៤. ហុំហុង្កសុត្តវណ្ណនា

៤. ចតុត្ថេ អជបាលនិគ្រោធេតិ តស្ស កិរ ឆាយាយំ អជបាលា គន្ត្វា និសីទន្តិ, តេនស្ស ‘‘អជបាលនិគ្រោធោ’’ត្វេវ នាមំ ឧទបាទិ. កេចិ បន ‘‘យស្មា តត្ថ វេទេ សជ្ឈាយិតុំ អសមត្ថា មហល្លកព្រាហ្មណា បាការបរិក្ខេបយុត្តានិ និវេសនានិ កត្វា សព្ពេ វសិំសុ, តស្មា អជបាលនិគ្រោធោតិ នាមំ ជាត’’ន្តិ វទន្តិ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ន ជបន្តីតិ អជបា, មន្តានំ អនជ្ឈាយកាតិ អត្ថោ, អជបា លន្តិ អាទិយន្តិ និវាសំ ឯត្ថាតិ អជបាលោតិ. យស្មា វា មជ្ឈន្ហិកេ សមយេ អន្តោ បវិដ្ឋេ អជេ អត្តនោ ឆាយាយ បាលេតិ រក្ខតិ, តស្មា ‘អជបាលោ’តិស្ស នាមំ រូឡ្ហន្តិ អបរេ. សព្ពថាបិ នាមមេតំ តស្ស រុក្ខស្ស, តស្ស សមីបេ. សមីបត្ថេ ហិ ឯតំ ភុម្មំ ‘‘អជបាលនិគ្រោធេ’’តិ.

វិមុត្តិសុខបដិសំវេទីតិ តត្របិ ធម្មំ វិចិនន្តោ វិមុត្តិសុខញ្ច បដិសំវេទេន្តោ និសីទិ. ពោធិរុក្ខតោ បុរត្ថិមទិសាភាគេ ឯស រុក្ខោ ហោតិ. សត្តាហន្តិ ច ឥទំ ន បល្លង្កសត្តាហតោ អនន្តរសត្តាហំ. ភគវា ហិ បល្លង្កសត្តាហតោ អបរានិបិ តីណិ សត្តាហានិ ពោធិសមីបេយេវ វីតិនាមេសិ.

តត្រាយំ អនុបុព្ពិកថា – ភគវតិ កិរ សម្មាសម្ពោធិំ បត្វា សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នេ ‘‘ន ភគវា វុដ្ឋាតិ, កិន្នុ ខោ អញ្ញេបិ ពុទ្ធត្តករា ធម្មា អត្ថី’’តិ ឯកច្ចានំ ទេវតានំ កង្ខា ឧទបាទិ. អថ ភគវា អដ្ឋមេ ទិវសេ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ទេវតានំ កង្ខំ ញត្វា កង្ខាវិធមនត្ថំ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា យមកបាដិហារិយំ ទស្សេត្វា តាសំ កង្ខំ វិធមេត្វា បល្លង្កតោ ឦសកំ បាចីននិស្សិតេ ឧត្តរទិសាភាគេ ឋត្វា ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បសតសហស្សញ្ច ឧបចិតានំ បារមីនំ ពលាធិគមដ្ឋានំ បល្លង្កំ ពោធិរុក្ខញ្ច អនិមិសេហិ ចក្ខូហិ ឱលោកយមានោ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ, តំ ឋានំ អនិមិសចេតិយំ នាម ជាតំ. អថ បល្លង្កស្ស ច ឋិតដ្ឋានស្ស ច អន្តរា បុរត្ថិមតោ ច បច្ឆិមតោ ច អាយតេ រតនចង្កមេ ចង្កមន្តោ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ, តំ រតនចង្កមចេតិយំ នាម ជាតំ. តតោ បច្ឆិមទិសាភាគេ ទេវតា រតនឃរំ មាបយិំសុ, តត្ថ បល្លង្កេន និសីទិត្វា អភិធម្មបិដកំ វិសេសតោ អនន្តនយំ សមន្តបដ្ឋានំ វិចិនន្តោ សត្តាហំ វីតិនាមេសិ, តំ ឋានំ រតនឃរចេតិយំ នាម ជាតំ. ឯវំ ពោធិសមីបេយេវ ចត្តារិ សត្តាហានិ វីតិនាមេត្វា បញ្ចមេ សត្តាហេ ពោធិរុក្ខតោ អជបាលនិគ្រោធំ ឧបសង្កមិត្វា តស្ស មូលេ បល្លង្កេន និសីទិ.

តម្ហា សមាធិម្ហា វុដ្ឋាសីតិ តតោ ផលសមាបត្តិសមាធិតោ យថាកាលបរិច្ឆេទំ វុដ្ឋហិ, វុដ្ឋហិត្វា ច បន តត្ថ ឯវំ និសិន្នេ ភគវតិ ឯកោ ព្រាហ្មណោ តំ គន្ត្វា បញ្ហំ បុច្ឆិ. តេន វុត្តំ ‘‘អថ ខោ អញ្ញតរោ’’តិអាទិ. តត្ថ អញ្ញតរោតិ នាមគោត្តវសេន អនភិញ្ញាតោ អបាកដោ ឯកោ. ហុំហុង្កជាតិកោតិ សោ កិរ ទិដ្ឋមង្គលិកោ មានថទ្ធោ មានវសេន កោធវសេន ច សព្ពំ អវោក្ខជាតិកំ បស្សិត្វា ជិគុច្ឆន្តោ ‘‘ហុំហុ’’ន្តិ ករោន្តោ វិចរតិ, តស្មា ‘‘ហុំហុង្កជាតិកោ’’តិ វុច្ចតិ, ‘‘ហុហុក្កជាតិកោ’’តិបិ បាឋោ. ព្រាហ្មណោតិ ជាតិយា ព្រាហ្មណោ.

យេន ភគវាតិ យស្សំ ទិសាយំ ភគវា និសិន្នោ. ភុម្មត្ថេ ហិ ឯតំ ករណវចនំ. យេន វា ទិសាភាគេន ភគវា ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេន ទិសាភាគេន ឧបសង្កមិ. អថ វា យេនាតិ ហេតុអត្ថេ ករណវចនំ, យេន ការណេន ភគវា ទេវមនុស្សេហិ ឧបសង្កមិតព្ពោ, តេន ការណេន ឧបសង្កមីតិ អត្ថោ. កេន ច ការណេន ភគវា ឧបសង្កមិតព្ពោ? នានប្បការរោគទុក្ខាភិបីឡិតត្តា អាតុរកាយេហិ មហាជនេហិ មហានុភាវោ ភិសក្កោ វិយ រោគតិកិច្ឆនត្ថំ, នានាវិធកិលេសព្យាធិបីឡិតត្តា អាតុរចិត្តេហិ ទេវមនុស្សេហិ កិលេសព្យាធិតិកិច្ឆនត្ថំ ធម្មស្សវនបញ្ហបុច្ឆនាទិការណេហិ ភគវា ឧបសង្កមិតព្ពោ. តេន អយម្បិ ព្រាហ្មណោ អត្តនោ កង្ខំ ឆិន្ទិតុកាមោ ឧបសង្កមិ.

ឧបសង្កមិត្វាតិ ឧបសង្កមនបរិយោសានទីបនំ. អថ វា យំ ឋានំ ឧបសង្កមិ, តតោបិ ភគវតោ សមីបភូតំ អាសន្នតរំ ឋានំ ឧបគន្ត្វាតិ អត្ថោ. សម្មោទីតិ សមំ សម្មា វា មោទិ, ភគវា ចានេន, សោបិ ភគវតា ‘‘កច្ចិ ភោតោ ខមនីយំ កច្ចិ យាបនីយ’’ន្តិអាទិនា បដិសន្ថារករណវសេន សមប្បវត្តមោទោ អហោសិ. សម្មោទនីយន្តិ សម្មោទនារហំ សម្មោទជននយោគ្គំ. កថន្តិ កថាសល្លាបំ. សារណីយន្តិ សរិតព្ពយុត្តំ សាធុជនេហិ បវត្តេតព្ពំ, កាលន្តរេ វា ចិន្តេតព្ពំ. វីតិសារេត្វាតិ និដ្ឋាបេត្វា. ឯកមន្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ. ឯកស្មិំ ឋានេ, អតិសម្មុខាទិកេ ឆ និសជ្ជទោសេ វជ្ជេត្វា ឯកស្មិំ បទេសេតិ អត្ថោ. ឯតទវោចាតិ ឯតំ ឥទានិ វត្តព្ពំ ‘‘កិត្តាវតា នុ ខោ’’តិអាទិវចនំ អវោច.

តត្ថ កិត្តាវតាតិ កិត្តកេន បមាណេន. នូតិ សំសយត្ថេ និបាតោ. ខោតិ បទបូរណេ. ភោតិ ព្រាហ្មណានំ ជាតិសមុទាគតំ អាលបនំ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘ភោវាទិ នាម សោ ហោតិ, សចេ ហោតិ សកិញ្ចនោ’’តិ (ម. និ. ២.៤៥៧; ធ. ប. ៣៩៦). គោតមាតិ ភគវន្តំ គោត្តេន អាលបតិ. កថំ បនាយំ ព្រាហ្មណោ សម្បតិសមាគតោ ភគវតោ គោត្តំ ជានាតីតិ? នាយំ សម្បតិសមាគតោ, ឆព្ពស្សានិ បធានករណកាលេ ឧបដ្ឋហន្តេហិ បញ្ចវគ្គិយេហិ សទ្ធិំ ចរមានោបិ, អបរភាគេ តំ វតំ ឆឌ្ឌេត្វា ឧរុវេលាយំ សេននិគមេ ឯកោ អទុតិយោ ហុត្វា បិណ្ឌាយ ចរមានោបិ តេន ព្រាហ្មណេន ទិដ្ឋបុព្ពោ ចេវ សល្លបិតបុព្ពោ ច. តេន សោ បុព្ពេ បញ្ចវគ្គិយេហិ គយ្ហមានំ ភគវតោ គោត្តំ អនុស្សរន្តោ, ‘‘ភោ គោតមា’’តិ ភគវន្តំ គោត្តេន អាលបតិ. យតោ បដ្ឋាយ វា ភគវា មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមន្តោ អនោមនទីតីរេ បព្ពជិតោ, តតោ បភុតិ ‘‘សមណោ គោតមោ’’តិ ចន្ទោ វិយ សូរិយោ វិយ ច បាកដោ បញ្ញាតោ, ន តស្ស គោត្តជាននេ ការណំ គវេសិតព្ពំ.

ព្រាហ្មណករណាតិ ព្រាហ្មណំ ករោន្តីតិ ព្រាហ្មណករណា, ព្រាហ្មណភាវករាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច កិត្តាវតាតិ ឯតេន យេហិ ធម្មេហិ ព្រាហ្មណោ ហោតិ, តេសំ ធម្មានំ បរិមាណំ បុច្ឆតិ. កតមេ ច បនាតិ ឥមិនា តេសំ សរូបំ បុច្ឆតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ តេន បុដ្ឋស្ស បញ្ហស្ស សិខាបត្តំ អត្ថំ វិទិត្វា តាយំ វេលាយំ ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសិ, ន បន តស្ស ព្រាហ្មណស្ស ធម្មំ ទេសេសិ. កស្មា? ធម្មទេសនាយ អភាជនភាវតោ. តថា ហិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស ឥមំ គាថំ សុត្វា ន សច្ចាភិសមយោ អហោសិ. យថា ច ឥមស្ស, ឯវំ ឧបកស្ស អាជីវកស្ស ពុទ្ធគុណប្បកាសនំ. ធម្មចក្កប្បវត្តនតោ ហិ បុព្ពភាគេ ភគវតា ភាសិតំ បរេសំ សុណន្តានម្បិ តបុស្សភល្លិកានំ សរណទានំ វិយ វាសនាភាគិយមេវ ជាតំ, ន សេក្ខភាគិយំ, ន និព្ពេធភាគិយំ. ឯសា ហិ ធម្មតាតិ.

តត្ថ យោ ព្រាហ្មណោតិ យោ ពាហិតបាបធម្មតាយ ព្រាហ្មណោ, ន ទិដ្ឋមង្គលិកតាយ ហុំហុង្ការកសាវាទិបាបធម្មយុត្តោ ហុត្វា កេវលំ ជាតិមត្តកេន ព្រហ្មញ្ញំ បដិជានាតិ. សោ ព្រាហ្មណោ ពាហិតបាបធម្មត្តា ហុំហុង្ការប្បហានេន និហុំហុង្កោ, រាគាទិកសាវាភាវេន និក្កសាវោ, ភាវនានុយោគយុត្តចិត្តតាយ យតត្តោ, សីលសំយមេន វា សំយតចិត្តតាយ យតត្តោ, ចតុមគ្គញាណសង្ខាតេហិ វេទេហិ អន្តំ សង្ខារបរិយោសានំ និព្ពានំ, វេទានំ វា អន្តំ គតត្តា វេទន្តគូ. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស វុសិតត្តា វុសិតព្រហ្មចរិយោ, ធម្មេន សោ ព្រហ្មវាទំ វទេយ្យ ‘‘ព្រាហ្មណោ អហ’’ន្តិ ឯតំ វាទំ ធម្មេន ញាយេន វទេយ្យ. យស្ស សកលលោកសន្និវាសេបិ កុហិញ្ចិ ឯការម្មណេបិ រាគុស្សទោ, ទោសុស្សទោ, មោហុស្សទោ, មានុស្សទោ, ទិដ្ឋុស្សទោតិ ឥមេ ឧស្សទា នត្ថិ, អនវសេសំ បហីនាតិ អត្ថោ.

ចតុត្ថសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.