘វិមុត្តិសុខបដិសំវេទីតិ វិមុត្តិសុខំ ផលសមាបត្តិសុខំ បដិសំវេទិយមានោ និសិន្នោ ហោតីតិ អត្ថោ’’តិ.

វិមុត្តីតិ ច ឧបក្កិលេសេហិ បដិប្បស្សទ្ធិវសេន ចិត្តស្ស វិមុត្តភាវោ, ចិត្តមេវ វា តថា វិមុត្តំ វេទិតព្ពំ, តាយ វិមុត្តិយា ជាតំ សម្បយុត្តំ វា សុខំ វិមុត្តិសុខំ. ‘‘យាយំ, ភន្តេ, ឧបេក្ខា សន្តេ សុខេ វុត្តា ភគវតា’’តិ (ម. និ. ២.៨៨) វចនតោ ឧបេក្ខាបិ ចេត្ថ សុខមិច្ចេវ វេទិតព្ពា. តថា ច វុត្តំ សម្មោហវិនោទនិយំ ‘‘ឧបេក្ខា បន សន្តត្តា, សុខមិច្ចេវ ភាសិតា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២៣២). ភគវា ហិ ចតុត្ថជ្ឈានិកំ អរហត្តសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ, ន ឥតរំ. អថ វា ‘‘តេសំ វូបសមោ សុខោ’’តិអាទីសុ យថា សង្ខារទុក្ខូបសមោ សុខោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ សកលកិលេសទុក្ខូបសមភាវតោ អគ្គផលេ លព្ភមានា បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ ឯវ ឥធ សុខន្តិ វេទិតព្ពា. តយិទំ វិមុត្តិសុខំ មគ្គវីថិយំ កាលន្តរេតិ ផលចិត្តស្ស បវត្តិវិភាគេន ទុវិធំ ហោតិ. ឯកេកស្ស ហិ អរិយមគ្គស្ស អនន្តរា តស្ស តស្សេវ វិបាកភូតានិ និព្ពានារម្មណានិ តីណិ ទ្វេ វា ផលចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ អនន្តរវិបាកត្តា លោកុត្តរកុសលានំ. យស្មិញ្ហិ ជវនវារេ អរិយមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ យទា ទ្វេ អនុលោមានិ, តទា តតិយំ គោត្រភុ, ចតុត្ថំ មគ្គចិត្តំ, តតោ បរំ តីណិ ផលចិត្តានិ ហោន្តិ. យទា បន តីណិ អនុលោមានិ, តទា ចតុត្ថំ គោត្រភុ, បញ្ចមំ មគ្គចិត្តំ, តតោ បរំ ទ្វេ ផលចិត្តានិ ហោន្តិ. ឯវំ ចតុត្ថំ បញ្ចមំ អប្បនាវសេន បវត្តតិ, ន តតោ បរំ ភវង្គស្ស អាសន្នត្តា. កេចិ បន ‘‘ឆដ្ឋម្បិ ចិត្តំ អប្បេតី’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាសុ (វិសុទ្ធិ. ២.៨១១) បដិក្ខិត្តំ. ឯវំ មគ្គវីថិយំ ផលំ វេទិតព្ពំ. កាលន្តរេ ផលំ បន ផលសមាបត្តិវសេន បវត្តំ, និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ឧប្បជ្ជមានញ្ច ឯតេនេវ សង្គហិតំ. សា បនាយំ ផលសមាបត្តិ អត្ថតោ លោកុត្តរកុសលានំ វិបាកភូតា និព្ពានារម្មណា អប្បនាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កេ តំ សមាបជ្ជន្តិ, កេ ន សមាបជ្ជន្តីតិ? សព្ពេបិ បុថុជ្ជនា ន សមាបជ្ជន្តិ អនធិគតត្តា. តថា ហេដ្ឋិមា អរិយា ឧបរិមំ, ឧបរិមាបិ អរិយា ហេដ្ឋិមំ ន សមាបជ្ជន្តិយេវ បុគ្គលន្តរភាវូបគមនេន បដិប្បស្សទ្ធភាវតោ. អត្តនោ ឯវ ផលំ តេ តេ អរិយា សមាបជ្ជន្តិ. កេចិ បន ‘‘សោតាបន្នសកទាគាមិនោ ផលសមាបត្តិំ ន សមាបជ្ជន្តិ, ឧបរិមា ទ្វេយេវ សមាបជ្ជន្តិ សមាធិស្មិំ បរិបូរការិភាវតោ’’តិ វទន្តិ. តំ អការណំ បុថុជ្ជនស្សាបិ អត្តនា បដិលទ្ធលោកិយសមាធិសមាបជ្ជនតោ. កិំ វា ឯត្ថ ការណចិន្តាយ? វុត្តញ្ហេតំ បដិសម្ភិទាយំ ‘‘កតមា ទស សង្ខារុបេក្ខា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ (បដិ. ម. ១.៥៧), កតមេ ទស គោត្រភុធម្មា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១.៦០) ឥមេសំ បញ្ហានំ វិស្សជ្ជនេ សោតាបត្តិផលសមាបត្តត្ថាយ សកទាគាមិផលសមាបត្តត្ថាយាតិ តេសម្បិ អរិយានំ ផលសមាបត្តិសមាបជ្ជនំ វុត្តំ. តស្មា សព្ពេបិ អរិយា យថាសកំ ផលំ សមាបជ្ជន្តីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

កស្មា បន តេ សមាបជ្ជន្តីតិ? ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថំ. យថា ហិ រាជានោ រជ្ជសុខំ, ទេវតា ទិព្ពសុខំ អនុភវន្តិ, ឯវំ អរិយា ‘‘លោកុត្តរសុខំ អនុភវិស្សាមា’’តិ អទ្ធានបរិច្ឆេទំ កត្វា ឥច្ឆិតក្ខណេ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តិ.

កថញ្ចស្សា សមាបជ្ជនំ, កថំ ឋានំ, កថំ វុដ្ឋានន្តិ? ទ្វីហិ តាវ អាការេហិ អស្សា សមាបជ្ជនំ ហោតិ និព្ពានតោ អញ្ញស្ស អារម្មណស្ស អមនសិការា, និព្ពានស្ស ច មនសិការា. យថាហ –

‘‘ទ្វេ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា សមាបត្តិយា, សព្ពនិមិត្តានញ្ច អមនសិការោ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា មនសិការោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៨).

អយំ បនេត្ថ សមាបជ្ជនក្កមោ – ផលសមាបត្តិត្ថិកេន អរិយសាវកេន រហោគតេន បដិសល្លីនេន ឧទយព្ពយាទិវសេន សង្ខារា វិបស្សិតព្ពា. តស្សេវំ បវត្តានុបុព្ពវិបស្សនស្សេវ សង្ខារារម្មណគោត្រភុញាណានន្តរំ ផលសមាបត្តិវសេន និរោធេ ចិត្តមប្បេតិ, ផលសមាបត្តិនិន្នភាវេន ច សេក្ខស្សាបិ ផលមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន មគ្គោ. យេ បន វទន្តិ ‘‘សោតាបន្នោ អត្តនោ ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិស្សាមីតិ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា សកទាគាមី ហោតិ, សកទាគាមី ច អនាគាមី’’តិ. តេ វត្តព្ពា – ឯវំ សន្តេ អនាគាមី អរហា ភវិស្សតិ, អរហា ច បច្ចេកពុទ្ធោ, បច្ចេកពុទ្ធោ ច សម្ពុទ្ធោតិ អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា យថាភិនិវេសំ យថាជ្ឈាសយំ វិបស្សនា អត្ថំ សាធេតីតិ សេក្ខស្សាបិ ផលមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន មគ្គោ. ផលម្បិ តស្ស សចេ អនេន បឋមជ្ឈានិកោ មគ្គោ អធិគតោ, បឋមជ្ឈានិកមេវ ឧប្បជ្ជតិ. សចេ ទុតិយាទីសុ អញ្ញតរជ្ឈានិកោ, ទុតិយាទីសុ អញ្ញតរជ្ឈានិកមេវាតិ.

កស្មា បនេត្ថ គោត្រភុញាណំ មគ្គញាណបុរេចារិកំ វិយ និព្ពានារម្មណំ ន ហោតីតិ? ផលញាណានំ អនិយ្យានិកភាវតោ. អរិយមគ្គធម្មាយេវ ហិ និយ្យានិកា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘កតមេ ធម្មា និយ្យានិកា? ចត្តារោ អរិយមគ្គា អបរិយាបន្នា’’តិ (ធ. ស. ១២៩៥). តស្មា ឯកន្តេនេវ និយ្យានិកភាវស្ស ឧភតោ វុដ្ឋានភាវេន បវត្តមានស្ស អនន្តរបច្ចយភូតេន ញាណេន និមិត្តតោ វុដ្ឋិតេនេវ ភវិតព្ពន្តិ តស្ស និព្ពានារម្មណតា យុត្តា, ន បន អរិយមគ្គស្ស ភាវិតត្តា តស្ស វិបាកភាវេន បវត្តមានានំ កិលេសានំ អសមុច្ឆិន្ទនតោ អនិយ្យានិកត្តា អវុដ្ឋានសភាវានំ ផលញាណានំ បុរេចារិកញាណស្ស កទាចិបិ និព្ពានារម្មណតា ឧភយត្ថ អនុលោមញាណានំ អតុល្យាការតោ. អរិយមគ្គវីថិយញ្ហិ អនុលោមញាណានិ អនិព្ពិទ្ធបុព្ពានំ ថូលថូលានំ លោភក្ខន្ធាទីនំ សាតិសយំ បទាលនេន លោកិយញាណេន ឧក្កំសបារមិប្បត្តានិ មគ្គញាណានុកូលានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ផលសមាបត្តិវីថិយំ បន តានិ តានិ តេន តេន មគ្គេន តេសំ តេសំ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តា តត្ថ និរុស្សុក្កានិ កេវលំ អរិយានំ ផលសមាបត្តិសុខសមង្គិភាវស្ស បរិកម្មមត្តានិ ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ន តេសំ កុតោចិ វុដ្ឋានសម្ភវោ, យតោ តេសំ បរិយោសានេ ញាណំ សង្ខារនិមិត្តំ វុដ្ឋានតោ និព្ពានារម្មណំ សិយា. ឯវញ្ច កត្វា សេក្ខស្ស អត្តនោ ផលសមាបត្តិវឡញ្ជនត្ថាយ ឧទយព្ពយាទិវសេន សង្ខារេ សម្មសន្តស្ស វិបស្សនាញាណានុបុព្ពាយ ផលមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន មគ្គោតិ អយញ្ច អត្ថោ សមត្ថិតោ ហោតិ. ឯវំ តាវ ផលសមាបត្តិយា សមាបជ្ជនំ វេទិតព្ពំ.

‘‘តយោ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា ឋិតិយា, សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការោ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា មនសិការោ, បុព្ពេ ច អភិសង្ខារោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៨) –

វចនតោ បនស្សា តីហាការេហិ ឋានំ ហោតិ. តត្ថ បុព្ពេ ច អភិសង្ខារោតិ សមាបត្តិតោ បុព្ពេ កាលបរិច្ឆេទោ. ‘‘អសុកស្មិំ នាម កាលេ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ បរិច្ឆិន្នត្តា ហិស្សា យាវ សោ កាលោ នាគច្ឆតិ, តាវ វុដ្ឋានំ ន ហោតិ.

‘‘ទ្វេ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អនិមិត្តាយ ចេតោវិមុត្តិយា វុដ្ឋានស្ស, សព្ពនិមិត្តានញ្ច មនសិការោ, អនិមិត្តាយ ច ធាតុយា អមនសិការោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៨) –

វចនតោ បនស្សា ទ្វីហាការេហិ វុដ្ឋានំ ហោតិ. តត្ថ សព្ពនិមិត្តានន្តិ រូបនិមិត្តវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណនិមិត្តានំ. កាមញ្ច ន សព្ពានេវេតានិ ឯកតោ មនសិ ករោតិ, សព្ពសង្គាហិកវសេន បនេវំ វុត្តំ. តស្មា យំ ភវង្គស្ស អារម្មណំ, តស្ស មនសិករណេន ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋានំ ហោតីតិ ឯវំ អស្សា វុដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. តយិទំ ឯវមិធ សមាបជ្ជនវុដ្ឋានំ អរហត្តផលភូតំ –

‘‘បដិប្បស្សទ្ធទរថំ, អមតារម្មណំ សុភំ;

វន្តលោកាមិសំ សន្តំ, សាមញ្ញផលមុត្តមំ’’.

ឥតិ វុត្តំ សាតាតិសាតំ វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘វិមុត្តិសុខបដិសំវេទីតិ វិមុត្តិសុខំ ផលសមាបត្តិសុខំ បដិសំវេទិយមានោ និសិន្នោ ហោតីតិ អត្ថោ’’តិ.

អថាតិ អធិការត្ថេ និបាតោ. ខោតិ បទបូរណេ. តេសុ អធិការត្ថេន អថាតិ ឥមិនា វិមុត្តិសុខបដិសំវេទនតោ អញ្ញំ អធិការំ ទស្សេតិ. កោ បនេសោតិ? បដិច្ចសមុប្បាទមនសិការោ. អថាតិ វា បច្ឆាតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ និបាតោ, តេន ‘‘តស្ស សត្តាហស្ស អច្ចយេនា’’តិ វក្ខមានមេវ អត្ថំ ជោតេតិ. តស្ស សត្តាហស្សាតិ បល្លង្កសត្តាហស្ស. អច្ចយេនាតិ អបគមេន. តម្ហា សមាធិម្ហាតិ អរហត្តផលសមាធិតោ. ឥធ បន ឋត្វា បដិបាដិយា សត្ត សត្តាហានិ ទស្សេតព្ពានីតិ កេចិ តានិ វិត្ថារយិំសុ. មយំ បន តានិ ខន្ធកបាឋេន ឥមិស្សា ឧទានបាឡិយា អវិរោធទស្សនមុខេន បរតោ វណ្ណយិស្សាម. រត្តិយាតិ អវយវសម្ពន្ធេ សាមិវចនំ. បឋមន្តិ អច្ចន្តសំយោគត្ថេ ឧបយោគវចនំ. ភគវា ហិ តស្សា រត្តិយា សកលម្បិ បឋមំ យាមំ តេនេវ មនសិការេន យុត្តោ អហោសីតិ.

បដិច្ចសមុប្បាទន្តិ បច្ចយធម្មំ. អវិជ្ជាទយោ ហិ បច្ចយធម្មា បដិច្ចសមុប្បាទោ. កថមិទំ ជានិតព្ពន្តិ ចេ? ភគវតោ វចនេន. ភគវតា ហិ ‘‘តស្មាតិហានន្ទ, ឯសេវ ហេតុ, ឯតំ និទានំ, ឯស សមុទយោ, ឯស បច្ចយោ ជរាមរណស្ស, យទិទំ ជាតិ…បេ… សង្ខារានំ, យទិទំ អវិជ្ជា’’តិ (ទី. និ. ២.១០៥ អាទយោ) ឯវំ អវិជ្ជាទយោ ហេតូតិ វុត្តា. យថា ទ្វាទស បច្ចយា ទ្វាទស បដិច្ចសមុប្បាទាតិ.

តត្រាយំ វចនត្ថោ – អញ្ញមញ្ញំ បដិច្ច បដិមុខំ កត្វា ការណសមវាយំ អប្បដិក្ខិបិត្វា សហិតេ ឧប្បាទេតីតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. អថ វា បដិច្ច បច្ចេតព្ពំ បច្ចយារហតំ បច្ចយំ បដិគន្ត្វា ន វិនា តេន សម្ពន្ធស្ស ឧប្បាទោ បដិច្ចសមុប្បាទោ. បដិច្ចសមុប្បាទោតិ ចេត្ថ សមុប្បាទបទដ្ឋានវចនវិញ្ញេយ្យោ ផលស្ស ឧប្បាទនសមត្ថតាយុត្តោ ហេតុ, ន បដិច្ចសមុប្បត្តិមត្តំ វេទិតព្ពំ. អថ វា បច្ចេតុំ អរហន្តិ នំ បណ្ឌិតាតិ បដិច្ចោ, សម្មា សយមេវ វា ឧប្បាទេតីតិ សមុប្បាទោ, បដិច្ចោ ច សោ សមុប្បាទោ ចាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អនុលោមន្តិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ អវិជ្ជាទិកោ បច្ចយាការោ អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចករណតោ អនុលោមោតិ វុច្ចតិ. អថ វា អាទិតោ បដ្ឋាយ អន្តំ បាបេត្វា វុត្តត្តា បវត្តិយា វា អនុលោមតោ អនុលោមោ, តំ អនុលោមំ. សាធុកំ មនសាកាសីតិ សក្កច្ចំ មនសិ អកាសិ. យោ យោ បច្ចយធម្មោ យស្ស យស្ស បច្ចយុប្បន្នធម្មស្ស យថា យថា ហេតុបច្ចយាទិនា បច្ចយភាវេន បច្ចយោ ហោតិ, តំ សព្ពំ អវិបរីតំ អបរិហាបេត្វា អនវសេសតោ បច្ចវេក្ខណវសេន ចិត្តេ អកាសីតិ អត្ថោ. យថា បន ភគវា បដិច្ចសមុប្បាទានុលោមំ មនសាកាសិ, តំ សង្ខេបេន តាវ ទស្សេតុំ ‘‘ឥតិ ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ ឥតីតិ ឯវំ, អនេន បការេនាតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតីតិ ឥមស្មិំ អវិជ្ជាទិកេ បច្ចយេ សតិ ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ ហោតិ. ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមស្ស អវិជ្ជាទិកស្ស បច្ចយស្ស ឧប្បាទា ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតីតិ អវិជ្ជាទីនំ អភាវេ សង្ខារាទីនំ អភាវស្ស អវិជ្ជាទីនំ និរោធេ សង្ខារាទីនំ និរោធស្ស ច ទុតិយតតិយសុត្តវចនេន ឯតស្មិំ បច្ចយលក្ខណេ និយមោ ទស្សិតោ ហោតិ – ឥមស្មិំ សតិ ឯវ, នាសតិ. ឥមស្សុប្បាទា ឯវ, នានុប្បាទា. អនិរោធា ឯវ, ន និរោធាតិ. តេនេតំ លក្ខណំ អន្តោគធនិយមំ ឥធ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. និរោធោតិ ច អវិជ្ជាទីនំ វិរាគាធិគមេន អាយតិំ អនុប្បាទោ អប្បវត្តិ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិអាទិ. និរោធនិរោធី ច ឧប្បាទនិរោធីភាវេន វុត្តោ ‘‘ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’’តិ.

តេនេតំ ទស្សេតិ – អនិរោធោ ឧប្បាទោ នាម, សោ ចេត្ថ អត្ថិភាវោតិបិ វុច្ចតីតិ. ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតី’’តិ ឥទមេវ ហិ លក្ខណំ បរិយាយន្តរេន ‘‘ឥមស្ស ឧប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វទន្តេន បរេន បុរិមំ វិសេសិតំ ហោតិ. តស្មា ន ធរមានតំយេវ សន្ធាយ ‘‘ឥមស្មិំ សតី’’តិ វុត្តំ, អថ ខោ មគ្គេន អនិរុទ្ធភាវញ្ចាតិ វិញ្ញាយតិ. យស្មា ច ‘‘ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតិ, ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតី’’តិ ទ្វិធាបិ ឧទ្ទិដ្ឋស្ស លក្ខណស្ស និទ្ទេសំ វទន្តេន ‘‘អវិជ្ជាយ ត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិអាទិនា និរោធោ ឯវ វុត្តោ, តស្មា នត្ថិភាវោបិ និរោធោ ឯវាតិ នត្ថិភាវវិរុទ្ធោ អត្ថិភាវោ អនិរោធោតិ ទស្សិតំ ហោតិ. តេន អនិរោធសង្ខាតេន អត្ថិភាវេន ឧប្បាទំ វិសេសេតិ. តតោ ន ឥធ អត្ថិភាវមត្តំ ឧប្បាទោតិ អត្ថោ អធិប្បេតោ, អថ ខោ អនិរោធសង្ខាតោ អត្ថិភាវោ ចាតិ អយមត្ថោ វិភាវិតោតិ. ឯវមេតំ លក្ខណទ្វយវចនំ អញ្ញមញ្ញវិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន សាត្ថកន្តិ វេទិតព្ពំ.

កោ បនាយំ អនិរោធោ នាម, យោ ‘‘អត្ថិភាវោ, ឧប្បាទោ’’តិ ច វុច្ចតីតិ? អប្បហីនភាវោ ច, អនិព្ពត្តិតផលារហតាបហានេហិ ផលានុប្បាទនារហតា ច. យេ ហិ បហាតព្ពា អកុសលា ធម្មា, តេសំ អរិយមគ្គេន អសមុគ្ឃាដិតភាវោ ច. យេ បន ន បហាតព្ពា កុសលាព្យាកតា ធម្មា, យានិ តេសុ សំយោជនានិ អខីណាសវានំ តេសំ អបរិក្ខីណតា ច. អសមុគ្ឃាដិតានុសយតាយ ហិ សសំយោជនា ខន្ធប្បវត្តិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. តថា ច វុត្តំ –

‘‘យាយ ច, ភិក្ខវេ, អវិជ្ជាយ និវុតស្ស ពាលស្ស យាយ ច តណ្ហាយ សម្បយុត្តស្ស អយំ កាយោ សមុទាគតោ, សា ចេវ អវិជ្ជា ពាលស្ស អប្បហីនា, សា ច តណ្ហា អបរិក្ខីណា. តំ កិស្ស ហេតុ? ន, ភិក្ខវេ, ពាលោ អចរិ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តស្មា ពាលោ កាយស្ស ភេទា កាយូបគោ ហោតិ, សោ កាយូបគោ សមានោ ន បរិមុច្ចតិ ជាតិយា ជរាមរណេនា’’តិអាទិ (សំ. និ. ២.១៩).

ខីណសំយោជនានំ បន អវិជ្ជាយ អភាវតោ សង្ខារានំ, តណ្ហុបាទានានំ អភាវតោ ឧបាទានភវានំ អសម្ភវោតិ វដ្ដស្ស ឧបច្ឆេទោ បញ្ញាយិស្សតីតិ. តេនេវាហ –

‘‘ឆន្នំ ត្វេវ, ផគ្គុណ, ផស្សាយតនានំ អសេសវិរាគនិរោធា ផស្សនិរោធោ, ផស្សនិរោធា វេទនានិរោធោ’’តិអាទិ (សំ. និ. ២.១២).

ន ហិ អគ្គមគ្គាធិគមតោ ឧទ្ធំ យាវ បរិនិព្ពានា សឡាយតនាទីនំ អប្បវត្តិ. អថ ខោ នត្ថិតា និរោធសទ្ទវចនីយតា ខីណសំយោជនតាតិ និរោធោ វុត្តោ. អបិច ចិរកតម្បិ កម្មំ អនិព្ពត្តិតផលតាយ អប្បហីនាហារតាយ ច ផលារហំ សន្តំ ឯវ នាម ហោតិ, ន និព្ពត្តិតផលំ, នាបិ បហីនាហារន្តិ. ផលុប្បត្តិបច្ចយានំ អវិជ្ជាសង្ខារាទីនំ វុត្តនយេនេវ ផលារហភាវោ អនិរោធោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ អនិរុទ្ធភាវេនេវ ហិ យេន វិនា ផលំ ន សម្ភវតិ, តំ ការណំ អតីតន្តិបិ ឥមស្មិំ សតីតិ ឥមិនា វចនេន វុត្តំ. តតោយេវ ច អវុសិតព្រហ្មចរិយស្ស អប្បវត្តិធម្មតំ អនាបន្នោ បច្ចយុប្បាទោ កាលភេទំ អនាមសិត្វា អនិវត្តនាយ ឯវ ឥមស្ស ឧប្បាទាតិ វុត្តោ. អថ វា អវសេសបច្ចយសមវាយេ អវិជ្ជមានស្សបិ វិជ្ជមានស្ស វិយ បគេវ វិជ្ជមានស្ស យា ផលុប្បត្តិអភិមុខតា, សា ឥមស្ស ឧប្បាទាតិ វុត្តា. តថា ហិ តតោ ផលំ ឧប្បជ្ជតីតិ តទវត្ថំ ការណំ ផលស្ស ឧប្បាទនភាវេន ឧដ្ឋិតំ ឧប្បតិតំ នាម ហោតិ, ន វិជ្ជមានម្បិ អតទវត្ថន្តិ តទវត្ថតា ឧប្បាទោតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ សតីតិ ឥមិនា វិជ្ជមានតាមត្តេន បច្ចយភាវំ វទន្តោ អព្យាបារតំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទស្សេតិ. ឧប្បាទាតិ ឧប្បត្តិធម្មតំ អសព្ពកាលភាវិតំ ផលុប្បត្តិអភិមុខតញ្ច ទីបេន្តោ អនិច្ចតំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទស្សេតិ. ‘‘សតិ, នាសតិ, ឧប្បាទា, ន និរោធា’’តិ បន ហេតុអត្ថេហិ ភុម្មនិស្សក្កវចនេហិ សមត្ថិតំ និទានសមុទយជាតិបភវភាវំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ទស្សេតិ. ហេតុអត្ថតា ចេត្ថ ភុម្មវចនេ យស្ស ភាវេ តទវិនាភាវិផលស្ស ភាវោ លក្ខីយតិ, តត្ថ បវត្តិយា វេទិតព្ពា យថា ‘‘អធនានំ ធនេ អននុប្បទីយមានេ ទាលិទ្ទិយំ វេបុល្លំ អគមាសី’’តិ (ទី. និ. ៣.៩១) ច ‘‘និប្ផន្នេសុ សស្សេសុ សុភិក្ខំ ជាយតី’’តិ ច. និស្សក្កវចនស្សាបិ ហេតុអត្ថតា ផលស្ស បភវេ បកតិយញ្ច បវត្តិតោ យថា ‘‘កលលា ហោតិ អព្ពុទំ, អព្ពុទា ជាយតី បេសី’’តិ (សំ. និ. ១.២៣៥) ច ‘‘ហិមវតា គង្គា បភវន្តិ, សិង្គតោ សរោ ជាយតី’’តិ ច. អវិជ្ជាទិភាវេ ច តទវិនាភាវេន សង្ខារាទិភាវោ លក្ខីយតិ, អវិជ្ជាទីហិ ច សង្ខារាទយោ បភវន្តិ បករិយន្តិ ចាតិ តេ តេសំ បភវោ បកតិ ច, តស្មា តទត្ថទីបនត្ថំ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥមស្ស ឧប្បាទា’’តិ ហេតុអត្ថេ ភុម្មនិស្សក្កនិទ្ទេសា កតាតិ.

យស្មា ចេត្ថ ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ សង្ខេបេន ឧទ្ទិដ្ឋស្ស បដិច្ចសមុប្បាទស្ស ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិកោ និទ្ទេសោ, តស្មា យថាវុត្តោ អត្ថិភាវោ ឧប្បាទោ ច តេសំ តេសំ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ បច្ចយភាវោតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ អនិរុទ្ធតាសង្ខាតំ អត្ថិភាវំ ឧប្បាទញ្ច អនិវត្តសភាវតាសង្ខាតំ ឧទយាវត្ថតាសង្ខាតំ វា ‘‘សតិ ឯវ, នាសតិ, ឧប្បាទា ឯវ, ន និរោធា’’តិ អន្តោគធនិយមេហិ វចនេហិ អភិហិតំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញោ បច្ចយភាវោ នាម អត្ថិ, តស្មា យថាវុត្តោ អត្ថិភាវោ ឧប្បាទោ ច បច្ចយភាវោតិ វេទិតព្ពំ. យេបិ បដ្ឋានេ អាគតា ហេតុអាទយោ ចតុវីសតិ បច្ចយា, តេបិ ឯតស្សេវ បច្ចយភាវស្ស វិសេសាតិ វេទិតព្ពា. ឥតិ យថា វិត្ថារេន អនុលោមំ បដិច្ចសមុប្បាទំ មនសិ អកាសិ, តំ ទស្សេតុំ, ‘‘យទិទំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ យទិទន្តិ និបាតោ, តស្ស យោ អយន្តិ អត្ថោ. អវិជ្ជាបច្ចយាតិអាទីសុ អវិន្ទិយំ កាយទុច្ចរិតាទិំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា, វិន្ទិយំ កាយសុចរិតាទិំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា, ធម្មានំ អវិបរីតសភាវំ អវិទិតំ ករោតីតិ អវិជ្ជា, អន្តវិរហិតេ សំសារេ ភវាទីសុ សត្តេ ជវាបេតីតិ អវិជ្ជា, អវិជ្ជមានេសុ ជវតិ វិជ្ជមានេសុ ន ជវតីតិ អវិជ្ជា, វិជ្ជាយ បដិបក្ខាតិ អវិជ្ជា, សា ‘‘ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា ចតុព្ពិធា វេទិតព្ពា. បដិច្ច ន វិនា ផលំ ឯតិ ឧប្បជ្ជតិ ចេវ បវត្តតិ ចាតិ បច្ចយោ, ឧបការកត្ថោ វា បច្ចយោ. អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ, តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា. សង្ខរោន្តីតិ សង្ខារា, លោកិយកុសលាកុសលចេតនា, សា បុញ្ញាបុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារវសេន តិវិធា វេទិតព្ពា. វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ, តំ លោកិយវិបាកវិញ្ញាណវសេន ទ្វត្តិំសវិធំ. នមតីតិ នាមំ, វេទនាទិក្ខន្ធត្តយំ. រុប្បតីតិ រូបំ, ភូតរូបំ ចក្ខាទិឧបាទារូបញ្ច. អាយតតិ អាយតញ្ច សំសារទុក្ខំ នយតីតិ អាយតនំ. ផុសតីតិ ផស្សោ. វេទយតីតិ វេទនា. ឥទម្បិ ទ្វយំ ទ្វារវសេន ឆព្ពិធំ, វិបាកវសេន គហណេ ឆត្តិំសវិធំ. បរិតស្សតីតិ តណ្ហា, សា កាមតណ្ហាទិវសេន សង្ខេបតោ តិវិធា, វិត្ថារតោ អដ្ឋុត្តរសតវិធា ច. ឧបាទីយតីតិ ឧបាទានំ, តំ កាមុបាទានាទិវសេន ចតុព្ពិធំ. ភវតិ ភាវយតិ ចាតិ ភវោ, សោ កម្មូបបត្តិភេទតោ ទុវិធោ. ជននំ ជាតិ. ជីរណំ ជរា. មរន្តិ តេនាតិ មរណំ. សោចនំ សោកោ. បរិទេវនំ បរិទេវោ. ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខំ, ឧប្បាទដ្ឋិតិវសេន ទ្វេធា ខណតីតិ ទុក្ខំ. ទុមនស្ស ភាវោ ទោមនស្សំ. ភុសោ អាយាសោ ឧបាយាសោ. សម្ភវន្តីតិ និព្ពត្តន្តិ. ន កេវលញ្ច សោកាទីហិយេវ, អថ ខោ សព្ពបទេហិ ‘‘សម្ភវន្តី’’តិ បទស្ស យោជនា កាតព្ពា. ឯវញ្ហិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តី’’តិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវវត្ថានំ ទស្សិតំ ហោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

តត្ថ អញ្ញាណលក្ខណា អវិជ្ជា, សម្មោហនរសា, ឆាទនបច្ចុបដ្ឋានា, អាសវបទដ្ឋានា. អភិសង្ខរណលក្ខណា សង្ខារា, អាយូហនរសា, សំវិទហនបច្ចុបដ្ឋានា, អវិជ្ជាបទដ្ឋានា. វិជាននលក្ខណំ វិញ្ញាណំ, បុព្ពង្គមរសំ, បដិសន្ធិបច្ចុបដ្ឋានំ, សង្ខារបទដ្ឋានំ, វត្ថារម្មណបទដ្ឋានំ វា. នមនលក្ខណំ នាមំ, សម្បយោគរសំ, អវិនិព្ភោគបច្ចុបដ្ឋានំ, វិញ្ញាណបទដ្ឋានំ. រុប្បនលក្ខណំ រូបំ, វិកិរណរសំ, អប្បហេយ្យភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, វិញ្ញាណបទដ្ឋានំ. អាយតនលក្ខណំ សឡាយតនំ, ទស្សនាទិរសំ, វត្ថុទ្វារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, នាមរូបបទដ្ឋានំ. ផុសនលក្ខណោ ផស្សោ, សង្ឃដ្ដនរសោ, សង្គតិបច្ចុបដ្ឋានោ, សឡាយតនបទដ្ឋានោ. អនុភវនលក្ខណា វេទនា, វិសយរសសម្ភោគរសា, សុខទុក្ខបច្ចុបដ្ឋានា, ផស្សបទដ្ឋានា. ហេតុភាវលក្ខណា តណ្ហា, អភិនន្ទនរសា, អតិត្តិភាវបច្ចុបដ្ឋានា, វេទនាបទដ្ឋានា. គហណលក្ខណំ ឧបាទានំ, អមុញ្ចនរសំ, តណ្ហាទឡ្ហត្តទិដ្ឋិបច្ចុបដ្ឋានំ, តណ្ហាបទដ្ឋានំ. កម្មកម្មផលលក្ខណោ ភវោ, ភវនភាវនរសោ, កុសលាកុសលាព្យាកតបច្ចុបដ្ឋានោ, ឧបាទានបទដ្ឋានោ. តត្ថ តត្ថ ភវេ បឋមាភិនិព្ពត្តិលក្ខណា ជាតិ, និយ្យាតនរសា, អតីតភវតោ ឥធុប្បន្នបច្ចុបដ្ឋានា, ទុក្ខវិចិត្តតាបច្ចុបដ្ឋានា វា. ខន្ធបរិបាកលក្ខណា ជរា, មរណូបនយនរសា, យោព្ពនវិនាសបច្ចុបដ្ឋានា. ចុតិលក្ខណំ មរណំ, វិសំយោគរសំ, គតិវិប្បវាសបច្ចុបដ្ឋានំ. អន្តោនិជ្ឈានលក្ខណោ សោកោ, ចេតសោ និជ្ឈានរសោ, អនុសោចនបច្ចុបដ្ឋានោ. លាលប្បនលក្ខណោ បរិទេវោ, គុណទោសបរិកិត្តនរសោ, សម្ភមបច្ចុបដ្ឋានោ. កាយបីឡនលក្ខណំ ទុក្ខំ, ទុប្បញ្ញានំ ទោមនស្សករណរសំ, កាយិកាពាធបច្ចុបដ្ឋានំ. ចិត្តបីឡនលក្ខណំ ទោមនស្សំ, មនោវិឃាតនរសំ, មានសព្យាធិបច្ចុបដ្ឋានំ. ចិត្តបរិទហនលក្ខណោ ឧបាយាសោ, និត្ថុននរសោ, វិសាទបច្ចុបដ្ឋានោ. ឯវមេតេ អវិជ្ជាទយោ លក្ខណាទិតោបិ វេទិតព្ពាតិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សព្ពាការសម្បន្នំ វិនិច្ឆយំ ឥច្ឆន្តេន សម្មោហវិនោទនិយា (វិភ. អដ្ឋ. ២២៥) វិភង្គដ្ឋកថាយ គហេតព្ពោ.

ឯវន្តិ និទ្ទិដ្ឋស្ស និទស្សនំ, តេន អវិជ្ជាទីហេវ ការណេហិ, ន ឥស្សរនិម្មានាទីហីតិ ទស្សេតិ. ឯតស្សាតិ យថាវុត្តស្ស. កេវលស្សាតិ អសម្មិស្សស្ស សកលស្ស វា. ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ ទុក្ខសមូហស្ស, ន សត្តស្ស, នាបិ ជីវស្ស, នាបិ សុភសុខាទីនំ. សមុទយោ ហោតីតិ និព្ពត្តិ សម្ភវតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ យ្វាយំ អវិជ្ជាទិវសេន សង្ខារាទិកស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ ហោតីតិ វុត្តោ, សព្ពាការេន ឯតមត្ថំ វិទិត្វា. តាយំ វេលាយន្តិ តាយំ តស្ស អត្ថស្ស វិទិតវេលាយំ. ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឥមំ តស្មិំ អត្ថេ វិទិតេ ហេតុនោ ច ហេតុសមុប្បន្នធម្មស្ស ច បជាននាយ អានុភាវទីបកំ ‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តី’’តិអាទិកំ សោមនស្សសម្បយុត្តញាណសមុដ្ឋានំ ឧទានំ ឧទានេសិ, អត្តមនវាចំ និច្ឆារេសីតិ វុត្តំ ហោតិ.

តស្សត្ថោ – យទាតិ យស្មិំ កាលេ. ហវេតិ ព្យត្តន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ និបាតោ. កេចិ បន ‘‘ហវេតិ អាហវេ យុទ្ធេ’’តិ អត្ថំ វទន្តិ, ‘‘យោធេថ មារំ បញ្ញាវុធេនា’’តិ (ធ. ប. ៤០) វចនតោ កិលេសមារេន យុជ្ឈនសមយេតិ តេសំ អធិប្បាយោ. បាតុភវន្តីតិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ធម្មាតិ អនុលោមបច្ចយាការបដិវេធសាធកា ពោធិបក្ខិយធម្មា. អថ វា បាតុភវន្តីតិ បកាសេន្តិ, អភិសមយវសេន ព្យត្តា បាកដា ហោន្តិ. ធម្មាតិ ចតុអរិយសច្ចធម្មា, អាតាបោ វុច្ចតិ កិលេសសន្តាបនដ្ឋេន វីរិយំ. អាតាបិនោតិ សម្មប្បធានវីរិយវតោ. ឈាយតោតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានេន លក្ខណូបនិជ្ឈានេន ឈាយន្តស្ស. ព្រាហ្មណស្សាតិ ពាហិតបាបស្ស ខីណាសវស្ស. អថស្ស កង្ខា វបយន្តិ សព្ពាតិ អថស្ស ឯវំ បាតុភូតធម្មស្ស យា ឯតា ‘‘កោ នុ ខោ, ភន្តេ, ផុសតីតិ. នោ កល្លោ បញ្ហោតិ ភគវា អវោចា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.១២) នយេន, ‘‘កតមំ នុ ខោ, ភន្តេ, ជរាមរណំ, កស្ស ច បនិទំ ជរាមរណន្តិ. នោ កល្លោ បញ្ហោតិ ភគវា អវោចា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៣៥) នយេន បច្ចយាការេ កង្ខា វុត្តា, យា ច បច្ចយាការស្សេវ អប្បដិវិទ្ធត្តា ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) សោឡស កង្ខា អាគតា. តា សព្ពា វបយន្តិ អបគច្ឆន្តិ និរុជ្ឈន្តិ. កស្មា? យតោ បជានាតិ សហេតុធម្មំ, យស្មា អវិជ្ជាទិកេន ហេតុនា សហេតុកំ ឥមំ សង្ខារាទិកំ កេវលំ ទុក្ខក្ខន្ធធម្មំ បជានាតិ អញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈីតិ.

កទា បនស្ស ពោធិបក្ខិយធម្មា ចតុសច្ចធម្មា វា បាតុភវន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ បកាសេន្តិ វា? វិបស្សនាមគ្គញាណេសុ. តត្ថ វិបស្សនាញាណសម្បយុត្តា សតិអាទយោ វិបស្សនាញាណញ្ច យថារហំ អត្តនោ វិសយេសុ តទង្គប្បហានវសេន សុភសញ្ញាទិកេ បជហន្តា កាយានុបស្សនាទិវសេន វិសុំ វិសុំ ឧប្បជ្ជន្តិ, មគ្គក្ខណេ បន តេ និព្ពានមាលម្ពិត្វា សមុច្ឆេទវសេន បដិបក្ខេ បជហន្តា ចតូសុបិ អរិយសច្ចេសុ អសម្មោហប្បដិវេធសាធនវសេន សកិទេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯវំ តាវេត្ថ ពោធិបក្ខិយធម្មានំ ឧប្បជ្ជនដ្ឋេន បាតុភាវោ វេទិតព្ពោ.

អរិយសច្ចធម្មានំ បន លោកិយានំ វិបស្សនាក្ខណេ វិបស្សនាយ អារម្មណករណវសេន, លោកុត្តរានំ តទធិមុត្តតាវសេន, មគ្គក្ខណេ និរោធសច្ចស្ស អារម្មណាភិសមយវសេន, សព្ពេសម្បិ កិច្ចាភិសមយវសេន បាកដភាវតោ បកាសនដ្ឋេន បាតុភាវោ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ ភគវា សតិបិ សព្ពាការេន សព្ពធម្មានំ អត្តនោ ញាណស្ស បាកដភាវេ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន វិបស្សនាភិនិវេសស្ស កតត្តា និបុណគម្ភីរសុទុទ្ទសតាយ បច្ចយាការស្ស តំ បច្ចវេក្ខិត្វា ឧប្បន្នពលវសោមនស្សោ បដិបក្ខសមុច្ឆេទវិភាវនេន សទ្ធិំ អត្តនោ តទភិសមយានុភាវទីបកមេវេត្ថ ឧទានំ ឧទានេសីតិ.

អយម្បិ ឧទានោ វុត្តោ ភគវតា ឥតិ មេ សុតន្តិ អយំ បាឡិ កេសុចិយេវ បោត្ថកេសុ ទិស្សតិ. តត្ថ អយម្បីតិ បិសទ្ទោ ‘‘ឥទម្បិ ពុទ្ធេ រតនំ បណីតំ, អយម្បិ បារាជិកោ ហោតី’’តិអាទីសុ វិយ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, តេន ឧបរិមំ សម្បិណ្ឌេតិ. វុត្តោតិ អយំ វុត្តសទ្ទោ កេសោហារណវប្បនវាបសមីករណជីវិតវុត្តិបមុត្តភាវបាវចនភាវេន បវត្តន អជ្ឈេនកថនាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហេស ‘‘កាបដិកោ មាណវោ ទហរោ វុត្តសិរោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៤២៦) កេសោហារណេ អាគតោ.

‘‘គាវោ តស្ស បជាយន្តិ, ខេត្តេ វុត្តំ វិរូហតិ;

វុត្តានំ ផលមស្នាតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតី’’តិ. –

អាទីសុ (ជា. ២.២២.១៩) វប្បនេ. ‘‘នោ ច ខោ បដិវុត្ត’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ២៨៩) អដ្ឋទណ្ឌកាទីហិ វាបសមីករណេ. ‘‘បន្នលោមោ បរទត្តវុត្តោ មិគភូតេន ចេតសា វិហរាមី’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣៣២) ជីវិតវុត្តិយំ. ‘‘បណ្ឌុបលាសោ ពន្ធនា បវុត្តោ អភព្ពោ ហរិតត្តាយា’’តិអាទីសុ (បារា. ៩២) ពន្ធនតោ បមុត្តភាវេ. ‘‘គីតំ វុត្តំ សមីហិត’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៨៥) បាវចនភាវេន បវត្តិតេ. ‘‘វុត្តោ បារាយណោ’’តិអាទីសុ អជ្ឈេនេ. ‘‘វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតា ‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសទាយាទា’’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣០) កថនេ. ឥធាបិ កថនេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ, តេន អយម្បិ ឧទានោ ភាសិតោតិ អត្ថោ. ឥតីតិ ឯវំ. មេ សុតន្តិ បទទ្វយស្ស អត្ថោ និទានវណ្ណនាយំ សព្ពាការតោ វុត្តោយេវ. បុព្ពេ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ និទានវសេន វុត្តោយេវ ហិ អត្ថោ ឥធ និគមនវសេន ‘‘ឥតិ មេ សុត’’ន្តិ បុន វុត្តោ. វុត្តស្សេវ ហិ អត្ថស្ស បុន វចនំ និគមនន្តិ. ឥតិសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារោ ឯវំ-សទ្ទេន សមានត្ថតាយ ‘‘ឯវំ មេ សុត’’ន្តិ ឯត្ថ វិយ, អត្ថយោជនា ច ឥតិវុត្តកវណ្ណនាយ អម្ហេហិ បកាសិតាយេវាតិ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ.

បរមត្ថទីបនិយា ខុទ្ទកនិកាយដ្ឋកថាយ

ឧទានសំវណ្ណនាបឋមពោធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទុតិយពោធិសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ បដិលោមន្តិ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ អវិជ្ជាទិកោយេវ បច្ចយាការោ អនុប្បាទនិរោធេន និរុជ្ឈមានោ អត្តនោ កត្តព្ពកិច្ចស្ស អករណតោ បដិលោមោតិ វុច្ចតិ. បវត្តិយា វា វិលោមនតោ បដិលោមោ, អន្តតោ បន មជ្ឈតោ វា បដ្ឋាយ អាទិំ បាបេត្វា អវុត្តត្តា ឥតោ អញ្ញេនត្ថេនេត្ថ បដិលោមតា ន យុជ្ជតិ. បដិលោមន្តិ ច ‘‘វិសមំ ចន្ទសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ វិយ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ. ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតីតិ ឥមស្មិំ អវិជ្ជាទិកេ បច្ចយេ អសតិ មគ្គេន បហីនេ ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ ន ហោតិ នប្បវត្តតិ. ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតីតិ ឥមស្ស អវិជ្ជាទិកស្ស បច្ចយស្ស និរោធា មគ្គេន អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតត្តា ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ និរុជ្ឈតិ, នប្បវត្តតីតិ អត្ថោ. ឥធាបិ យថា ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឥមស្មិំ សតិយេវ, នាសតិ, ឥមស្ស ឧប្បាទា ឯវ, ន និរោធា’’តិ អន្តោគធនិយមតា ទស្សិតា. ឯវំ ឥមស្មិំ អសតិយេវ, ន សតិ, ឥមស្ស និរោធា ឯវ, ន ឧប្បាទាតិ អន្តោគធនិយមតាលក្ខណា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពំ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បឋមពោធិសុត្តវណ្ណនាយ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ.

ឯវំ យថា ភគវា បដិលោមបដិច្ចសមុប្បាទំ មនសិ អកាសិ, តំ សង្ខេបេន ទស្សេត្វា ឥទានិ វិត្ថារេន ទស្សេតុំ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អវិជ្ជានិរោធាតិ អរិយមគ្គេន អវិជ្ជាយ អនវសេសនិរោធា, អនុសយប្បហានវសេន អគ្គមគ្គេន អវិជ្ជាយ អច្ចន្តសមុគ្ឃាដតោតិ អត្ថោ. យទិបិ ហេដ្ឋិមមគ្គេហិ បហីយមានា អវិជ្ជា អច្ចន្តសមុគ្ឃាដវសេនេវ បហីយតិ, តថាបិ ន អនវសេសតោ បហីយតិ. អបាយគាមិនិយា ហិ អវិជ្ជា បឋមមគ្គេន បហីយតិ. តថា សកិទេវ ឥមស្មិំ លោកេ សព្ពត្ថ ច អនរិយភូមិយំ ឧបបត្តិបច្ចយភូតា អវិជ្ជា យថាក្កមំ ទុតិយតតិយមគ្គេហិ បហីយតិ, ន ឥតរាតិ. អរហត្តមគ្គេនេវ ហិ សា អនវសេសំ បហីយតីតិ. សង្ខារនិរោធោតិ សង្ខារានំ អនុប្បាទនិរោធោ ហោតិ. ឯវំ និរុទ្ធានំ បន សង្ខារានំ និរោធា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណាទីនញ្ច និរោធា នាមរូបាទីនិ និរុទ្ធានិ ឯវ ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ’’តិអាទិំ វត្វា ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

អបិចេត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ’’តិ ឯត្តាវតាបិ សកលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អនវសេសតោ និរោធោ វុត្តោ ហោតិ, តថាបិ យថា អនុលោមេ យស្ស យស្ស បច្ចយធម្មស្ស អត្ថិតាយ យោ យោ បច្ចយុប្បន្នធម្មោ ន និរុជ្ឈតិ បវត្តតិ ឯវាតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា…បេ… សមុទយោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ តប្បដិបក្ខតោ តស្ស តស្ស បច្ចយធម្មស្ស អភាវេ សោ សោ បច្ចយុប្បន្នធម្មោ និរុជ្ឈតិ នប្បវត្តតីតិ ទស្សនត្ថំ ឥធ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ វុត្តំ, ន បន អនុលោមេ វិយ កាលត្តយបរិយាបន្នស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធទស្សនត្ថំ. អនាគតស្សេវ ហិ អរិយមគ្គភាវនាយ អសតិ ឧប្បជ្ជនារហស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អរិយមគ្គភាវនាយ និរោធោ ឥច្ឆិតោតិ អយម្បិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ យ្វាយំ ‘‘អវិជ្ជានិរោធាទិវសេន សង្ខារាទិកស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ វុត្តោ, សព្ពាការេន ឯតមត្ថំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ វិទិតេ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិ ឯវំ បកាសិតស្ស អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយានំ ខយស្ស អវពោធានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ អត្ថោ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្មា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយានំ អនុប្បាទនិរោធសង្ខាតំ ខយំ អវេទិ អញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈិ, តស្មា ឯតស្ស វុត្តនយេន អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស វុត្តប្បការា ពោធិបក្ខិយធម្មា ចតុសច្ចធម្មា វា បាតុភវន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ បកាសេន្តិ វា. អថ យា បច្ចយនិរោធស្ស សម្មា អវិទិតត្តា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ បុព្ពេ វុត្តប្បភេទា កង្ខា, តា សព្ពាបិ វបយន្តិ និរុជ្ឈន្តីតិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ទុតិយពោធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. តតិយពោធិសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយេ អនុលោមបដិលោមន្តិ អនុលោមញ្ច បដិលោមញ្ច, យថាវុត្តអនុលោមវសេន ចេវ បដិលោមវសេន ចាតិ អត្ថោ. ននុ ច បុព្ពេបិ អនុលោមវសេន បដិលោមវសេន ច បដិច្ចសមុប្បាទេ មនសិការប្បវត្តិ សុត្តទ្វយេ វុត្តា, ឥធ កស្មា បុនបិ តទុភយវសេន មនសិការប្បវត្តិ វុច្ចតីតិ? តទុភយវសេន តតិយវារំ តត្ថ មនសិការស្ស បវត្តិតត្តា. កថំ បន តទុភយវសេន មនសិការោ បវត្តិតោ? ន ហិ សក្កា អបុព្ពំ អចរិមំ អនុលោមបដិលោមំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មនសិការំ បវត្តេតុន្តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘តទុភយំ ឯកជ្ឈំ មនសាកាសី’’តិ, អថ ខោ វារេន. ភគវា ហិ បឋមំ អនុលោមវសេន បដិច្ចសមុប្បាទំ មនសិ ករិត្វា តទនុរូបំ បឋមំ ឧទានំ ឧទានេសិ. ទុតិយម្បិ បដិលោមវសេន តំ មនសិ ករិត្វា តទនុរូបមេវ ឧទានំ ឧទានេសិ. តតិយវារេ បន កាលេន អនុលោមំ កាលេន បដិលោមំ មនសិករណវសេន អនុលោមបដិលោមំ មនសិ អកាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អនុលោមបដិលោមន្តិ អនុលោមញ្ច បដិលោមញ្ច, យថាវុត្តអនុលោមវសេន ចេវ បដិលោមវសេន ចា’’តិ. ឥមិនា មនសិការស្ស បគុណពលវភាវោ ច វសីភាវោ ច បកាសិតោ ហោតិ. ឯត្ថ ច ‘‘អនុលោមំ មនសិ ករិស្សាមិ, បដិលោមំ មនសិ ករិស្សាមិ, អនុលោមបដិលោមំ មនសិ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ បវត្តានំ បុព្ពាភោគានំ វសេន នេសំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ អវិជ្ជាយ ត្វេវាតិ អវិជ្ជាយ តុ ឯវ. អសេសវិរាគនិរោធាតិ វិរាគសង្ខាតេន មគ្គេន អសេសនិរោធា, អគ្គមគ្គេន អនវសេសអនុប្បាទប្បហានាតិ អត្ថោ. សង្ខារនិរោធោតិ សព្ពេសំ សង្ខារានំ អនវសេសំ អនុប្បាទនិរោធោ. ហេដ្ឋិមេន ហិ មគ្គត្តយេន កេចិ សង្ខារា និរុជ្ឈន្តិ, កេចិ ន និរុជ្ឈន្តិ អវិជ្ជាយ សាវសេសនិរោធា. អគ្គមគ្គេន បនស្សា អនវសេសនិរោធា ន កេចិ សង្ខារា ន និរុជ្ឈន្តីតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ យ្វាយំ អវិជ្ជាទិវសេន សង្ខារាទិកស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ និរោធោ ច អវិជ្ជាទីនំ សមុទយា និរោធា ច ហោតីតិ វុត្តោ, សព្ពាការេន ឯតមត្ថំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឥទំ យេន មគ្គេន យោ ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយនិរោធសង្ខាតោ អត្ថោ កិច្ចវសេន អារម្មណកិរិយាយ ច វិទិតោ, តស្ស អរិយមគ្គស្ស អានុភាវទីបកំ វុត្តប្បការំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ អត្ថោ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស, តទា សោ ព្រាហ្មណោ តេហិ ឧប្បន្នេហិ ពោធិបក្ខិយធម្មេហិ យស្ស វា អរិយមគ្គស្ស ចតុសច្ចធម្មា បាតុភូតា, តេន អរិយមគ្គេន វិធូបយំ តិដ្ឋតិ មារសេនំ, ‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិអាទិនា (សុ. និ. ៤៣៨; មហានិ. ២៨; ចូឡនិ. នន្ទមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤៧) នយេន វុត្តប្បការំ មារសេនំ វិធូបយន្តោ វិធមេន្តោ វិទ្ធំសេន្តោ តិដ្ឋតិ. កថំ? សូរិយោវ ឱភាសយមន្តលិក្ខំ, យថា សូរិយោ អព្ភុគ្គតោ អត្តនោ បភាយ អន្តលិក្ខំ ឱភាសេន្តោវ អន្ធការំ វិធមេន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ សោបិ ខីណាសវព្រាហ្មណោ តេហិ ធម្មេហិ តេន វា អរិយមគ្គេន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តោវ មារសេនំ វិធូបយន្តោ តិដ្ឋតីតិ.

ឯវំ ភគវតា បឋមំ បច្ចយាការបជាននស្ស, ទុតិយំ បច្ចយក្ខយាធិគមស្ស, តតិយំ អរិយមគ្គស្ស អានុភាវប្បកាសនានិ ឥមានិ តីណិ ឧទានានិ តីសុ យាមេសុ ភាសិតានិ. កតរាយ រត្តិយា? អភិសម្ពោធិតោ សត្តមាយ រត្តិយា. ភគវា ហិ វិសាខបុណ្ណមាយ រត្តិយា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា បច្ឆិមយាមេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ញាណំ ឱតារេត្វា នានានយេហិ តេភូមកសង្ខារេ សម្មសិត្វា ‘‘ឥទានិ អរុណោ ឧគ្គមិស្សតី’’តិ សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណិ, សព្ពញ្ញុតប្បត្តិសមនន្តរមេវ ច អរុណោ ឧគ្គច្ឆីតិ. តតោ តេនេវ បល្លង្កេន ពោធិរុក្ខមូលេ សត្តាហំ វីតិនាមេន្តោ សម្បត្តាយ បាដិបទរត្តិយា តីសុ យាមេសុ វុត្តនយេន បដិច្ចសមុប្បាទំ មនសិ ករិត្វា យថាក្កមំ ឥមានិ ឧទានានិ ឧទានេសិ.

ខន្ធកេ បន តីសុបិ វារេសុ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទំ អនុលោមបដិលោមំ មនសាកាសី’’តិ (មហាវ. ១) អាគតត្តា ខន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘តីសុបិ យាមេសុ ឯវំ មនសិ កត្វា បឋមំ ឧទានំ បច្ចយាការបច្ចវេក្ខណវសេន, ទុតិយំ និព្ពានបច្ចវេក្ខណវសេន, តតិយំ មគ្គបច្ចវេក្ខណវសេនាតិ ឯវំ ឥមានិ ភគវា ឧទានានិ ឧទានេសី’’តិ វុត្តំ, តម្បិ ន វិរុជ្ឈតិ. ភគវា ហិ ឋបេត្វា រតនឃរសត្តាហំ សេសេសុ ឆសុ សត្តាហេសុ អន្តរន្តរា ធម្មំ បច្ចវេក្ខិត្វា យេភុយ្យេន វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី វិហាសិ, រតនឃរសត្តាហេ បន អភិធម្មបរិចយវសេនេវ វិហាសីតិ.

តតិយពោធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ហុំហុង្កសុត្តវណ្ណនា