២. ទុតិយពោធិសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ បដិលោមន្តិ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ អវិជ្ជាទិកោយេវ បច្ចយាការោ អនុប្បាទនិរោធេន និរុជ្ឈមានោ អត្តនោ កត្តព្ពកិច្ចស្ស អករណតោ បដិលោមោតិ វុច្ចតិ. បវត្តិយា វា វិលោមនតោ បដិលោមោ, អន្តតោ បន មជ្ឈតោ វា បដ្ឋាយ អាទិំ បាបេត្វា អវុត្តត្តា ឥតោ អញ្ញេនត្ថេនេត្ថ បដិលោមតា ន យុជ្ជតិ. បដិលោមន្តិ ច ‘‘វិសមំ ចន្ទសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ វិយ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ. ឥមស្មិំ អសតិ ឥទំ ន ហោតីតិ ឥមស្មិំ អវិជ្ជាទិកេ បច្ចយេ អសតិ មគ្គេន បហីនេ ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ ន ហោតិ នប្បវត្តតិ. ឥមស្ស និរោធា ឥទំ និរុជ្ឈតីតិ ឥមស្ស អវិជ្ជាទិកស្ស បច្ចយស្ស និរោធា មគ្គេន អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបាទិតត្តា ឥទំ សង្ខារាទិកំ ផលំ និរុជ្ឈតិ, នប្បវត្តតីតិ អត្ថោ. ឥធាបិ យថា ‘‘ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, ឥមស្សុប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឥមស្មិំ សតិយេវ, នាសតិ, ឥមស្ស ឧប្បាទា ឯវ, ន និរោធា’’តិ អន្តោគធនិយមតា ទស្សិតា. ឯវំ ឥមស្មិំ អសតិយេវ, ន សតិ, ឥមស្ស និរោធា ឯវ, ន ឧប្បាទាតិ អន្តោគធនិយមតាលក្ខណា ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពំ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បឋមពោធិសុត្តវណ្ណនាយ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពំ.

ឯវំ យថា ភគវា បដិលោមបដិច្ចសមុប្បាទំ មនសិ អកាសិ, តំ សង្ខេបេន ទស្សេត្វា ឥទានិ វិត្ថារេន ទស្សេតុំ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អវិជ្ជានិរោធាតិ អរិយមគ្គេន អវិជ្ជាយ អនវសេសនិរោធា, អនុសយប្បហានវសេន អគ្គមគ្គេន អវិជ្ជាយ អច្ចន្តសមុគ្ឃាដតោតិ អត្ថោ. យទិបិ ហេដ្ឋិមមគ្គេហិ បហីយមានា អវិជ្ជា អច្ចន្តសមុគ្ឃាដវសេនេវ បហីយតិ, តថាបិ ន អនវសេសតោ បហីយតិ. អបាយគាមិនិយា ហិ អវិជ្ជា បឋមមគ្គេន បហីយតិ. តថា សកិទេវ ឥមស្មិំ លោកេ សព្ពត្ថ ច អនរិយភូមិយំ ឧបបត្តិបច្ចយភូតា អវិជ្ជា យថាក្កមំ ទុតិយតតិយមគ្គេហិ បហីយតិ, ន ឥតរាតិ. អរហត្តមគ្គេនេវ ហិ សា អនវសេសំ បហីយតីតិ. សង្ខារនិរោធោតិ សង្ខារានំ អនុប្បាទនិរោធោ ហោតិ. ឯវំ និរុទ្ធានំ បន សង្ខារានំ និរោធា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណាទីនញ្ច និរោធា នាមរូបាទីនិ និរុទ្ធានិ ឯវ ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ’’តិអាទិំ វត្វា ‘‘ឯវមេតស្ស កេវលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

អបិចេត្ថ កិញ្ចាបិ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ’’តិ ឯត្តាវតាបិ សកលស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អនវសេសតោ និរោធោ វុត្តោ ហោតិ, តថាបិ យថា អនុលោមេ យស្ស យស្ស បច្ចយធម្មស្ស អត្ថិតាយ យោ យោ បច្ចយុប្បន្នធម្មោ ន និរុជ្ឈតិ បវត្តតិ ឯវាតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា…បេ… សមុទយោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ តប្បដិបក្ខតោ តស្ស តស្ស បច្ចយធម្មស្ស អភាវេ សោ សោ បច្ចយុប្បន្នធម្មោ និរុជ្ឈតិ នប្បវត្តតីតិ ទស្សនត្ថំ ឥធ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ, សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោ…បេ… ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ វុត្តំ, ន បន អនុលោមេ វិយ កាលត្តយបរិយាបន្នស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធទស្សនត្ថំ. អនាគតស្សេវ ហិ អរិយមគ្គភាវនាយ អសតិ ឧប្បជ្ជនារហស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស អរិយមគ្គភាវនាយ និរោធោ ឥច្ឆិតោតិ អយម្បិ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ យ្វាយំ ‘‘អវិជ្ជានិរោធាទិវសេន សង្ខារាទិកស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស និរោធោ ហោតី’’តិ វុត្តោ, សព្ពាការេន ឯតមត្ថំ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ វិទិតេ ‘‘អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ’’តិ ឯវំ បកាសិតស្ស អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយានំ ខយស្ស អវពោធានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ អត្ថោ.

តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្មា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយានំ អនុប្បាទនិរោធសង្ខាតំ ខយំ អវេទិ អញ្ញាសិ បដិវិជ្ឈិ, តស្មា ឯតស្ស វុត្តនយេន អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស វុត្តប្បការា ពោធិបក្ខិយធម្មា ចតុសច្ចធម្មា វា បាតុភវន្តិ ឧប្បជ្ជន្តិ បកាសេន្តិ វា. អថ យា បច្ចយនិរោធស្ស សម្មា អវិទិតត្តា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ បុព្ពេ វុត្តប្បភេទា កង្ខា, តា សព្ពាបិ វបយន្តិ និរុជ្ឈន្តីតិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

ទុតិយពោធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.