៧. អជកលាបកសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ បាវាយន្តិ ឯវំនាមកេ មល្លរាជូនំ នគរេ. អជកលាបកេ ចេតិយេតិ អជកលាបកេន នាម យក្ខេន បរិគ្គហិតត្តា ‘‘អជកលាបក’’ន្តិ លទ្ធនាមេ មនុស្សានំ ចិត្តីកតដ្ឋានេ. សោ កិរ យក្ខោ អជេ កលាបេ កត្វា ពន្ធនេន អជកោដ្ឋាសេន សទ្ធិំ ពលិំ បដិច្ឆតិ, ន អញ្ញថា, តស្មា ‘‘អជកលាបកោ’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. កេចិ បនាហុ – អជកេ វិយ សត្តេ លាបេតីតិ អជកលាបកោតិ. តស្ស កិរ សត្តា ពលិំ ឧបនេត្វា យទា អជសទ្ទំ កត្វា ពលិំ ឧបហរន្តិ, តទា សោ តុស្សតិ, តស្មា ‘‘អជកលាបកោ’’តិ វុច្ចតីតិ. សោ បន យក្ខោ អានុភាវសម្បន្នោ កក្ខឡោ ផរុសោ តត្ថ ច សន្និហិតោ, តស្មា តំ ឋានំ មនុស្សា ចិត្តិំ ករោន្តិ, កាលេន កាលំ ពលិំ ឧបហរន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អជកលាបកេ ចេតិយេ’’តិ. អជកលាបកស្ស យក្ខស្ស ភវនេតិ តស្ស យក្ខស្ស វិមានេ.

តទា កិរ សត្ថា តំ យក្ខំ ទមេតុកាមោ សាយន្ហសមយេ ឯកោ អទុតិយោ បត្តចីវរំ អាទាយ អជកលាបកស្ស យក្ខស្ស ភវនទ្វារំ គន្ត្វា តស្ស ទោវារិកំ ភវនបវិសនត្ថាយ យាចិ. សោ ‘‘កក្ខឡោ, ភន្តេ, អជកលាបកោ យក្ខោ, សមណោតិ វា ព្រាហ្មណោតិ វា គារវំ ន ករោតិ, តស្មា តុម្ហេ ឯវ ជានាថ, មយ្ហំ បន តស្ស អនារោចនំ ន យុត្ត’’ន្តិ តាវទេវ យក្ខសមាគមំ គតស្ស អជកលាបកស្ស សន្តិកំ វាតវេគេន អគមាសិ. សត្ថា អន្តោភវនំ បវិសិត្វា អជកលាបកស្ស និសីទនមណ្ឌបេ បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. យក្ខស្ស ឱរោធា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋំសុ. សត្ថា តាសំ កាលយុត្តំ ធម្មិំ កថំ កថេសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បាវាយំ វិហរតិ អជកលាបកេ ចេតិយេ អជកលាបកស្ស យក្ខស្ស ភវនេ’’តិ.

តស្មិំ សមយេ សាតាគិរហេមវតា អជកលាបកស្ស ភវនមត្ថកេន យក្ខសមាគមំ គច្ឆន្តា អត្តនោ គមនេ អសម្បជ្ជមានេ ‘‘កិំ នុ ខោ ការណ’’ន្តិ អាវជ្ជេន្តា សត្ថារំ អជកលាបកស្ស ភវនេ និសិន្នំ ទិស្វា តត្ថ គន្ត្វា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘មយំ, ភន្តេ, យក្ខសមាគមំ គមិស្សាមា’’តិ អាបុច្ឆិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា គតា យក្ខសន្និបាតេ អជកលាបកំ ទិស្វា តុដ្ឋិំ បវេទយិំសុ ‘‘លាភា តេ, អាវុសោ, អជកលាបក, យស្ស តេ ភវនេ សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលោ ភគវា និសិន្នោ, ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ បយិរុបាសស្សុ, ធម្មញ្ច សុណាហី’’តិ. សោ តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘ឥមេ តស្ស មុណ្ឌកស្ស សមណកស្ស មម ភវនេ និសិន្នភាវំ កថេន្តី’’តិ កោធាភិភូតោ ហុត្វា ‘‘អជ្ជ មយ្ហំ តេន សមណេន សទ្ធិំ សង្គាមោ ភវិស្សតី’’តិ ចិន្តេត្វា យក្ខសន្និបាតតោ ឧដ្ឋហិត្វា ទក្ខិណំ បាទំ ឧក្ខិបិត្វា សដ្ឋិយោជនមត្តំ បព្ពតកូដំ អក្កមិ, តំ ភិជ្ជិត្វា ទ្វិធា អហោសិ. សេសំ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ អាឡវកសុត្តវណ្ណនាយំ (សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៤៦) អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អជកលាបកស្ស សមាគមោ ហិ អាឡវកសមាគមសទិសោវ ឋបេត្វា បញ្ហករណំ វិស្សជ្ជនំ ភវនតោ តិក្ខត្តុំ និក្ខមនំ បវេសនញ្ច. អជកលាបកោ ហិ អាគច្ឆន្តោយេវ ‘‘ឯតេហិយេវ តំ សមណំ បលាបេស្សាមី’’តិ វាតមណ្ឌលាទិកេ នវវស្សេ សមុដ្ឋាបេត្វា តេហិ ភគវតោ ចលនមត្តម្បិ កាតុំ អសក្កោន្តោ នានាវិធប្បហរណហត្ថេ អតិវិយ ភយានករូបេ ភូតគណេ និម្មិនិត្វា តេហិ សទ្ធិំ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា អន្តន្តេនេវ ចរន្តោ សព្ពរត្តិំ នានប្បការំ វិប្បការំ កត្វាបិ ភគវតោ កិញ្ចិ កេសគ្គមត្តម្បិ និសិន្នដ្ឋានតោ ចលនំ កាតុំ នាសក្ខិ. កេវលំ បន ‘‘អយំ សមណោ មំ អនាបុច្ឆា មយ្ហំ ភវនំ បវិសិត្វា និសីទតី’’តិ កោធវសេន បជ្ជលិ. អថស្ស ភគវា ចិត្តប្បវត្តិំ ញត្វា ‘‘សេយ្យថាបិ នាម ចណ្ឌស្ស កុក្កុរស្ស នាសាយ បិត្តំ ភិន្ទេយ្យ, ឯវំ សោ ភិយ្យោសោមត្តាយ ចណ្ឌតរោ អស្ស, ឯវមេវាយំ យក្ខោ មយិ ឥធ និសិន្នេ ចិត្តំ បទូសេតិ, យំនូនាហំ ពហិ និក្ខមេយ្យ’’ន្តិ សយមេវ ភវនតោ និក្ខមិត្វា អព្ភោកាសេ និសីទិ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភគវា រត្តន្ធការតិមិសាយំ អព្ភោកាសេ និសិន្នោ ហោតី’’តិ.

តត្ថ រត្តន្ធការតិមិសាយន្តិ រត្តិយំ អន្ធករណតមសិ, ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិវិរហិតេ ពហលន្ធការេតិ អត្ថោ. ចតុរង្គសមន្នាគតោ កិរ តទា អន្ធការោ បវត្តីតិ. ទេវោតិ មេឃោ ឯកមេកំ ផុសិតកំ ឧទកពិន្ទុំ បាតេតិ. អថ យក្ខោ ‘‘ឥមិនា សទ្ទេន តាសេត្វា ឥមំ សមណំ បលាបេស្សាមី’’តិ ភគវតោ សមីបំ គន្ត្វា ‘‘អក្កុលោ’’តិអាទិនា តំ ភិំសនំ អកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ អជកលាបកោ’’តិអាទិ. តត្ថ ភយន្តិ ចិត្តុត្រាសំ, ឆម្ភិតត្តន្តិ ឩរុត្ថម្ភកសរីរស្ស ឆម្ភិតភាវំ. លោមហំសន្តិ លោមានំ បហដ្ឋភាវំ, តីហិបិ បទេហិ ភយុប្បត្តិមេវ ទស្សេតិ. ឧបសង្កមីតិ កស្មា បនាយំ ឯវមធិប្បាយោ ឧបសង្កមិ, ននុ បុព្ពេ អត្តនា កាតព្ពំ វិប្បការំ អកាសីតិ? សច្ចមកាសិ, តំ បនេស ‘‘អន្តោភវនេ ខេមដ្ឋានេ ថិរភូមិយំ ឋិតស្ស ន កិញ្ចិ កាតុំ អសក្ខិ, ឥទានិ ពហិ ឋិតំ ឯវំ ភិំសាបេត្វា បលាបេតុំ សក្កា’’តិ មញ្ញមានោ ឧបសង្កមិ. អយញ្ហិ យក្ខោ អត្តនោ ភវនំ ‘‘ថិរភូមី’’តិ មញ្ញតិ, ‘‘តត្ថ ឋិតត្តា អយំ សមណោ ន ភាយតី’’តិ ច.

តិក្ខត្តុំ ‘‘អក្កុលោ បក្កុលោ’’តិ អក្កុលបក្កុលិកំ អកាសីតិ តយោ វារេ ‘‘អក្កុលោ បក្កុលោ’’តិ ភិំសាបេតុកាមតាយ ឯវរូបំ សទ្ទំ អកាសិ. អនុករណសទ្ទោ ហិ អយំ. តទា ហិ សោ យក្ខោ សិនេរុំ ឧក្ខិបន្តោ វិយ មហាបថវិំ បរិវត្តេន្តោ វិយ ច មហតា ឧស្សាហេន អសនិសតសទ្ទសង្ឃាដំ វិយ ឯកស្មិំ ឋានេ បុញ្ជីកតំ ហុត្វា វិនិច្ឆរន្តំ ទិសាគជានំ ហត្ថិគជ្ជិតំ, កេសរសីហានំ សីហនិន្នាទំ, យក្ខានំ ហិំការសទ្ទំ, ភូតានំ អដ្ដហាសំ, អសុរានំ អប្ផោដនឃោសំ, ឥន្ទស្ស ទេវរញ្ញោ វជិរនិគ្ឃាតនិគ្ឃោសំ, អត្តនោ គម្ភីរតាយ វិប្ផារិកតាយ ភយានកតាយ ច អវសេសសទ្ទំ អវហសន្តមិវ អភិភវន្តមិវ ច កប្បវុដ្ឋានមហាវាតមណ្ឌលិកាយ វិនិគ្ឃោសំ បុថុជ្ជនានំ ហទយំ ផាលេន្តំ វិយ មហន្តំ បដិភយនិគ្ឃោសំ អព្យត្តក្ខរំ តិក្ខត្តុំ អត្តនោ យក្ខគជ្ជិតំ គជ្ជិ ‘‘ឯតេន ឥមំ សមណំ ភិំសាបេត្វា បលាបេស្សាមី’’តិ. យំ យំ និច្ឆរតិ, តេន តេន បព្ពតា បបដិកំ មុញ្ចិំសុ, វនប្បតិជេដ្ឋកេ ឧបាទាយ សព្ពេសុ រុក្ខលតាគុម្ពេសុ បត្តផលបុប្ផានិ សីទយិំសុ, តិយោជនសហស្សវិត្ថតោបិ ហិមវន្តបព្ពតរាជា សង្កម្បិ សម្បកម្បិ សម្បវេធិ, ភុម្មទេវតា អាទិំ កត្វា យេភុយ្យេន ទេវតានម្បិ អហុទេវ ភយំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ, បគេវ មនុស្សានំ. អញ្ញេសញ្ច អបទទ្វិបទចតុប្បទានំ មហាបថវិយា ឧន្ទ្រិយនកាលោ វិយ មហតី វិភិំសនកា អហោសិ, សកលស្មិំ ជម្ពុទីបតលេ មហន្តំ កោលាហលំ ឧទបាទិ. ភគវា បន តំ សទ្ទំ ‘‘កិមី’’តិ អមញ្ញមានោ និច្ចលោ និសីទិ, ‘‘មា កស្សចិ ឥមិនា អន្តរាយោ ហោតូ’’តិ អធិដ្ឋាសិ.

យស្មា បន សោ សទ្ទោ ‘‘អក្កុល បក្កុល’’ ឥតិ ឥមិនា អាការេន សត្តានំ សោតបថំ អគមាសិ, តស្មា តស្ស អនុករណវសេន ‘‘អក្កុលោ បក្កុលោ’’តិ, យក្ខស្ស ច តស្សំ និគ្ឃោសនិច្ឆារណាយំ អក្កុលបក្កុលករណំ អត្ថីតិ កត្វា ‘‘អក្កុលបក្កុលិកំ អកាសី’’តិ សង្គហំ អារោបយិំសុ. កេចិ បន ‘‘អាកុលព្យាកុល ឥតិ បទទ្វយស្ស បរិយាយាភិធានវសេន អក្កុលោ ពក្កុលោតិ អយំ សទ្ទោ វុត្តោ’’តិ វទន្តិ យថា ‘‘ឯកំ ឯកក’’ន្តិ. យស្មា ឯកវារំ ជាតោ បឋមុប្បត្តិវសេនេវ និព្ពត្តត្តា អាកុលោតិ អាទិអត្ថោ អាការោ, តស្ស ច កការាគមំ កត្វា រស្សត្តំ កតន្តិ. ទ្វេ វារេ បន ជាតោ ពក្កុលោ, កុលសទ្ទោ ចេត្ថ ជាតិបរិយាយោ កោលំកោលោតិអាទីសុ វិយ. វុត្តអធិប្បាយានុវិធាយី ច សទ្ទប្បយោគោតិ បឋមេន បទេន ជលាពុជសីហព្យគ្ឃាទយោ, ទុតិយេន អណ្ឌជអាសីវិសកណ្ហសប្បាទយោ វុច្ចន្តិ, តស្មា សីហាទិកោ វិយ អាសីវិសាទិកោ វិយ ច ‘‘អហំ តេ ជីវិតហារកោ’’តិ ឥមំ អត្ថំ យក្ខោ បទទ្វយេន ទស្សេតីតិ អញ្ញេ. អបរេ បន ‘‘អក្ខុលោ ភក្ខុលោ’’តិ បាឡិំ វត្វា ‘‘អក្ខេតុំ ខេបេតុំ វិនាសេតុំ ឧលតិ បវត្តេតីតិ អក្ខុលោ, ភក្ខិតុំ ខាទិតុំ ឧលតីតិ ភក្ខុលោ. កោ បនេសោ? យក្ខរក្ខសបិសាចសីហព្យគ្ឃាទីសុ អញ្ញតរោ យោ កោចិ មនុស្សានំ អនត្ថាវហោ’’តិ តស្ស អត្ថំ វទន្តិ. ឥធាបិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អធិប្បាយយោជនា វេទិតព្ពា.

ឯសោ តេ, សមណ, បិសាចោតិ ‘‘អម្ភោ, សមណ, តវ បិសិតាសនោ បិសាចោ ឧបដ្ឋិតោ’’តិ មហន្តំ ភេរវរូបំ អភិនិម្មិនិត្វា ភគវតោ បុរតោ ឋត្វា អត្តានំ សន្ធាយ យក្ខោ វទតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ តេន យក្ខេន កាយវាចាហិ បវត្តិយមានំ វិប្បការំ. តេន ច អត្តនោ អនភិភវនីយស្ស ហេតុភូតំ លោកធម្មេសុ និរុបក្កិលេសតំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. តាយំ វេលាយន្តិ តស្សំ វិប្បការករណវេលាយំ. ឥមំ ឧទានន្តិ តំ វិប្បការំ អគណេត្វា អស្ស អគណនហេតុភូតំ ធម្មានុភាវទីបកំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យទា សកេសុ ធម្មេសូតិ យស្មិំ កាលេ សកអត្តភាវសង្ខាតេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធធម្មេសុ. បារគូតិ បរិញ្ញាភិសមយបារិបូរិវសេន បារង្គតោ, តតោយេវ តេសំ ហេតុភូតេ សមុទយេ, តទប្បវត្តិលក្ខណេ និរោធេ, និរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ច បហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយបារិបូរិវសេន បារគតោ. ហោតិ ព្រាហ្មណោតិ ឯវំ សព្ពសោ ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ នាម ហោតិ, សព្ពសោ សកអត្តភាវាវពោធនេបិ ចតុសច្ចាភិសមយោ ហោតិ. វុត្តញ្ចេតំ – ‘‘ឥមស្មិំយេវ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ សសញ្ញិម្ហិ សមនកេ លោកញ្ច លោកសមុទយញ្ច បញ្ញបេមី’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.១០៧; អ. និ. ៤.៤៥). អថ វា សកេសុ ធម្មេសូតិ អត្តនោ ធម្មេសុ, អត្តនោ ធម្មា នាម អត្ថកាមស្ស បុគ្គលស្ស សីលាទិធម្មា. សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិអាទយោ ហិ វោទានធម្មា ឯកន្តហិតសុខសម្បាទនេន បុរិសស្ស អត្តនោ ធម្មា នាម, ន អនត្ថាវហា សំកិលេសធម្មា វិយ អសកធម្មា. បារគូតិ តេសំ សីលាទីនំ បារិបូរិយា បារំ បរិយន្តំ គតោ.

តត្ថ សីលំ តាវ លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធំ. តេសុ លោកិយំ បុព្ពភាគសីលំ. តំ សង្ខេបតោ បាតិមោក្ខសំវរាទិវសេន ចតុព្ពិធំ, វិត្ថារតោ បន អនេកប្បភេទំ. លោកុត្តរំ មគ្គផលវសេន ទុវិធំ, អត្ថតោ សម្មាវាចាសម្មាកម្មន្តសម្មាអាជីវា. យថា ច សីលំ, តថា សមាធិបញ្ញា ច លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធា. តត្ថ លោកិយសមាធិ សហ ឧបចារេន អដ្ឋ សមាបត្តិយោ, លោកុត្តរសមាធិ មគ្គបរិយាបន្នោ. បញ្ញាបិ លោកិយា សុតមយា, ចិន្តាមយា, ភាវនាមយា ច សាសវា, លោកុត្តរា បន មគ្គសម្បយុត្តា ផលសម្បយុត្តា ច. វិមុត្តិ នាម ផលវិមុត្តិ និព្ពានញ្ច, តស្មា សា លោកុត្តរាវ. វិមុត្តិញាណទស្សនំ លោកិយមេវ, តំ ឯកូនវីសតិវិធំ បច្ចវេក្ខណញាណភាវតោ. ឯវំ ឯតេសំ សីលាទិធម្មានំ អត្តនោ សន្តានេ អរហត្តផលាធិគមេន អនវសេសតោ និព្ពត្តបារិបូរិយា បារំ បរិយន្តំ គតោតិ សកេសុ ធម្មេសុ បារគូ.

អថ វា សោតាបត្តិផលាធិគមេន សីលស្មិំ បារគូ. សោ ហិ ‘‘សីលេសុ បរិបូរការី’’តិ វុត្តោ, សោតាបន្នគ្គហណេនេវ ចេត្ថ សកទាគាមីបិ គហិតោ ហោតិ. អនាគាមិផលាធិគមេន សមាធិស្មិំ បារគូ. សោ ហិ ‘‘សមាធិស្មិំ បរិបូរការី’’តិ វុត្តោ. អរហត្តផលាធិគមេន ឥតរេសុ តីសុ បារគូ. អរហា ហិ បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តិយា អគ្គភូតាយ អកុប្បាយ ចេតោវិមុត្តិយា អធិគតត្តា បច្ចវេក្ខណញាណស្ស ច បរិយោសានគមនតោ បញ្ញាវិមុត្តិវិមុត្តិញាណទស្សនេសុ បារគូ នាម ហោតិ. ឯវំ សព្ពថាបិ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ ចតុមគ្គវសេន បរិញ្ញាទិសោឡសវិធាយ កិច្ចនិប្ផត្តិយា យថាវុត្តេសុ តស្មិំ តស្មិំ កាលេ សកេសុ ធម្មេសុ បារគតោ.

ហោតិ ព្រាហ្មណោតិ តទា សោ ពាហិតបាបធម្មតាយ បរមត្ថព្រាហ្មណោ ហោតិ. អថ ឯតំ បិសាចញ្ច, បក្កុលញ្ចាតិវត្តតីតិ តតោ យថាវុត្តបារគមនតោ អថ បច្ឆា, អជកលាបក, ឯតំ តយា ទស្សិតំ បិសិតាសនត្ថមាគតំ បិសាចំ ភយជននត្ថំ សមុដ្ឋាបិតំ អក្កុលបក្កុលិកញ្ច អតិវត្តតិ, អតិក្កមតិ, អភិភវតិ, តំ ន ភាយតីតិ អត្ថោ.

អយម្បិ គាថា អរហត្តមេវ ឧល្លបិត្វា កថិតា. អថ អជកលាបកោ អត្តនា កតេន តថារូបេនបិ បដិភយរូបេន វិភិំសនេន អកម្បនីយស្ស ភគវតោ តំ តាទិភាវំ ទិស្វា ‘‘អហោ អច្ឆរិយមនុស្សោវតាយ’’ន្តិ បសន្នមានសោ បោថុជ្ជនិកាយ សទ្ធាយ អត្តនិ និវិដ្ឋភាវំ វិភាវេន្តោ សត្ថុ សម្មុខា ឧបាសកត្តំ បវេទេសិ.

សត្តមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.