៦. មហាកស្សបសុត្តវណ្ណនា

៦. ឆដ្ឋេ រាជគហេតិ ឯវំនាមកេ នគរេ. តញ្ហិ មហាមន្ធាតុមហាគោវិន្ទាទីហិ បរិគ្គហិតត្តា ‘‘រាជគហ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘ទុរភិភវនីយត្តា បដិរាជូនំ គហភូតន្តិ រាជគហ’’ន្តិអាទិនា អញ្ញេនេត្ថ បការេន វណ្ណយន្តិ. កិន្តេហិ? នាមមេតំ តស្ស នគរស្ស. តំ បនេតំ ពុទ្ធកាលេ ចក្កវត្តិកាលេ ច នគរំ ហោតិ, សេសកាលេ សុញ្ញំ យក្ខបរិគ្គហិតំ តេសំ វសនដ្ឋានំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេតិ វេឡុវនន្តិ តស្ស វិហារស្ស នាមំ. តំ កិរ អដ្ឋារសហត្ថុព្ពេធេន បាការេន បរិក្ខិត្តំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ វសនានុច្ឆវិកាយ មហតិយា គន្ធកុដិយា អញ្ញេហិ ច បាសាទកុដិលេណមណ្ឌបចង្កមទ្វារកោដ្ឋកាទីហិ បដិមណ្ឌិតំ ពហិ វេឡូហិ បរិក្ខិត្តំ អហោសិ នីលោភាសំ មនោរមំ, តេន ‘‘វេឡុវន’’ន្តិ វុច្ចតិ. កលន្ទកានញ្ចេត្ថ និវាបំ អទំសុ, តស្មា ‘‘កលន្ទកនិវាបោ’’តិ វុច្ចតិ. បុព្ពេ កិរ អញ្ញតរោ រាជា តំ ឧយ្យានំ កីឡនត្ថំ បវិដ្ឋោ សុរាមទមត្តោ ទិវាសេយ្យំ ឧបគតោ សុបិ, បរិជនោបិស្ស ‘‘សុត្តោ រាជា’’តិ បុប្ផផលាទីហិ បលោភិយមានោ ឥតោ ចិតោ ច បក្កាមិ. អថ សុរាគន្ធេន អញ្ញតរស្មា រុក្ខសុសិរា កណ្ហសប្បោ និក្ខមិត្វា រញ្ញោ អភិមុខោ អាគច្ឆតិ. តំ ទិស្វា រុក្ខទេវតា ‘‘រញ្ញោ ជីវិតំ ទស្សាមី’’តិ កលន្ទកវេសេន គន្ត្វា កណ្ណមូលេ សទ្ទមកាសិ. រាជា បដិពុជ្ឈិ, កណ្ហសប្បោ និវត្តោ. សោ តំ ទិស្វា ‘‘ឥមាយ កាឡកាយ មម ជីវិតំ ទិន្ន’’ន្តិ កាឡកានំ និវាបំ តត្ថ បដ្ឋបេសិ, អភយឃោសញ្ច ឃោសាបេសិ. តស្មា តតោ បដ្ឋាយ តំ ‘‘កលន្ទកនិវាប’’ន្តិ សង្ខំ គតំ. កលន្ទកាតិ ហិ កាឡកានំ នាមំ, តស្មិំ វេឡុវនេ កលន្ទកនិវាបេ.

មហាកស្សបោតិ មហន្តេហិ សីលក្ខន្ធាទីហិ សមន្នាគតត្តា មហន្តោ កស្សបោតិ មហាកស្សបោ, អបិច កុមារកស្សបត្ថេរំ ឧបាទាយ អយំ មហាថេរោ ‘‘មហាកស្សបោ’’តិ វុច្ចតិ. បិប្បលិគុហាយន្តិ តស្សា កិរ គុហាយ ទ្វារសមីបេ ឯកោ បិប្បលិរុក្ខោ អហោសិ, តេន សា ‘‘បិប្បលិគុហា’’តិ បញ្ញាយិត្ថ. តស្សំ បិប្បលិគុហាយំ. អាពាធិកោតិ អាពាធោ អស្ស អត្ថីតិ អាពាធិកោ, ព្យាធិកោតិ អត្ថោ. ទុក្ខិតោតិ កាយសន្និស្សិតំ ទុក្ខំ សញ្ជាតំ អស្សាតិ ទុក្ខិតោ, ទុក្ខប្បត្តោតិ អត្ថោ. ពាឡ្ហគិលានោតិ អធិមត្តគេលញ្ញោ, តំ បន គេលញ្ញំ សតោ សម្បជានោ ហុត្វា អធិវាសេសិ. អថស្ស ភគវា តំ បវត្តិំ ញត្វា តត្ថ គន្ត្វា ពោជ្ឈង្គបរិត្តំ អភាសិ, តេនេវ ថេរស្ស សោ អាពាធោ វូបសមិ. វុត្តញ្ហេតំ ពោជ្ឈង្គសំយុត្តេ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន អាយស្មា មហាកស្សបោ បិប្បលិគុហាយំ វិហរតិ អាពាធិកោ ទុក្ខិតោ ពាឡ្ហគិលានោ. អថ ខោ ភគវា សាយន្ហសមយំ បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ យេនាយស្មា មហាកស្សបោ តេនុបសង្កមិ, ឧបសង្កមិត្វា បញ្ញត្តេ អាសនេ និសីទិ. និសជ្ជ ខោ ភគវា…បេ… ឯតទវោច – ‘កច្ចិ តេ, កស្សប, ខមនីយំ, កច្ចិ យាបនីយំ, កច្ចិ ទុក្ខា វេទនា បដិក្កមន្តិ, នោ អភិក្កមន្តិ, បដិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ នោ អភិក្កមោ’តិ? ‘ន មេ, ភន្តេ, ខមនីយំ, ន យាបនីយំ, ពាឡ្ហា មេ ភន្តេ, ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ នោ បដិក្កមន្តិ, អភិក្កមោសានំ បញ្ញាយតិ នោ បដិក្កមោ’តិ.

‘‘‘សត្តិមេ, កស្សប, ពោជ្ឈង្គា មយា សម្មទក្ខាតា ភាវិតា ពហុលីកតា អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តិ. កតមេ សត្ត? សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ខោ, កស្សប, មយា សម្មទក្ខាតោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ ខោ, កស្សប, មយា សម្មទក្ខាតោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតិ. ឥមេ ខោ, កស្សប, សត្ត ពោជ្ឈង្គា មយា សម្មទក្ខាតា ភាវិតា ពហូលីកតា អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តន្តី’តិ. ‘តគ្ឃ ភគវា ពោជ្ឈង្គា, តគ្ឃ, សុគត, ពោជ្ឈង្គា’’’តិ.

‘‘ឥទមវោច ភគវា. អត្តមនោ អាយស្មា មហាកស្សបោ ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទិ. វុដ្ឋហិ ចាយស្មា មហាកស្សបោ តម្ហា អាពាធា, តថា បហីនោ ចាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស សោ អាពាធោ អហោសី’’តិ.

តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ អាយស្មា មហាកស្សបោ អបរេន សមយេន តម្ហា អាពាធា វុដ្ឋាសី’’តិ.

ឯតទហោសីតិ បុព្ពេ គេលញ្ញទិវសេសុ សទ្ធិវិហារិកេហិ ឧបនីតំ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជិត្វា វិហារេ ឯវ អហោសិ. អថស្ស តម្ហា អាពាធា វុដ្ឋិតស្ស ឯតំ ‘‘យំនូនាហំ រាជគហំ បិណ្ឌាយ បវិសេយ្យ’’ន្តិ បរិវិតក្កោ អហោសិ. បញ្ចមត្តានិ ទេវតាសតានីតិ សក្កស្ស ទេវរញ្ញោ បរិចារិកា បញ្ចសតា កកុដបាទិនិយោ អច្ឆរាយោ. ឧស្សុក្កំ អាបន្នានិ ហោន្តីតិ ថេរស្ស បិណ្ឌបាតំ ទស្សាមាតិ បញ្ចបិណ្ឌបាតសតានិ សជ្ជេត្វា សុវណ្ណភាជនេហិ អាទាយ អន្តរាមគ្គេ ឋត្វា, ‘‘ភន្តេ, ឥមំ បិណ្ឌបាតំ គណ្ហថ, សង្គហំ នោ ករោថា’’តិ វទមានា បិណ្ឌបាតទានេ យុត្តប្បយុត្តានិ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស បិណ្ឌបាតប្បដិលាភាយា’’តិ.

សក្កោ កិរ ទេវរាជា ថេរស្ស ចិត្តប្បវត្តិំ ញត្វា តា អច្ឆរាយោ ឧយ្យោជេសិ ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ អយ្យស្ស មហាកស្សបត្ថេរស្ស បិណ្ឌបាតំ ទត្វា អត្តនោ បតិដ្ឋំ ករោថា’’តិ. ឯវំ ហិស្ស អហោសិ ‘‘ឥមាសុ សព្ពាសុ គតាសុ កទាចិ ឯកិស្សាបិ ហត្ថតោ បិណ្ឌបាតំ ថេរោ បដិគ្គណ្ហេយ្យ, តំ តស្សា ភវិស្សតិ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ. បដិក្ខិបិ ថេរោ, ‘‘ភន្តេ, មយ្ហំ បិណ្ឌបាតំ គណ្ហថ, មយ្ហំ បិណ្ឌបាតំ គណ្ហថា’’តិ វទន្តិយោ ‘‘គច្ឆថ តុម្ហេ កតបុញ្ញា មហាភោគា, អហំ ទុគ្គតានំ សង្គហំ ករិស្សាមី’’តិ វត្វា, ‘‘ភន្តេ, មា នោ នាសេថ, សង្គហំ នោ ករោថា’’តិ វទន្តិយោ បុនបិ បដិក្ខិបិត្វា បុនបិ អបគន្តុំ អនិច្ឆមានា យាចន្តិយោ ‘‘ន អត្តនោ បមាណំ ជានាថ, អបគច្ឆថា’’តិ វត្វា អច្ឆរំ បហរិ. តា ថេរស្ស អច្ឆរាសទ្ទំ សុត្វា សន្តជ្ជិតា ឋាតុំ អសក្កោន្តិយោ បលាយិត្វា ទេវលោកមេវ គតា. តេន វុត្តំ – ‘‘បញ្ចមត្តានិ ទេវតាសតានិ បដិក្ខិបិត្វា’’តិ.

បុព្ពណ្ហសមយន្តិ បុព្ពណ្ហេ ឯកំ សមយំ, ឯកស្មិំ កាលេ. និវាសេត្វាតិ វិហារនិវាសនបរិវត្តនវសេន និវាសនំ ទឡ្ហំ និវាសេត្វា. បត្តចីវរមាទាយាតិ ចីវរំ បារុបិត្វា បត្តំ ហត្ថេន គហេត្វា. បិណ្ឌាយ បាវិសីតិ បិណ្ឌបាតត្ថាយ បាវិសិ. ទលិទ្ទវិសិខាតិ ទុគ្គតមនុស្សានំ វសនោកាសោ. កបណវិសិខាតិ ភោគបារិជុញ្ញប្បត្តិយា ទីនមនុស្សានំ វាសោ. បេសការវិសិខាតិ តន្តវាយវាសោ. អទ្ទសា ខោ ភគវាតិ កថំ អទ្ទស? ‘‘អាពាធា វុដ្ឋិតោ មម បុត្តោ កស្សបោ កិន្នុ ខោ ករោតី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ វេឡុវនេ និសិន្នោ ឯវ ភគវា ទិព្ពចក្ខុនា អទ្ទស.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ យាយំ អាយស្មតោ មហាកស្សបស្ស បញ្ចហិ អច្ឆរាសតេហិ ឧបនីតំ អនេកសូបំ អនេកព្យញ្ជនំ ទិព្ពបិណ្ឌបាតំ បដិក្ខិបិត្វា កបណជនានុគ្គហប្បដិបត្តិ វុត្តា, ឯតមត្ថំ ជានិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ បរមប្បិច្ឆតាទស្សនមុខេន ខីណាសវស្ស តាទីភាវានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ អនញ្ញបោសិន្តិ អញ្ញំ បោសេតីតិ អញ្ញបោសី, ន អញ្ញបោសី អនញ្ញបោសី, អត្តនា បោសេតព្ពស្ស អញ្ញស្ស អភាវេន អទុតិយោ, ឯកកោតិ អត្ថោ. តេន ថេរស្ស សុភរតំ ទស្សេតិ. ថេរោ ហិ កាយបរិហារិកេន ចីវរេន កុច្ឆិបរិហារិកេន ច បិណ្ឌបាតេន អត្តានមេវ បោសេន្តោ បរមប្បិច្ឆោ ហុត្វា វិហរតិ, អញ្ញំ ញាតិមិត្តាទីសុ កញ្ចិ ន បោសេតិ កត្ថចិ អលគ្គភាវតោ. អថ វា អញ្ញេន អញ្ញតរេន បោសេតព្ពតាយ អភាវតោ អនញ្ញបោសី. យោ ហិ ឯកស្មិំយេវ បច្ចយទាយកេ បដិពទ្ធចតុបច្ចយោ សោ អនញ្ញបោសី នាម ន ហោតិ ឯកាយត្តវុត្តិតោ. ថេរោ បន ‘‘យថាបិ ភមរោ បុប្ផ’’ន្តិ (ធ. ប. ៤៩) គាថាយ វុត្តនយេន ជង្ឃាពលំ និស្សាយ បិណ្ឌាយ ចរន្តោ កុលេសុ និច្ចនវោ ហុត្វា មិស្សកភត្តេន យាបេតិ. តថា ហិ នំ ភគវា ចន្ទូបមប្បដិបទាយ ថោមេសិ. អញ្ញាតន្តិ អភិញ្ញាតំ, យថាភុច្ចគុណេហិ បត្ថដយសំ, តេនេវ វា អនញ្ញបោសិភាវេន អប្បិច្ឆតាសន្តុដ្ឋិតាហិ ញាតំ. អថ វា អញ្ញាតន្តិ សព្ពសោ បហីនតណ្ហតាយ លាភសក្ការសិលោកនិកាមនហេតុ អត្តានំ ជានាបនវសេន ន ញាតំ. អវីតតណ្ហោ ហិ បាបិច្ឆោ កុហកតាយ សម្ភាវនាធិប្បាយេន អត្តានំ ជានាបេតិ. ទន្តន្តិ ឆឡង្គុបេក្ខាវសេន ឥន្ទ្រិយេសុ ឧត្តមទមនេន ទន្តំ. សារេ បតិដ្ឋិតន្តិ វិមុត្តិសារេ អវដ្ឋិតំ, អសេក្ខសីលក្ខន្ធាទិកេ វា សីលាទិសារេ បតិដ្ឋិតំ. ខីណាសវំ វន្តទោសន្តិ កាមាសវាទីនំ ចតុន្នំ អាសវានំ អនវសេសំ បហីនត្តា ខីណាសវំ. តតោ ឯវ រាគាទិទោសានំ សព្ពសោ វន្តត្តា វន្តទោសំ. តមហំ ព្រូមិ ព្រាហ្មណន្តិ តំ យថាវុត្តគុណំ បរមត្ថព្រាហ្មណំ អហំ ព្រាហ្មណន្តិ វទាមីតិ. ឥធាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ ទេសនានានត្តំ វេទិតព្ពំ.

ឆដ្ឋសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.