៣. តតិយពោធិសុត្តវណ្ណនា

៣. តតិយេ អនុលោមបដិលោមន្តិ អនុលោមញ្ច បដិលោមញ្ច, យថាវុត្តអនុលោមវសេន ចេវ បដិលោមវសេន ចាតិ អត្ថោ. ននុ ច បុព្ពេបិ អនុលោមវសេន បដិលោមវសេន ច បដិច្ចសមុប្បាទេ មនសិការប្បវត្តិ សុត្តទ្វយេ វុត្តា, ឥធ កស្មា បុនបិ តទុភយវសេន មនសិការប្បវត្តិ វុច្ចតីតិ? តទុភយវសេន តតិយវារំ តត្ថ មនសិការស្ស បវត្តិតត្តា. កថំ បន តទុភយវសេន មនសិការោ បវត្តិតោ? ន ហិ សក្កា អបុព្ពំ អចរិមំ អនុលោមបដិលោមំ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស មនសិការំ បវត្តេតុន្តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘តទុភយំ ឯកជ្ឈំ មនសាកាសី’’តិ, អថ ខោ វារេន. ភគវា ហិ បឋមំ អនុលោមវសេន បដិច្ចសមុប្បាទំ មនសិ ករិត្វា តទនុរូបំ បឋមំ ឧទានំ ឧទានេសិ. ទុតិយម្បិ បដិលោមវសេន តំ មនសិ ករិត្វា តទនុរូបមេវ ឧទានំ ឧទានេសិ. តតិយវារេ បន កាលេន អនុលោមំ កាលេន បដិលោមំ មនសិករណវសេន អនុលោមបដិលោមំ មនសិ អកាសិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អនុលោមបដិលោមន្តិ អនុលោមញ្ច បដិលោមញ្ច, យថាវុត្តអនុលោមវសេន ចេវ បដិលោមវសេន ចា’’តិ. ឥមិនា មនសិការស្ស បគុណពលវភាវោ ច វសីភាវោ ច បកាសិតោ ហោតិ. ឯត្ថ ច ‘‘អនុលោមំ មនសិ ករិស្សាមិ, បដិលោមំ មនសិ ករិស្សាមិ, អនុលោមបដិលោមំ មនសិ ករិស្សាមី’’តិ ឯវំ បវត្តានំ បុព្ពាភោគានំ វសេន នេសំ វិភាគោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ អវិជ្ជាយ ត្វេវាតិ អវិជ្ជាយ តុ ឯវ. អសេសវិរាគនិរោធាតិ វិរាគសង្ខាតេន មគ្គេន អសេសនិរោធា, អគ្គមគ្គេន អនវសេសអនុប្បាទប្បហានាតិ អត្ថោ. សង្ខារនិរោធោតិ សព្ពេសំ សង្ខារានំ អនវសេសំ អនុប្បាទនិរោធោ. ហេដ្ឋិមេន ហិ មគ្គត្តយេន កេចិ សង្ខារា និរុជ្ឈន្តិ, កេចិ ន និរុជ្ឈន្តិ អវិជ្ជាយ សាវសេសនិរោធា. អគ្គមគ្គេន បនស្សា អនវសេសនិរោធា ន កេចិ សង្ខារា ន និរុជ្ឈន្តីតិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ យ្វាយំ អវិជ្ជាទិវសេន សង្ខារាទិកស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយោ និរោធោ ច អវិជ្ជាទីនំ សមុទយា និរោធា ច ហោតីតិ វុត្តោ, សព្ពាការេន ឯតមត្ថំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឥទំ យេន មគ្គេន យោ ទុក្ខក្ខន្ធស្ស សមុទយនិរោធសង្ខាតោ អត្ថោ កិច្ចវសេន អារម្មណកិរិយាយ ច វិទិតោ, តស្ស អរិយមគ្គស្ស អានុភាវទីបកំ វុត្តប្បការំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ អត្ថោ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស, តទា សោ ព្រាហ្មណោ តេហិ ឧប្បន្នេហិ ពោធិបក្ខិយធម្មេហិ យស្ស វា អរិយមគ្គស្ស ចតុសច្ចធម្មា បាតុភូតា, តេន អរិយមគ្គេន វិធូបយំ តិដ្ឋតិ មារសេនំ, ‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា’’តិអាទិនា (សុ. និ. ៤៣៨; មហានិ. ២៨; ចូឡនិ. នន្ទមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤៧) នយេន វុត្តប្បការំ មារសេនំ វិធូបយន្តោ វិធមេន្តោ វិទ្ធំសេន្តោ តិដ្ឋតិ. កថំ? សូរិយោវ ឱភាសយមន្តលិក្ខំ, យថា សូរិយោ អព្ភុគ្គតោ អត្តនោ បភាយ អន្តលិក្ខំ ឱភាសេន្តោវ អន្ធការំ វិធមេន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ សោបិ ខីណាសវព្រាហ្មណោ តេហិ ធម្មេហិ តេន វា អរិយមគ្គេន សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តោវ មារសេនំ វិធូបយន្តោ តិដ្ឋតីតិ.

ឯវំ ភគវតា បឋមំ បច្ចយាការបជាននស្ស, ទុតិយំ បច្ចយក្ខយាធិគមស្ស, តតិយំ អរិយមគ្គស្ស អានុភាវប្បកាសនានិ ឥមានិ តីណិ ឧទានានិ តីសុ យាមេសុ ភាសិតានិ. កតរាយ រត្តិយា? អភិសម្ពោធិតោ សត្តមាយ រត្តិយា. ភគវា ហិ វិសាខបុណ្ណមាយ រត្តិយា បឋមយាមេ បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរិត្វា មជ្ឈិមយាមេ ទិព្ពចក្ខុំ វិសោធេត្វា បច្ឆិមយាមេ បដិច្ចសមុប្បាទេ ញាណំ ឱតារេត្វា នានានយេហិ តេភូមកសង្ខារេ សម្មសិត្វា ‘‘ឥទានិ អរុណោ ឧគ្គមិស្សតី’’តិ សម្មាសម្ពោធិំ បាបុណិ, សព្ពញ្ញុតប្បត្តិសមនន្តរមេវ ច អរុណោ ឧគ្គច្ឆីតិ. តតោ តេនេវ បល្លង្កេន ពោធិរុក្ខមូលេ សត្តាហំ វីតិនាមេន្តោ សម្បត្តាយ បាដិបទរត្តិយា តីសុ យាមេសុ វុត្តនយេន បដិច្ចសមុប្បាទំ មនសិ ករិត្វា យថាក្កមំ ឥមានិ ឧទានានិ ឧទានេសិ.

ខន្ធកេ បន តីសុបិ វារេសុ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទំ អនុលោមបដិលោមំ មនសាកាសី’’តិ (មហាវ. ១) អាគតត្តា ខន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘តីសុបិ យាមេសុ ឯវំ មនសិ កត្វា បឋមំ ឧទានំ បច្ចយាការបច្ចវេក្ខណវសេន, ទុតិយំ និព្ពានបច្ចវេក្ខណវសេន, តតិយំ មគ្គបច្ចវេក្ខណវសេនាតិ ឯវំ ឥមានិ ភគវា ឧទានានិ ឧទានេសី’’តិ វុត្តំ, តម្បិ ន វិរុជ្ឈតិ. ភគវា ហិ ឋបេត្វា រតនឃរសត្តាហំ សេសេសុ ឆសុ សត្តាហេសុ អន្តរន្តរា ធម្មំ បច្ចវេក្ខិត្វា យេភុយ្យេន វិមុត្តិសុខបដិសំវេទី វិហាសិ, រតនឃរសត្តាហេ បន អភិធម្មបរិចយវសេនេវ វិហាសីតិ.

តតិយពោធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.