១០. ពាហិយសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ ពាហិយោតិ តស្ស នាមំ. ទារុចីរិយោតិ ទារុមយចីរោ. សុប្បារកេតិ ឯវំនាមកេ បដ្ដនេ វសតិ. កោ បនាយំ ពាហិយោ, កថញ្ច ទារុចីរិយោ អហោសិ, កថំ សុប្បារកេ បដ្ដនេ បដិវសតីតិ?

តត្រាយំ អនុបុព្ពីកថា – ឥតោ កិរ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ បទុមុត្តរសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ ឯកោ កុលបុត្តោ ហំសវតីនគរេ ទសពលស្ស ធម្មទេសនំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ ខិប្បាភិញ្ញានំ ឯតទគ្គេ ឋបេន្តំ ទិស្វា ‘‘មហា វតាយំ ភិក្ខុ, យោ សត្ថារា ឯវំ ឯតទគ្គេ ឋបីយតិ, អហោ វតាហម្បិ អនាគតេ ឯវរូបស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា សត្ថារា ឯទិសេ ឋានេ ឯតទគ្គេ ឋបេតព្ពោ ភវេយ្យំ យថាយំ ភិក្ខូ’’តិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេត្វា តទនុរូបំ អធិការកម្មំ កត្វា យាវជីវំ បុញ្ញំ កត្វា សគ្គបរាយណោ ហុត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ កស្សបទសពលស្ស សាសនេ បព្ពជិត្វា បរិបុណ្ណសីលោ សមណធម្មំ ករោន្តោវ ជីវិតក្ខយំ បត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិ. សោ ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវលោកេ វសិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ពាហិយរដ្ឋេ កុលគេហេ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, តំ ពាហិយរដ្ឋេ ជាតត្តា ពាហិយោតិ សញ្ជានិំសុ. សោ វយប្បត្តោ ឃរាវាសំ វសន្តោ វណិជ្ជត្ថាយ ពហូនំ ភណ្ឌានំ នាវំ បូរេត្វា សមុទ្ទំ បវិសិត្វា អបរាបរំ សញ្ចរន្តោ សត្ត វារេ សទ្ធិំយេវ បរិសាយ អត្តនោ នគរំ ឧបគញ្ឆិ.

អដ្ឋមេ វារេ បន ‘‘សុវណ្ណភូមិំ គមិស្សាមី’’តិ អារោបិតភណ្ឌោ នាវំ អភិរុហិ. នាវា មហាសមុទ្ទំ អជ្ឈោគាហេត្វា ឥច្ឆិតទេសំ អបត្វាវ សមុទ្ទមជ្ឈេ វិបន្នា. មហាជនោ មច្ឆកច្ឆបភក្ខោ អហោសិ. ពាហិយោ បន ឯកំ នាវាផលកំ គហេត្វា តរន្តោ ឩមិវេគេន មន្ទមន្ទំ ខិបមានោ ភស្សិត្វា សមុទ្ទេ បតិតត្តា ជាតរូបេនេវ សមុទ្ទតីរេ និបន្នោ. បរិស្សមំ វិនោទេត្វា អស្សាសមត្តំ លភិត្វា ឧដ្ឋាយ លជ្ជាយ គុម្ពន្តរំ បវិសិត្វា អច្ឆាទនំ អញ្ញំ កិញ្ចិ អបស្សន្តោ អក្កនាឡានិ ឆិន្ទិត្វា វាកេហិ បលិវេឋេត្វា និវាសនបាវុរណានិ កត្វា អច្ឆាទេសិ. កេចិ បន ‘‘ទារុផលកានិ វិជ្ឈិត្វា វាកេន អាវុណិត្វា និវាសនបាវុរណំ កត្វា អច្ឆាទេសី’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សព្ពថាបិ ទារុមយចីរធារិតាយ ‘‘ទារុចីរិយោ’’តិ បុរិមវោហារេន ‘‘ពាហិយោ’’តិ ច បញ្ញាយិត្ថ.

តំ ឯកំ កបាលំ គហេត្វា វុត្តនិយាមេន សុប្បារកបដ្ដនេ បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា មនុស្សា ចិន្តេសុំ ‘‘សចេ លោកេ អរហន្តោ នាម ហោន្តិ, ឯវំវិធេហិ ភវិតព្ពំ, កិន្នុ ខោ អយំ អយ្យោ វត្ថំ ទិយ្យមានំ គណ្ហេយ្យ, ឧទាហុ អប្បិច្ឆតាយ ន គណ្ហេយ្យា’’តិ វីមំសន្តា នានាទិសាហិ វត្ថានិ ឧបនេសុំ. សោ ចិន្តេសិ – ‘‘សចាហំ ឥមិនា និយាមេន នាគមិស្សំ, នយិមេ ឯវំ មយិ បសីទេយ្យុំ, យំនូនាហំ ឥមានិ បដិក្ខិបិត្វា ឥមិនាវ នីហារេន វិហរេយ្យំ, ឯវំ មេ លាភសក្ការោ ឧប្បជ្ជិស្សតី’’តិ. សោ ឯវំ ចិន្តេត្វា កោហញ្ញេ ឋត្វា វត្ថានិ ន បដិគ្គណ្ហិ. មនុស្សា ‘‘អហោ អប្បិច្ឆោ វតាយំ អយ្យោ’’តិ ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នមានសា មហន្តំ សក្ការសម្មានំ ករិំសុ.

សោបិ ភត្តកិច្ចំ កត្វា អវិទូរដ្ឋានេ ឯកំ ទេវាយតនំ អគមាសិ. មហាជនោ តេន សទ្ធិំ ឯវ គន្ត្វា តំ ទេវាយតនំ បដិជគ្គិត្វា អទាសិ. សោ ‘‘ឥមេ មយ្ហំ ចីរធារណមត្តេ បសីទិត្វា ឯវំវិធំ សក្ការសម្មានំ ករោន្តិ, ឯតេសំ មយា ឧក្កដ្ឋវុត្តិនា ភវិតុំ វដ្ដតី’’តិ សល្លហុកបរិក្ខារោ អប្បិច្ឆោវ ហុត្វា វិហាសិ. ‘‘អរហា’’តិ បន តេហិ សម្ភាវីយមានោ ‘‘អរហា’’តិ អត្តានំ អមញ្ញិ, ឧបរូបរិ ចស្ស សក្ការគរុការោ អភិវឌ្ឍិ, លាភី ច អហោសិ ឧឡារានំ បច្ចយានំ. តេន វុត្តំ – ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ពាហិយោ ទារុចីរិយោ សុប្បារកេ បដិវសតិ សមុទ្ទតីរេ សក្កតោ គរុកតោ’’តិអាទិ.

តត្ថ សក្កតោតិ សក្កច្ចំ អាទរេន ឧបដ្ឋានវសេន សក្កតោ. គរុកតោតិ គុណវិសេសេន យុត្តោតិ អធិប្បាយេន បាសាណច្ឆត្តំ វិយ គរុករណវសេន គរុកតោ. មានិតោតិ មនសា សម្ភាវនវសេន មានិតោ. បូជិតោតិ បុប្ផគន្ធាទីហិ បូជាវសេន បូជិតោ. អបចិតោតិ អភិប្បសន្នចិត្តេហិ មគ្គទានអាសនាភិហរណាទិវសេន អបចិតោ. លាភី ចីវរ…បេ… បរិក្ខារានន្តិ បណីតបណីតានំ ឧបរូបរិ ឧបនីយមានានំ ចីវរាទីនំ ចតុន្នំ បច្ចយានំ លភនវសេន លាភី.

អបរោ នយោ – សក្កតោតិ សក្ការប្បត្តោ. គរុកតោតិ គរុការប្បត្តោ. មានិតោតិ ពហុមានិតោ មនសា បិយាយិតោ ច. បូជិតោតិ ចតុបច្ចយាភិបូជាយ បូជិតោ. អបចិតោតិ អបចាយនប្បត្តោ. យស្ស ហិ ចត្តារោ បច្ចយេ សក្កត្វា សុអភិសង្ខតេ បណីតបណីតេ ទេន្តិ, សោ សក្កតោ. យស្មិំ គរុភាវំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា ទេន្តិ, សោ គរុកតោ. យំ មនសា បិយាយន្តិ ពហុមញ្ញន្តិ ច, សោ មានិតោ. យស្ស សព្ពម្បេតំ បូជនវសេន ករោន្តិ, សោ បូជិតោ. យស្ស អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានញ្ជលិកម្មាទិវសេន បរមនិបច្ចការំ ករោន្តិ, សោ អបចិតោ. ពាហិយស្ស បន តេ សព្ពមេតំ អកំសុ. តេន វុត្តំ – ‘‘ពាហិយោ ទារុចីរិយោ សុប្បារកេ បដិវសតិ សក្កតោ’’តិអាទិ. ឯត្ថ ច ចីវរំ សោ អគ្គណ្ហន្តោបិ ‘‘ឯហិ, ភន្តេ, ឥមំ វត្ថំ បដិគ្គណ្ហាហី’’តិ ឧបនាមនវសេន ចីវរស្សាបិ ‘‘លាភី’’ត្វេវ វុត្តោ.

រហោគតស្សាតិ រហសិ គតស្ស. បដិសល្លីនស្សាតិ ឯកីភូតស្ស ពហូហិ មនុស្សេហិ ‘‘អរហា’’តិ វុច្ចមានស្ស តស្ស ឥទានិ វុច្ចមានាការេន ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ ចិត្តស្ស មិច្ឆាសង្កប្បោ ឧប្បជ្ជិ. កថំ? យេ ខោ កេចិ លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា, អហំ តេសំ អញ្ញតរោតិ. តស្សត្ថោ – យេ ឥមស្មិំ សត្តលោកេ កិលេសារីនំ ហតត្តា បូជាសក្ការាទីនញ្ច អរហភាវេន អរហន្តោ, យេ កិលេសារីនំ ហននេន អរហត្តមគ្គំ សមាបន្នា, តេសុ អហំ ឯកោតិ.

បុរាណសាលោហិតាតិ បុរិមស្មិំ ភវេសាលោហិតា ពន្ធុសទិសា ឯកតោ កតសមណធម្មា ទេវតា. កេចិ បន ‘‘បុរាណសាលោហិតាតិ បុរាណកាលេ ភវន្តរេ សាលោហិតា មាតុភូតា ឯកា ទេវតា’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិបិត្វា បុរិមោយេវត្ថោ គហិតោ.

បុព្ពេ កិរ កស្សបទសពលស្ស សាសនេ ឱសក្កមានេ សាមណេរាទីនំ វិប្បការំ ទិស្វា សត្ត ភិក្ខូ សំវេគប្បត្តា ‘‘យាវ សាសនំ ន អន្តរធាយតិ, តាវ អត្តនោ បតិដ្ឋំ ករិស្សាមា’’តិ សុវណ្ណចេតិយំ វន្ទិត្វា អរញ្ញំ បវិដ្ឋា ឯកំ បព្ពតំ ទិស្វា ‘‘ជីវិតេ សាលយា និវត្តន្តុ, និរាលយា ឥមំ បព្ពតំ អភិរុហន្តូ’’តិ វត្វា និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា សព្ពេ តំ បព្ពតំ អភិរុយ្ហ និស្សេណិំ បាតេត្វា សមណធម្មំ ករិំសុ. តេសុ សង្ឃត្ថេរោ ឯករត្តាតិក្កមេនេវ អរហត្តំ បាបុណិ. សោ ឧត្តរកុរុតោ បិណ្ឌបាតំ អានេត្វា តេ ភិក្ខូ, ‘‘អាវុសោ, ឥតោ បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជថា’’តិ អាហ. តេ ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, អត្តនោ អានុភាវេន ឯវំ អកត្ថ, មយម្បិ សចេ តុម្ហេ វិយ វិសេសំ និព្ពត្តេស្សាម, សយមេវ អាហរិត្វា ភុញ្ជិស្សាមា’’តិ ភុញ្ជិតុំ ន ឥច្ឆិំសុ. តតោ ទុតិយទិវសេ ទុតិយត្ថេរោ អនាគាមិផលំ បាបុណិ, សោបិ តថេវ បិណ្ឌបាតំ អាទាយ តត្ថ គន្ត្វា ឥតរេ និមន្តេសិ, តេបិ តថេវ បដិក្ខិបិំសុ. តេសុ អរហត្តប្បត្តោ បរិនិព្ពាយិ, អនាគាមី សុទ្ធាវាសភូមិយំ និព្ពត្តិ. ឥតរេ បន បញ្ច ជនា ឃដេន្តា វាយមន្តាបិ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិំសុ. តេ អសក្កោន្តា តត្ថេវ បរិសុស្សិត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តា. ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវេសុយេវ សំសរិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ទេវលោកតោ ចវិត្វា តត្ថ តត្ថ កុលឃរេ និព្ពត្តិំសុ. តេសុ ហិ ឯកោ បក្កុសាតិ រាជា អហោសិ, ឯកោ កុមារកស្សបោ, ឯកោ ទព្ពោ មល្លបុត្តោ, ឯកោ សភិយោ បរិព្ពាជកោ, ឯកោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ. តត្ថ យោ សោ អនាគាមី ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘បុរាណសាលោហិតា ទេវតា’’តិ. ទេវបុត្តោបិ ហិ ទេវធីតា វិយ ទេវោ ឯវ ទេវតាតិ កត្វា ទេវតាតិ វុច្ចតិ ‘‘អថ ខោ អញ្ញតរា ទេវតា’’តិអាទីសុ វិយ. ឥធ បន ព្រហ្មា ទេវតាតិ អធិប្បេតោ.

តស្ស ហិ ព្រហ្មុនោ តត្ថ និព្ពត្តសមនន្តរមេវ អត្តនោ ព្រហ្មសម្បត្តិំ ឱលោកេត្វា អាគតដ្ឋានំ អាវជ្ជេន្តស្ស សត្តន្នំ ជនានំ បព្ពតំ អារុយ្ហ សមណធម្មករណំ, តត្ថេកស្ស បរិនិព្ពុតភាវោ, អនាគាមិផលំ បត្វា អត្តនោ ច ឯត្ថ និព្ពត្តភាវោ ឧបដ្ឋាសិ. សោ ‘‘កត្ថ នុ ខោ ឥតរេ បញ្ច ជនា’’តិ អាវជ្ជេន្តោ កាមាវចរទេវលោកេ តេសំ និព្ពត្តភាវំ ញត្វា អបរភាគេ កាលានុកាលំ ‘‘កិន្នុ ខោ ករោន្តី’’តិ តេសំ បវត្តិំ ឱលោកេតិយេវ. ឥមស្មិំ បន កាលេ ‘‘កហំ នុ ខោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ពាហិយំ សុប្បារកបដ្ដនំ ឧបនិស្សាយ ទារុចីរធារិំ កោហញ្ញេន ជីវិកំ កប្បេន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ មយា សទ្ធិំ បុព្ពេ និស្សេណិំ ពន្ធិត្វា បព្ពតំ អភិរុហិត្វា សមណធម្មំ ករោន្តោ អតិសល្លេខវុត្តិយា ជីវិតេ អនបេក្ខោ អរហតាបិ អាភតំ បិណ្ឌបាតំ អបរិភុញ្ជិត្វា ឥទានិ សម្ភាវនាធិប្បាយោ អនរហាវ អរហត្តំ បដិជានិត្វា វិចរតិ លាភសក្ការសិលោកំ និកាមយមានោ, ទសពលស្ស ច និព្ពត្តភាវំ ន ជានាតិ, ហន្ទ នំ សំវេជេត្វា ពុទ្ធុប្បាទំ ជានាបេស្សាមី’’តិ តាវទេវ ព្រហ្មលោកតោ ឱតរិត្វា រត្តិភាគេ សុប្បារកបដ្ដនេ ទារុចីរិយស្ស សម្មុខេ បាតុរហោសិ. ពាហិយោ អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ឧឡារំ ឱភាសំ ទិស្វា ‘‘កិំ នុ ខោ ឯត’’ន្តិ ពហិ និក្ខមិត្វា ឱលោកេន្តោ អាកាសេ ឋិតំ មហាព្រហ្មានំ ទិស្វា អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ ‘‘កេ តុម្ហេ’’តិ បុច្ឆិ. អថស្ស សោ ព្រហ្មា ‘‘អហំ តេ បោរាណកសហាយោ តទា អនាគាមិផលំ បត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ, ត្វំ បន កិញ្ចិ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ អសក្កោន្តោ តទា បុថុជ្ជនកាលកិរិយំ កត្វា សំសរន្តោ ឥទានិ តិត្ថិយវេសធារី អនរហាវ សមានោ ‘អរហា អហ’ន្តិ ឥមំ លទ្ធិំ គហេត្វា វិចរសីតិ ញត្វា អាគតោ, នេវ ខោ ត្វំ, ពាហិយ, អរហា, បដិនិស្សជ្ជេតំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ, មា តេ អហោសិ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ. សោ ហិ ភគវា អរហា, គច្ឆ នំ បយិរុបាសស្សូ’’តិ អាហ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ពាហិយស្ស ទារុចីរិយស្ស បុរាណសាលោហិតា ទេវតា’’តិអាទិ.

តត្ថ អនុកម្បិកាតិ អនុគ្គហសីលា ករុណាធិកា. អត្ថកាមាតិ ហិតកាមា មេត្តាធិកា. បុរិមបទេន ចេត្ថ ពាហិយស្ស ទុក្ខាបនយនកាមតំ តស្សា ទេវតាយ ទស្សេតិ, បច្ឆិមេន ហិតូបសំហារំ. ចេតសាតិ អត្តនោ ចិត្តេន, ចេតោសីសេន ចេត្ថ ចេតោបរិយញាណំ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ចេតោបរិវិតក្កន្តិ តស្ស ចិត្តប្បវត្តិំ. អញ្ញាយាតិ ជានិត្វា. តេនុបសង្កមីតិ សេយ្យថាបិ នាម ពលវា បុរិសោ សមិញ្ជិតំ វា ពាហំ បសារេយ្យ, បសារិតំ វា ពាហំ សមិញ្ជេយ្យ, ឯវមេវ ព្រហ្មលោកេ អន្តរហិតោ ពាហិយស្ស បុរតោ បាតុភវនវសេន ឧបសង្កមិ. ឯតទវោចាតិ ‘‘យេ ខោ កេចិ លោកេ អរហន្តោ វា’’តិអាទិបវត្តមិច្ឆាបរិវិតក្កំ ពាហិយំ សហោឍំ ចោរំ គណ្ហន្តោ វិយ ‘‘នេវ ខោ ត្វំ, ពាហិយ, អរហា’’តិអាទិកំ ឯតំ ឥទានិ វុច្ចមានវចនំ ព្រហ្មា អវោច. នេវ ខោ ត្វំ, ពាហិយ, អរហាតិ ឯតេន តទា ពាហិយស្ស អសេក្ខភាវំ បដិក្ខិបតិ, នាបិ អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោតិ ឯតេន សេក្ខភាវំ, ឧភយេនបិស្ស អនរិយភាវមេវ ទីបេតិ. សាបិ តេ បដិបទា នត្ថិ, យាយ ត្វំ អរហា វា អស្ស អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នោតិ ឥមិនា បនស្ស កល្យាណបុថុជ្ជនភាវម្បិ បដិក្ខិបតិ. តត្ថ បដិបទាតិ សីលវិសុទ្ធិអាទយោ ឆ វិសុទ្ធិយោ. បដិបជ្ជតិ ឯតាយ អរិយមគ្គេតិ បដិបទា. អស្សាតិ ភវេយ្យាសិ.

អយញ្ចស្ស អរហត្តាធិមានោ កិំ និស្សាយ ឧប្បន្នោតិ? ‘‘អប្បិច្ឆតាយ សន្តុដ្ឋិតាយ សល្លេខតាយ ទីឃរត្តំ កតាធិការត្តា តទង្គប្បហានវសេន កិលេសានំ វិហតត្តា អរហត្តាធិមានោ ឧប្បន្នោ’’តិ កេចិ វទន្តិ. អបរេ បនាហុ ‘‘ពាហិយោ បឋមាទិឈានចតុក្កលាភី, តស្មាស្ស វិក្ខម្ភនប្បហានេន កិលេសានំ អសមុទាចារតោ អរហត្តាធិមានោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ. តទុភយម្បិ តេសំ មតិមត្តមេវ ‘‘សម្ភាវនាធិប្បាយោ លាភសក្ការសិលោកំ និកាមយមានោ’’តិ ច អដ្ឋកថាយំ អាគតត្តា. តស្មា វុត្តនយេនេវេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អថ ពាហិយោ អាកាសេ ឋត្វា កថេន្តំ មហាព្រហ្មានំ ឱលោកេត្វា ចិន្តេសិ – ‘‘អហោ ភារិយំ វត កម្មំ, យមហំ អរហាតិ ចិន្តេសិំ, អយញ្ច ‘អរហត្តគាមិនី បដិបទាបិ តេ នត្ថី’តិ វទតិ, អត្ថិ នុ ខោ លោកេ កោចិ អរហា’’តិ? អថ នំ បុច្ឆិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ កេ ចរហិ ទេវតេ លោកេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា’’តិ.

តត្ថ អថាតិ បុច្ឆារម្ភេ និបាតោ. កេ ចរហីតិ កេ ឯតរហិ. លោកេតិ ឱកាសលោកេ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ភាជនលោកភូតេ សកលស្មិំ ជម្ពុទីបតលេ កស្មិំ ឋានេ អរហន្តោ វា អរហត្តមគ្គំ វា សមាបន្នា ឯតរហិ វិហរន្តិ, យត្ថ មយំ តេ ឧបសង្កមិត្វា តេសំ ឱវាទេ ឋត្វា វដ្ដទុក្ខតោ មុច្ចិស្សាមាតិ. ឧត្តរេសូតិ សុប្បារកបដ្ដនតោ បុព្ពុត្តរទិសាភាគំ សន្ធាយ វុត្តំ.

អរហន្តិ អារកត្តា អរហំ. អារកា ហិ សោ សព្ពកិលេសេហិ សុវិទូរវិទូរេ ឋិតោ មគ្គេន សវាសនានំ កិលេសានំ វិទ្ធំសិតត្តា. អរីនំ វា ហតត្តា អរហំ. ភគវតា ហិ កិលេសារយោ អនវសេសតោ អរិយមគ្គេន ហតា សមុច្ឆិន្នាតិ. អរានំ វា ហតត្តា អរហំ. យញ្ច អវិជ្ជាភវតណ្ហាមយនាភិ បុញ្ញាទិអភិសង្ខារារំ ជរាមរណនេមិ អាសវសមុទយមយេន អក្ខេន វិជ្ឈិត្វា តិភវរថេ សមាយោជិតំ អនាទិកាលប្បវត្តំ សំសារចក្កំ. តស្សានេន ពោធិមណ្ឌេ វីរិយបាទេហិ សីលបថវិយំ បតិដ្ឋាយ សទ្ធាហត្ថេន កម្មក្ខយករញាណផរសុំ គហេត្វា សព្ពេបិ អរា ហតា វិហតា វិទ្ធំសិតាតិ. អរហតីតិ វា អរហំ. ភគវា ហិ សទេវកេ លោកេ អគ្គទក្ខិណេយ្យត្តា ឧឡារេ ចីវរាទិបច្ចយេ បូជាវិសេសញ្ច អរហតិ. រហាភាវតោ វា អរហំ. តថាគតោ ហិ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នរាគាទិកិលេសត្តា បាបកិលេសស្សាបិ អសម្ភវតោ បាបករណេ រហាភាវតោបិ អរហន្តិ វុច្ចតិ.

សម្មា សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ. ភគវា ហិ អភិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ អភិញ្ញេយ្យតោ, បរិញ្ញេយ្យេ ធម្មេ បរិញ្ញេយ្យតោ, បហាតព្ពេ ធម្មេ បហាតព្ពតោ, សច្ឆិកាតព្ពេ ធម្មេ សច្ឆិកាតព្ពតោ, ភាវេតព្ពេ ធម្មេ ភាវេតព្ពតោ អភិសម្ពុជ្ឈិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘អភិញ្ញេយ្យំ អភិញ្ញាតំ, ភាវេតព្ពញ្ច ភាវិតំ;

បហាតព្ពំ បហីនំ មេ, តស្មា ពុទ្ធោស្មិ ព្រាហ្មណា’’តិ. (សុ. និ. ៥៦៣; ម. និ. ២.៣៩៩; វិសុទ្ធិ. ១.១៣១);

អបិច កុសលេ ធម្មេ អនវជ្ជសុខវិបាកតោ, អកុសលេ ធម្មេ សាវជ្ជទុក្ខវិបាកតោតិអាទិនា សព្ពត្តិកទុកាទិវសេន អយមត្ថោ នេតព្ពោ. ឥតិ អវិបរីតំ សយម្ភុញាណេន សព្ពាការតោ សព្ពធម្មានំ អភិសម្ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៩-១៣១) អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អរហត្តាយាតិ អគ្គផលប្បដិលាភាយ. ធម្មំ ទេសេតីតិ អាទិកល្យាណាទិគុណវិសេសយុត្តំ សីលាទិបដិបទាធម្មំ សមថវិបស្សនាធម្មមេវ វា វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ ឧបទិសតិ កថេតិ.

សំវេជិតោតិ ‘‘ធិរត្ថុ វត, ភោ, បុថុជ្ជនភាវស្ស, យេនាហំ អនរហាវ សមានោ អរហាតិ អមញ្ញិំ, សម្មាសម្ពុទ្ធញ្ច លោកេ ឧប្បជ្ជិត្វា ធម្មំ ទេសេន្តំ ន ជានិំ, ទុជ្ជានំ ខោ បនិទំ ជីវិតំ, ទុជ្ជានំ មរណ’’ន្តិ សំវេគមាបាទិតោ, ទេវតាវចនេន យថាវុត្តេនាការេន សំវិគ្គមានសោតិ អត្ថោ. តាវទេវាតិ តស្មិំយេវ ខណេ. សុប្បារកា បក្កាមីតិ ពុទ្ធោតិ នាមមបិ សវនេន ឧប្បន្នាយ ពុទ្ធារម្មណាយ បីតិយា សំវេគេន ច ចោទិយមានហទយោ សុប្បារកបដ្ដនតោ សាវត្ថិំ ឧទ្ទិស្ស បក្កន្តោ. សព្ពត្ថ ឯករត្តិបរិវាសេនាតិ សព្ពស្មិំ មគ្គេ ឯករត្តិវាសេនេវ អគមាសិ. សុប្បារកបដ្ដនតោ ហិ សាវត្ថិ វីសយោជនសតេ ហោតិ, តញ្ចាយំ ឯត្តកំ អទ្ធានំ ឯករត្តិវាសេន អគមាសិ. យទា សុប្បារកតោ និក្ខន្តោ, តទហេវ សាវត្ថិំ សម្បត្តោតិ.

កថំ បនាយំ ឯវំ អគមាសីតិ? ទេវតានុភាវេន, ‘‘ពុទ្ធានុភាវេនា’’តិបិ វទន្តិ. ‘‘សព្ពត្ថ ឯករត្តិបរិវាសេនា’’តិ បន វុត្តត្តា មគ្គស្ស ច វីសយោជនសតិកត្តា អន្តរាមគ្គេ គាមនិគមរាជធានីសុ យត្ថ យត្ថ រត្តិយំ វសតិ, តត្ថ តត្ថ ទុតិយំ អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា សព្ពត្ថ ឯករត្តិវាសេនេវ សាវត្ថិំ ឧបសង្កមីតិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតីតិ. នយិទំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពស្មិំ វីសយោជនសតិកេ មគ្គេ ឯករត្តិវាសេនាតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស អធិប្បេតត្តា. ឯករត្តិមត្តំ សោ សកលស្មិំ តស្មិំ មគ្គេ វសិត្វា បច្ឆិមទិវសេ បុព្ពណ្ហសមយេ សាវត្ថិំ អនុប្បត្តោតិ.

ភគវាបិ ពាហិយស្ស អាគមនំ ញត្វា ‘‘ន តាវស្ស ឥន្ទ្រិយានិ បរិបាកំ គតានិ, ខណន្តរេ បន បរិបាកំ គមិស្សន្តី’’តិ តស្ស ឥន្ទ្រិយានំ បរិបាកំ អាគមយមានោ មហាភិក្ខុសង្ឃបរិវុតោ តស្មិំ ខណេ សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ. សោ ច ជេតវនំ បវិសិត្វា ភុត្តបាតរាសេ កាយាលសិយវិមោចនត្ថំ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តេ សម្ពហុលេ ភិក្ខូ បស្សិត្វា ‘‘កហំ នុ ខោ ឯតរហិ ភគវា’’តិ បុច្ឆិ. ភិក្ខូ ‘‘ភគវា សាវត្ថិំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋោ’’តិ វត្វា បុច្ឆិំសុ ‘‘ត្វំ បន កុតោ អាគតោ’’តិ? ‘‘សុប្បារកបដ្ដនតោ អាគតោម្ហី’’តិ. ‘‘ទូរតោ អាគតោសិ, និសីទ, តាវ បាទេ ធោវិត្វា មក្ខេត្វា ថោកំ វិស្សមាហិ, អាគតកាលេ សត្ថារំ ទក្ខសី’’តិ. ‘‘អហំ, ភន្តេ, អត្តនោ ជីវិតន្តរាយំ ន ជានាមិ, ឯករត្តេនេវម្ហិ កត្ថចិបិ ចិរំ អដ្ឋត្វា អនិសីទិត្វា វីសយោជនសតិកំ មគ្គំ អាគតោ, សត្ថារំ បស្សិត្វាវ វិស្សមិស្សាមី’’តិ វត្វា តរមានរូបោ សាវត្ថិំ បវិសិត្វា អនោបមាយ ពុទ្ធសិរិយា វិរោចមានំ ភគវន្តំ បស្សិ. តេន វុត្តំ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ អព្ភោកាសេ ចង្កមន្តិ. អថ ខោ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ យេន តេ ភិក្ខូ តេនុបសង្កមី’’តិអាទិ.

តត្ថ កហន្តិ កត្ថ. នូតិ សំសយេ, ខោតិ បទបូរណេ, កស្មិំ នុ ខោ បទេសេតិ អត្ថោ. ទស្សនកាមម្ហាតិ ទដ្ឋុកាមា អម្ហ. មយញ្ហិ តំ ភគវន្តំ អន្ធោ វិយ ចក្ខុំ, ពធិរោ វិយ សោតំ, មូគោ វិយ កល្យាណវាក្ករណំ, ហត្ថបាទវិកលោ វិយ ហត្ថបាទេ, ទលិទ្ទោ វិយ ធនសម្បទំ, កន្តារទ្ធានប្បដិបន្នោ វិយ ខេមន្តភូមិំ, រោគាភិភូតោ វិយ អារោគ្យំ, មហាសមុទ្ទេ ភិន្ននាវោ វិយ មហាកុល្លំ បស្សិតុំ ឧបសង្កមិតុញ្ច ឥច្ឆាមាតិ ទស្សេតិ. តរមានរូបោតិ តរមានាការោ.

បាសាទិកន្តិ ពាត្តិំសមហាបុរិសលក្ខណអសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភាកេតុមាលាលង្កតាយ សមន្តបាសាទិកាយ អត្តនោ សរីរសោភាសម្បត្តិយា រូបកាយទស្សនព្យាវដស្ស ជនស្ស សព្ពភាគតោ បសាទាវហំ. បសាទនីយន្តិ ទសពលចតុវេសារជ្ជឆអសាធារណញាណអដ្ឋារសាវេណិក- ពុទ្ធធម្មប្បភុតិអបរិមាណគុណគណសមន្នាគតាយ ធម្មកាយសម្បត្តិយា សរិក្ខកជនស្ស បសាទនីយំ បសីទិតព្ពយុត្តំ បសាទារហំ វា. សន្តិន្ទ្រិយន្តិ ចក្ខាទិបញ្ចិន្ទ្រិយលោលភាវាបគមនេន វូបសន្តបញ្ចិន្ទ្រិយំ. សន្តមានសន្តិ ឆដ្ឋស្ស មនិន្ទ្រិយស្ស និព្ពិសេវនភាវូបគមនេន វូបសន្តមានសំ. ឧត្តមទមថសមថមនុប្បត្តន្តិ លោកុត្តរបញ្ញាវិមុត្តិចេតោវិមុត្តិសង្ខាតំ ឧត្តមំ ទមថំ សមថញ្ច អនុប្បត្វា អធិគន្ត្វា ឋិតំ. ទន្តន្តិ សុបរិសុទ្ធកាយសមាចារតាយ ចេវ ហត្ថបាទកុក្កុច្ចាភាវតោ ទវាទិអភាវតោ ច កាយេន ទន្តំ. គុត្តន្តិ សុបរិសុទ្ធវចីសមាចារតាយ ចេវ និរត្ថកវាចាភាវតោ ទវាទិអភាវតោ ច វាចាយ គុត្តំ. យតិន្ទ្រិយន្តិ សុបរិសុទ្ធមនោសមាចារតាយ អរិយិទ្ធិយោគេន អព្យាវដអប្បដិសង្ខានុបេក្ខាភាវតោ ច មនិន្ទ្រិយវសេន យតិន្ទ្រិយំ. នាគន្តិ ឆន្ទាទិវសេន អគមនតោ, បហីនានំ រាគាទិកិលេសានំ បុនានាគមនតោ, កស្សចិបិ អាគុស្ស សព្ពថាបិ អករណតោ, បុនព្ភវស្ស ច អគមនតោតិ ឥមេហិ ការណេហិ នាគំ. ឯត្ថ ច បាសាទិកន្តិ ឥមិនា រូបកាយេន ភគវតោ បមាណភូតតំ ទីបេតិ, បសាទនីយន្តិ ឥមិនា ធម្មកាយេន, សន្តិន្ទ្រិយន្តិអាទិនា សេសេហិ បមាណភូតតំ ទីបេតិ. តេន ចតុប្បមាណិកេ លោកសន្និវាសេ អនវសេសតោ សត្តានំ ភគវតោ បមាណភាវោ បកាសិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឯវំភូតញ្ច ភគវន្តំ អន្តរវីថិយំ គច្ឆន្តំ ទិស្វា ‘‘ចិរស្សំ វត មេ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ទិដ្ឋោ’’តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ បញ្ចវណ្ណាយ បីតិយា និរន្តរំ ផុដសរីរោ បីតិវិប្ផារិតវិវដនិច្ចលលោចនោ ទិដ្ឋដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ ឱណតសរីរោ ភគវតោ សរីរប្បភាវេមជ្ឈំ អជ្ឈោគាហេត្វា តត្ថ និមុជ្ជន្តោ ភគវតោ សមីបំ ឧបសង្កមិត្វា បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វា ភគវតោ បាទេ សម្ពាហន្តោ បរិចុម្ពន្តោ ‘‘ទេសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ធម្ម’’ន្តិ អាហ. តេន វុត្តំ – ‘‘ភគវតោ បាទេ សិរសា និបតិត្វា ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘ទេសេតុ មេ, ភន្តេ, ភគវា ធម្មំ, ទេសេតុ សុគតោ ធម្មំ, យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’’តិ.

តត្ថ សុគតោតិ សោភនគមនត្តា, សុន្ទរំ ឋានំ គតត្តា, សម្មា គតត្តា, សម្មា គទត្តា សុគតោ. គមនម្បិ ហិ គតន្តិ វុច្ចតិ, តញ្ច ភគវតោ សោភនំ បរិសុទ្ធំ អនវជ្ជំ. កិំ បន តន្តិ? អរិយមគ្គោ. តេន ហេស គមនេន ខេមំ ទិសំ អសជ្ជមានោ គតោ, អញ្ញេបិ គមេតីតិ សោភនគមនត្តា សុគតោ. សុន្ទរញ្ចេស ឋានំ អមតំ និព្ពានំ គតោតិ សុន្ទរំ ឋានំ គតត្តា សុគតោ. សម្មា ច គតត្តា សុគតោ តេន តេន មគ្គេន បហីនេ កិលេសេ បុន អបច្ចាគមនតោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សោតាបត្តិមគ្គេន យេ កិលេសា បហីនា, តេ កិលេសេ ន បុនេតិ ន បច្ចេតិ ន បច្ចាគច្ឆតីតិ សុគតោ. សកទាគាមិ…បេ… អរហត្តមគ្គេន…បេ… ន បច្ចាគច្ឆតីតិ សុគតោ’’តិ (ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ២៧).

អថ វា សម្មា គតត្តាតិ តីសុបិ អវត្ថាសុ សម្មាបដិបត្តិយា គតត្តា, សុប្បដិបន្នត្តាតិ អត្ថោ. ទីបង្ករបាទមូលតោ ហិ បដ្ឋាយ យាវ មហាពោធិមណ្ឌា តាវ សមតិំសបារមិបូរិតាយ សម្មាបដិបត្តិយា ញាតត្ថចរិយាយ លោកត្ថចរិយាយ ពុទ្ធត្ថចរិយាយ កោដិំ បាបុណិត្វា សព្ពលោកស្ស ហិតសុខមេវ បរិព្រូហន្តោ សស្សតំ ឧច្ឆេទំ កាមសុខំ អត្តកិលមថន្តិ ឥមេ អន្តេ អនុបគច្ឆន្តិយា អនុត្តរាយ ពោជ្ឈង្គភាវនាសង្ខាតាយ មជ្ឈិមាយ បដិបទាយ អរិយសច្ចេសុ តតោ បរំ សមធិគតធម្មាធិបតេយ្យោ សព្ពសត្តេសុ អវិសយាយ សម្មាបដិបត្តិយា ច គតោ បដិបន្នោតិ ឯវម្បិ សម្មា គតត្តា សុគតោ. សម្មា ចេស គទតិ យុត្តដ្ឋានេ យុត្តមេវ វាចំ ភាសតីតិ សុគតោ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘កាលវាទី, ភូតវាទី, អត្ថវាទី, ធម្មវាទី, វិនយវាទី, និធានវតិំ វាចំ ភាសិតា កាលេន សាបទេសំ បរិយន្តវតិំ អត្ថសំហិត’’ន្តិ (ទី. និ. ១.៩; ម. និ. ៣.១៤).

អបរម្បិ វុត្តំ –

‘‘យា សា វាចា អភូតា អតច្ឆា អនត្ថសំហិតា, យា ច បរេសំ អប្បិយា អមនាបា, ន តំ តថាគតោ វាចំ ភាសតី’’តិអាទិ (ម. និ. ២.៨៦).

ឯវំ សម្មា គទត្តាបិ សុគតោ.

យំ មមស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយាតិ យំ ធម្មស្ស ឧបទិសនំ ចិរកាលំ មម ឈានវិមោក្ខាទិហិតាយ តទធិគន្តព្ពសុខាយ ច សិយា. អកាលោ ខោ តាវ ពាហិយាតិ តវ ធម្មទេសនាយ ន តាវ កាលោតិ អត្ថោ. កិំ បន ភគវតោ សត្តហិតបដិបត្តិយា អកាលោបិ នាម អត្ថិ, យតោ ភគវា កាលវាទីតិ? វុច្ចតេ – កាលោតិ ចេត្ថ វេនេយ្យានំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកកាលោ អធិប្បេតោ. យស្មា បន តទា ពាហិយស្ស អត្តនោ ឥន្ទ្រិយានំ បរិបក្កាបរិបក្កភាវោ ទុព្ពិញ្ញេយ្យោ, តស្មា ភគវា តំ អវត្វា អត្តនោ អន្តរវីថិយំ ឋិតភាវមស្ស ការណំ អបទិសន្តោ អាហ ‘‘អន្តរឃរំ បវិដ្ឋម្ហា’’តិ. ទុជ្ជានន្តិ ទុព្ពិញ្ញេយ្យំ. ជីវិតន្តរាយានន្តិ ជីវិតស្ស អន្តរាយករធម្មានំ វត្តនំ អវត្តនំ វាតិ វត្តុកាមោ សម្ភមវសេន ‘‘ជីវិតន្តរាយាន’’ន្តិ អាហ. តថា ហិ អនេកបច្ចយប្បដិពទ្ធវុត្តិជីវិតំ អនេករូបា ច តទន្តរាយា. វុត្តញ្ហិ –

‘‘អជ្ជេវ កិច្ចមាតប្បំ, កោ ជញ្ញា មរណំ សុវេ;

ន ហិ នោ សង្គរំ តេន, មហាសេនេន មច្ចុនា’’តិ. (ម. និ. ៣.២៧២; នេត្តិ. ១០៣);

កស្មា បនាយំ ជីវិតន្តរាយមេវ តាវ បុរក្ខរោតិ? ‘‘និមិត្តញ្ញុតាយ អទិដ្ឋកោសល្លេន វា’’តិ កេចិ. អបរេ ‘‘ទេវតាយ សន្តិកេ ជីវិតន្តរាយស្ស សុតត្តា’’តិ វទន្តិ. អន្តិមភវិកត្តា បន ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា ចោទិយមានោ ឯវមាហ. ន ហិ តេសំ អប្បត្តអរហត្តានំ ជីវិតក្ខយោ ហោតិ. កិំ បន ការណា ភគវា តស្ស ធម្មំ ទេសេតុកាមោវ ទ្វិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិ? ឯវំ កិរស្ស អហោសិ ‘‘ឥមស្ស មំ ទិដ្ឋកាលតោ បដ្ឋាយ សកលសរីរំ បីតិយា និរន្តរំ ផុដំ, អតិពលវា បីតិវេគោ, ធម្មំ សុត្វាបិ ន តាវ សក្ខិស្សតិ បដិវិជ្ឈិតុំ. យាវ បន មជ្ឈត្តុបេក្ខា សណ្ឋាតិ, តាវ តិដ្ឋតុ, វីសយោជនសតំ មគ្គំ អាគតត្តា ទរថោបិស្ស កាយេ ពលវា, សោបិ តាវ បដិប្បស្សម្ភតូ’’តិ. តស្មា ទ្វិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិ. កេចិ បន ‘‘ធម្មស្សវនេ អាទរជននត្ថំ ភគវា ឯវមកាសី’’តិ វទន្តិ. តតិយវារំ យាចិតោ បន មជ្ឈត្តុបេក្ខំ ទរថប្បដិបស្សទ្ធិំ បច្ចុបដ្ឋិតញ្ចស្ស ជីវិតន្តរាយំ ទិស្វា ‘‘ឥទានិ ធម្មទេសនាយ កាលោ’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘តស្មា តិហា’’តិអាទិនា ធម្មទេសនំ អារភិ.

តត្ថ តស្មាតិ យស្មា ត្វំ ឧស្សុក្កជាតោ ហុត្វា អតិវិយ មំ យាចសិ, យស្មា វា ជីវិតន្តរាយានំ ទុជ្ជានតំ វទសិ, ឥន្ទ្រិយានិ ច តេ បរិបាកំ គតានិ, តស្មា. តិហាតិ និបាតមត្តំ. តេតិ តយា ឯវន្តិ ឥទានិ វត្តព្ពាការំ វទតិ.

សិក្ខិតព្ពន្តិ អធិសីលសិក្ខាទីនំ តិស្សន្នម្បិ សិក្ខានំ វសេន សិក្ខនំ កាតព្ពំ. យថា បន សិក្ខិតព្ពំ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិអាទិមាហ.

តត្ថ ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តន្តិ រូបាយតនេ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋមត្តំ. យថា ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ រូបេ រូបមត្តមេវ បស្សតិ, ន អនិច្ចាទិសភាវំ, ឯវមេវ សេសំ. ចក្ខុទ្វារិកវិញ្ញាណេន ហិ មេ ទិដ្ឋមត្តមេវ ភវិស្សតីតិ សិក្ខិតព្ពន្តិ អត្ថោ. អថ វា ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋំ នាម ចក្ខុវិញ្ញាណេន រូបវិជាននន្តិ អត្ថោ. មត្តន្តិ បមាណំ. ទិដ្ឋា មត្តា ឯតស្សាតិ ទិដ្ឋមត្តំ, ចក្ខុវិញ្ញាណមត្តមេវ ចិត្តំ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា អាបាថគតេ រូបេ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ន រជ្ជតិ, ន ទុស្សតិ, ន មុយ្ហតិ, ឯវំ រាគាទិវិរហេន ចក្ខុវិញ្ញាណមត្តមេវ មេ ជវនំ ភវិស្សតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណប្បមាណេនេវ ជវនំ ឋបេស្សាមីតិ.

អថ វា ទិដ្ឋំ នាម ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋំ រូបំ, ទិដ្ឋមត្តំ នាម តត្ថេវ ឧប្បន្នំ សម្បដិច្ឆនសន្តីរណវោដ្ឋព្ពនសង្ខាតំ ចិត្តត្តយំ. យថា តំ ន រជ្ជតិ, ន ទុស្សតិ, ន មុយ្ហតិ, ឯវំ អាបាថគតេ រូបេ តេនេវ សម្បដិច្ឆនាទិប្បមាណេន ជវនំ ឧប្បាទេស្សាមិ, នាហំ តំ បមាណំ អតិក្កមិត្វា រជ្ជនាទិវសេន ឧប្បជ្ជិតុំ ទស្សាមីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯសេវ នយោ សុតមុតេ. មុតន្តិ តទារម្មណវិញ្ញាណេហិ សទ្ធិំ គន្ធរសផោដ្ឋព្ពាយតនំ វេទិតព្ពំ. វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តន្តិ ឯត្ថ បន វិញ្ញាតំ នាម មនោទ្វារាវជ្ជនេន វិញ្ញាតារម្មណំ. តស្មិំ វិញ្ញាតេ វិញ្ញាតមត្តន្តិ អាវជ្ជនប្បមាណំ. យថា អាវជ្ជនំ ន រជ្ជតិ, ន ទុស្សតិ, ន មុយ្ហតិ, ឯវំ រជ្ជនាទិវសេន ច ឧប្បជ្ជិតុំ អទត្វា អាវជ្ជនប្បមាណេនេវ ចិត្តំ ឋបេស្សាមីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ តេ, ពាហិយ, សិក្ខិតព្ពន្តិ ឯវំ ឥមាយ បដិបទាយ តយា, ពាហិយ, តិស្សន្នំ សិក្ខានំ អនុវត្តនវសេន សិក្ខិតព្ពំ.

ឥតិ ភគវា ពាហិយស្ស សំខិត្តរុចិតាយ ឆហិ វិញ្ញាណកាយេហិ សទ្ធិំ ឆឡារម្មណភេទភិន្នំ វិបស្សនាយ វិសយំ ទិដ្ឋាទីហិ ចតូហិ កោដ្ឋាសេហិ វិភជិត្វា តត្ថស្ស ញាតតីរណបរិញ្ញំ ទស្សេតិ. កថំ? ឯត្ថ ហិ រូបាយតនំ បស្សិតព្ពដ្ឋេន ទិដ្ឋំ នាម, ចក្ខុវិញ្ញាណំ បន សទ្ធិំ តំទ្វារិកវិញ្ញាណេហិ ទស្សនដ្ឋេន, តទុភយម្បិ យថាបច្ចយំ បវត្តមានំ ធម្មមត្តមេវ, ន ឯត្ថ កោចិ កត្តា វា ការេតា វា, យតោ តំ ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ចំ, ឧទយព្ពយប្បដិបីឡនដ្ឋេន ទុក្ខំ, អវសវត្តនដ្ឋេន អនត្តាតិ កុតោ តត្ថ បណ្ឌិតស្ស រជ្ជនាទីនំ ឱកាសោតិ? អយមេត្ថ អធិប្បាយោ សុតាទីសុបិ.

ឥទានិ ញាតតីរណបរិញ្ញាសុ បតិដ្ឋិតស្ស ឧបរិ សហ មគ្គផលេន បហានបរិញ្ញំ ទស្សេតុំ, ‘‘យតោ ខោ តេ, ពាហិយា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យតោតិ យទា, យស្មា វា. តេតិ តវ. តតោតិ តទា, តស្មា វា. តេនាតិ តេន ទិដ្ឋាទិនា, ទិដ្ឋាទិបដិពទ្ធេន រាគាទិនា វា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ពាហិយ, តវ យស្មិំ កាលេ យេន វា ការណេន ទិដ្ឋាទីសុ មយា វុត្តវិធិំ បដិបជ្ជន្តស្ស អវិបរីតសភាវាវពោធេន ទិដ្ឋាទិមត្តំ ភវិស្សតិ, តស្មិំ កាលេ តេន វា ការណេន ទិដ្ឋាទិបដិពទ្ធេន រាគាទិនា សហ ន ភវិស្សសិ, រត្តោ វា ទុដ្ឋោ វា មូឡ្ហោ វា ន ភវិស្សសិ, បហីនរាគាទិកត្តា តេន វា ទិដ្ឋាទិនា សហ បដិពទ្ធោ ន ភវិស្សសីតិ. តតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តត្ថាតិ យទា យស្មា វា ត្វំ តេន រាគេន វា រត្តោ ទោសេន វា ទុដ្ឋោ មោហេន វា មូឡ្ហោ ន ភវិស្សសិ, តទា តស្មា វា ត្វំ តត្ថ ទិដ្ឋាទិកេ ន ភវិស្សសិ, តស្មិំ ទិដ្ឋេ វា សុតមុតវិញ្ញាតេ វា ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ តណ្ហាមានទិដ្ឋីហិ អល្លីនោ បតិដ្ឋិតោ ន ភវិស្សសិ. ឯត្តាវតា បហានបរិញ្ញំ មត្ថកំ បាបេត្វា ខីណាសវភូមិ ទស្សិតា.

តតោ ត្វំ, ពាហិយ, នេវិធ ន ហុរំ ន ឧភយមន្តរេនាតិ យទា ត្វំ, ពាហិយ, តេន រាគាទិនា តត្ថ ទិដ្ឋាទីសុ បដិពទ្ធោ ន ភវិស្សសិ, តទា ត្វំ នេវ ឥធលោកេ ន បរលោកេ ន ឧភយត្ថាបិ. ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្សាតិ កិលេសទុក្ខស្ស ច វដ្ដទុក្ខស្ស ច អយមេវ ហិ អន្តោ អយំ បរិវដុមភាវោតិ អយមេវ ហិ ឯត្ថ អត្ថោ. យេ បន ‘‘ឧភយមន្តរេនា’’តិ បទំ គហេត្វា អន្តរាភវំ នាម ឥច្ឆន្តិ, តេសំ តំ មិច្ឆា. អន្តរាភវស្ស ហិ ភាវោ អភិធម្មេ បដិក្ខិត្តោយេវ. អន្តរេនាតិ វចនំ បន វិកប្បន្តរទីបនំ, តស្មា អយមេត្ថ អត្ថោ – ‘‘នេវ ឥធ ន ហុរំ, អបរោ វិកប្បោ ន ឧភយ’’ន្តិ.

អថ វា អន្តរេនាតិ វចនំ បន វិកប្បន្តរាភាវទីបនំ. តស្សត្ថោ – ‘‘នេវ ឥធ ន ហុរំ, ឧភយមន្តរេ បន ន អញ្ញដ្ឋានំ អត្ថី’’តិ. យេបិ ច ‘‘អន្តរាបរិនិព្ពាយី សម្ភវេសី’’តិ ច ឥមេសំ សុត្តបទានំ អត្ថំ អយោនិសោ គហេត្វា ‘‘អត្ថិយេវ អន្តរាភវោ’’តិ វទន្តិ, តេបិ យស្មា អវិហាទីសុ តត្ថ តត្ថ អាយុវេមជ្ឈំ អនតិក្កមិត្វា អន្តរា អគ្គមគ្គាធិគមេន អនវសេសកិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយតីតិ អន្តរាបរិនិព្ពាយី, ន អន្តរាភវភូតោតិ បុរិមស្ស សុត្តបទស្ស អត្ថោ. បច្ឆិមស្ស ច យេ ភូតា ឯវ, ន ភវិស្សន្តិ, តេ ខីណាសវា បុរិមបទេ ភូតាតិ វុត្តា. តព្ពិរុទ្ធតាយ សម្ភវមេសន្តីតិ សម្ភវេសិនោ, អប្បហីនភវសំយោជនត្តា សេខា បុថុជ្ជនា ច. ចតូសុ វា យោនីសុ អណ្ឌជជលាពុជសត្តា យាវ អណ្ឌកោសំ វត្ថិកោសញ្ច ន ភិន្ទន្តិ, តាវ សម្ភវេសី នាម, អណ្ឌកោសតោ វត្ថិកោសតោ ច ពហិ និក្ខន្តា ភូតា នាម. សំសេទជា ឱបបាតិកា ច បឋមចិត្តក្ខណេ សម្ភវេសី នាម, ទុតិយចិត្តក្ខណតោ បដ្ឋាយ ភូតា នាម. យេន វា ឥរិយាបថេន ជាយន្តិ, យាវ តតោ អញ្ញំ ន បាបុណន្តិ, តាវ សម្ភវេសិនោ, តតោ បរំ ភូតាតិ អត្ថោ. តស្មា នត្ថីតិ បដិក្ខិបិតព្ពា. សតិ ហិ ឧជុកេ បាឡិអនុគតេ អត្ថេ កិំ អនិទ្ធារិតសាមត្ថិយេន អន្តរាភវេន បរិកប្បិតេន បយោជនន្តិ.

យេ បន ‘‘សន្តានវសេន បវត្តមានានំ ធម្មានំ អវិច្ឆេទេន ទេសន្តរេសុ បាតុភាវោ ទិដ្ឋោ, យថា តំ វីហិអាទិអវិញ្ញាណកសន្តានេ, ឯវំ សវិញ្ញាណកសន្តានេបិ អវិច្ឆេទេន ទេសន្តរេសុ បាតុភាវេន ភវិតព្ពំ. អយញ្ច នយោ សតិ អន្តរាភវេ យុជ្ជតិ, ន អញ្ញថា’’តិ យុត្តិំ វទន្តិ. តេន ហិ ឥទ្ធិមតោ ចេតោវសិប្បត្តស្ស ចិត្តានុគតិកំ កាយំ អធិដ្ឋហន្តស្ស ខណេន ព្រហ្មលោកតោ ឥធូបសង្កមនេ ឥតោ វា ព្រហ្មលោកគមនេ យុត្តិ វត្តព្ពា. យទិ សព្ពត្ថេវ អវិច្ឆិន្នទេសេ ធម្មានំ បវត្តិ ឥច្ឆិតា, យទិបិ សិយា ឥទ្ធិមន្តានំ ឥទ្ធិវិសយោ អចិន្តេយ្យោតិ. តំ ឥធាបិ សមានំ ‘‘កម្មវិបាកោ អចិន្តេយ្យោ’’តិ វចនតោ. តស្មា តំ តេសំ មតិមត្តមេវ. អចិន្តេយ្យសភាវា ហិ សភាវធម្មា, តេ កត្ថចិ បច្ចយវសេន វិច្ឆិន្នទេសេ បាតុភវន្តិ, កត្ថចិ អវិច្ឆិន្នទេសេ. តថា ហិ មុខឃោសាទីហិ បច្ចយេហិ អញ្ញស្មិំ ទេសេ អាទាសបព្ពតប្បទេសាទិកេ បដិពិម្ពបដិឃោសាទិកំ បច្ចយុប្បន្នំ និព្ពត្តមានំ ទិស្សតិ, តស្មា ន សព្ពំ សព្ពត្ថ ឧបនេតព្ពន្តិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន បដិពិម្ពស្ស ឧទាហរណភាវសាធនាទិកោ អន្តរាភវកថាវិចារោ កថាវត្ថុបករណស្ស (កថា. ៥០៥; កថា. អដ្ឋ. ៥០៥) ដីកាយំ គហេតព្ពោ.

អបរេ បន ‘‘ឥធាតិ កាមភវោ, ហុរន្តិ អរូបភវោ, ឧភយមន្តរេនាតិ រូបភវោ វុត្តោ’’តិ. អញ្ញេ ‘‘ឥធាតិ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ, ហុរន្តិ ពាហិរាយតនានិ, ឧភយមន្តរេនាតិ ចិត្តចេតសិកា’’តិ. ‘‘ឥធាតិ វា បច្ចយធម្មា, ហុរន្តិ បច្ចយុប្បន្នធម្មា, ឧភយមន្តរេនាតិ បណ្ណត្តិធម្មា វុត្តា’’តិ វទន្តិ. តំ សព្ពំ អដ្ឋកថាសុ នត្ថិ. ឯវំ តាវ ‘‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា ទិដ្ឋាទិវសេន ចតុធា តេភូមកធម្មា សង្គហេតព្ពា. តត្ថ សុភសុខនិច្ចអត្តគ្គាហបរិវជ្ជនមុខេន អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តានុបស្សនា ទស្សិតាតិ ហេដ្ឋិមាហិ វិសុទ្ធីហិ សទ្ធិំ សង្ខេបេនេវ វិបស្សនា កថិតា. ‘‘តតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តេនា’’តិ ឥមិនា រាគាទីនំ សមុច្ឆេទស្ស អធិប្បេតត្តា មគ្គោ. ‘‘តតោ ត្វំ, ពាហិយ, ន តត្ថា’’តិ ឥមិនា ផលំ. ‘‘នេវិធា’’តិអាទិនា អនុបាទិសេសា បរិនិព្ពានធាតុ កថិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ពាហិយស្ស…បេ… អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចី’’តិ.

ឥមាយ សំខិត្តបទាយ ទេសនាយ តាវទេវាតិ តស្មិំយេវ ខណេ, ន កាលន្តរេ. អនុបាទាយាតិ អគ្គហេត្វា. អាសវេហីតិ អាភវគ្គំ អាគោត្រភុំ សវនតោ បវត្តនតោ ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន មទិរាទិអាសវសទិសតាយ ច ‘‘អាសវា’’តិ លទ្ធនាមេហិ កាមរាគាទីហិ. វិមុច្ចីតិ សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា បដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិយា ច វិមុច្ចិ និស្សជ្ជិ. សោ ហិ សត្ថុ ធម្មំ សុណន្តោ ឯវ សីលានិ សោធេត្វា យថាលទ្ធំ ចិត្តសមាធិំ និស្សាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ខិប្បាភិញ្ញតាយ តាវទេវ សព្ពាសវេ ខេបេត្វា សហ បដិសម្ភិទាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. សោ សំសារសោតំ ឆិន្ទិត្វា កតវដ្ដបរិយន្តោ អន្តិមទេហធរោ ហុត្វា ឯកូនវីសតិយា បច្ចវេក្ខណាសុ បវត្តាសុ ធម្មតាយ ចោទិយមានោ ភគវន្តំ បព្ពជ្ជំ យាចិ. ‘‘បរិបុណ្ណំ តេ បត្តចីវរ’’ន្តិ បុដ្ឋោ ‘‘ន បរិបុណ្ណ’’ន្តិ អាហ. អថ នំ សត្ថា ‘‘តេន ហិ បត្តចីវរំ បរិយេសា’’តិ វត្វា បក្កាមិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា…បេ… បក្កាមី’’តិ.

សោ កិរ កស្សបទសពលស្ស សាសនេ វីសវស្សសហស្សានិ សមណធម្មំ ករោន្តោ ‘‘ភិក្ខុនា នាម អត្តនា បច្ចយេ លភិត្វា យថាទានំ ករោន្តេន អត្តនាវ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឯកស្ស ភិក្ខុស្សបិ បត្តេន វា ចីវរេន វា សង្គហំ នាកាសិ, តេនស្ស ឯហិភិក្ខុឧបសម្បទាយ ឧបនិស្សយោ នាហោសិ. កេចិ បនាហុ – ‘‘សោ កិរ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ ចោរោ ហុត្វា ធនុកលាបំ សន្នយ្ហិត្វា អរញ្ញេ ចោរិកំ ករោន្តោ ឯកំ បច្ចេកពុទ្ធំ ទិស្វា បត្តចីវរលោភេន តំ ឧសុនា វិជ្ឈិត្វា បត្តចីវរំ គណ្ហិ, តេនស្ស ឥទ្ធិមយបត្តចីវរំ ន ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ, សត្ថា តំ ញត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេន បព្ពជ្ជំ ន អទាសី’’តិ. តម្បិ បត្តចីវរបរិយេសនំ ចរមានំ ឯកា ធេនុ វេគេន អាបតន្តី បហរិត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អថ ខោ អចិរបក្កន្តស្ស ភគវតោ ពាហិយំ ទារុចីរិយំ គាវី តរុណវច្ឆា អធិបតិត្វា ជីវិតា វោរោបេសី’’តិ.

តត្ថ អចិរបក្កន្តស្សាតិ ន ចិរំ បក្កន្តស្ស ភគវតោ. គាវី តរុណវច្ឆាតិ ឯកា យក្ខិនី តរុណវច្ឆធេនុរូបា. អធិបតិត្វាតិ អភិភវិត្វា មទ្ទិត្វា. ជីវិតា វោរោបេសីតិ បុរិមស្មិំ អត្តភាវេ លទ្ធាឃាតតាយ ទិដ្ឋមត្តេនេវ វេរិចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា សិង្គេន បហរិត្វា ជីវិតា វោរោបេសិ.

សត្ថា បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កតភត្តកិច្ចោ សម្ពហុលេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ នគរតោ និក្ខមន្តោ ពាហិយស្ស សរីរំ សង្ការដ្ឋានេ បតិតំ ទិស្វា ភិក្ខូ អាណាបេសិ – ‘‘ភិក្ខវេ, ឯកស្មិំ ឃរទ្វារេ ឋត្វា មញ្ចកំ អាហរាបេត្វា ឥទំ សរីរំ នគរតោ នីហរិត្វា ឈាបេត្វា ថូបំ ករោថា’’តិ, ភិក្ខូ តថា អកំសុ. កត្វា ច បន វិហារំ គន្ត្វា សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា អត្តនា កតកិច្ចំ អារោចេត្វា តស្ស អភិសម្បរាយំ បុច្ឆិំសុ. អថ នេសំ ភគវា តស្ស បរិនិព្ពុតភាវំ អាចិក្ខិ. ភិក្ខូ ‘‘តុម្ហេ, ភន្តេ, ‘ពាហិយោ ទារុចីរិយោ អរហត្តំ បត្តោ’តិ វទថ, កទា សោ អរហត្តំ បត្តោ’’តិ បុច្ឆិំសុ. ‘‘មម ធម្មំ សុតកាលេ’’តិ ច វុត្តេ ‘‘កទា បនស្ស តុម្ហេហិ ធម្មោ កថិតោ’’តិ? ‘‘បិណ្ឌាយ ចរន្តេន អជ្ជេវ អន្តរវីថិយំ ឋត្វា’’តិ. ‘‘អប្បមត្តកោ សោ, ភន្តេ, តុម្ហេហិ អន្តរវីថិយំ ឋត្វា កថិតធម្មោ, កថំ សោ តាវតកេន វិសេសំ និព្ពត្តេសី’’តិ? ‘‘កិំ, ភិក្ខវេ, មម ធម្មំ ‘អប្បំ វា ពហុំ វា’តិ បមិណថ, អនេកានិ គាថាសហស្សានិបិ អនត្ថសំហិតានិ ន សេយ្យោ, អត្ថនិស្សិតំ បន ឯកម្បិ គាថាបទំ សេយ្យោ’’តិ ទស្សេន្តោ –

‘‘សហស្សមបិ ចេ គាថា, អនត្ថបទសញ្ហិតា;

ឯកំ គាថាបទំ សេយ្យោ, យំ សុត្វា ឧបសម្មតី’’តិ. (ធ. ប. ១០១) –

ធម្មបទេ ឥមំ គាថំ វត្វា ‘‘ន កេវលំ សោ បរិនិព្ពានមត្តេន, អថ ខោ មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ខិប្បាភិញ្ញានំ អគ្គភាវេនបិ បូជារហោ’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ខិប្បាភិញ្ញានំ, យទិទំ ពាហិយោ ទារុចីរិយោ’’តិ (អ. និ. ១.២១៦) តំ អាយស្មន្តំ ឯតទគ្គេ ឋបេសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘អថ ខោ ភគវា សាវត្ថិយំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា…បេ… បរិនិព្ពុតោ, ភិក្ខវេ, ពាហិយោ ទារុចីរិយោ’’តិ.

តត្ថ បច្ឆាភត្តន្តិ ភត្តកិច្ចតោ បច្ឆា. បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោតិ បិណ្ឌបាតបរិយេសនតោ បដិនិវត្តោ. បទទ្វយេនាបិ កតភត្តកិច្ចោតិ វុត្តំ ហោតិ. នីហរិត្វាតិ នគរតោ ពហិ នេត្វា. ឈាបេថាតិ ទហថ. ថូបញ្ចស្ស ករោថាតិ អស្ស ពាហិយស្ស សរីរធាតុយោ គហេត្វា ចេតិយញ្ច ករោថ. តត្ថ ការណមាហ – ‘‘សព្រហ្មចារី វោ, ភិក្ខវេ, កាលកតោ’’តិ. តស្សត្ថោ – យំ តុម្ហេ សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មំ អធិសីលាទិបដិបត្តិធម្មំ សន្ទិដ្ឋំ ចរថ, តំ សោ តុម្ហេហិ សមានំ ព្រហ្មំ អចរីតិ សព្រហ្មចារី មរណកាលស្ស បត្តិយាវ កាលកតោ, តស្មា តំ មញ្ចកេន នីហរិត្វា ឈាបេថ, ថូបញ្ចស្ស ករោថាតិ.

តស្ស កា គតីតិ បញ្ចសុ គតីសុ តស្ស កតមា គតិ ឧបបត្តិ ភវភូតា, គតីតិ និប្ផត្តិ, អរិយោ បុថុជ្ជនោ វាតិ កា និដ្ឋាតិ អត្ថោ. អភិសម្បរាយោតិ បេច្ច ភវុប្បត្តិ ភវនិរោធោ វា. កិញ្ចាបិ តស្ស ថូបករណាណត្តិយាវ បរិនិព្ពុតភាវោ អត្ថតោ បកាសិតោ ហោតិ, យេ បន ភិក្ខូ តត្តកេន ន ជានិំសុ, តេ ‘‘តស្ស កា គតី’’តិ បុច្ឆិំសុ. បាកដតរំ វា ការាបេតុកាមា តថា ភគវន្តំ បុច្ឆិំសុ.

បណ្ឌិតោតិ អគ្គមគ្គបញ្ញាយ អធិគតត្តា បណ្ឌេន ឥតោ គតោ បវត្តោតិ បណ្ឌិតោ. បច្ចបាទីតិ បដិបជ្ជិ. ធម្មស្សាតិ លោកុត្តរធម្មស្ស. អនុធម្មន្តិ សីលវិសុទ្ធិអាទិបដិបទាធម្មំ. អថ វា ធម្មស្សាតិ និព្ពានធម្មស្ស. អនុធម្មន្តិ អរិយមគ្គផលធម្មំ. ន ច មំ ធម្មាធិករណន្តិ ធម្មទេសនាហេតុ ន ច មំ វិហេសេសិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបន្នត្តា. យោ ហិ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា កម្មដ្ឋានំ វា គហេត្វា យថានុសិដ្ឋំ ន បដិបជ្ជតិ, សោ សត្ថារំ វិហេសេតិ នាម. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘វិហិំសសញ្ញី បគុណំ ន ភាសិំ, ធម្មំ បណីតំ មនុជេសុ ព្រហ្មេ’’តិ (មហាវ. ៩; ម. និ. ១.២៨៣; ២.៣៣៩). អថ វា ន ច មំ ធម្មាធិករណន្តិ ន ច ឥមំ ធម្មាធិករណំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យានហេតុភូតំ ឥមំ មម សាសនធម្មំ សុប្បដិបន្នត្តា ន វិហេសេតិ. ទុប្បដិបន្នោ ហិ សាសនំ ភិន្ទន្តោ សត្ថុ ធម្មសរីរេ បហារំ ទេតិ នាម. អយំ បន សម្មាបដិបត្តិំ មត្ថកំ បាបេត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ. តេន វុត្តំ – ‘‘បរិនិព្ពុតោ, ភិក្ខវេ, ពាហិយោ ទារុចីរិយោ’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯតំ ថេរស្ស ពាហិយស្ស អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពុតភាវំ, តថា បរិនិព្ពុតានញ្ច ខីណាសវានំ គតិយា បចុរជនេហិ ទុព្ពិញ្ញេយ្យភាវំ សព្ពាការតោ វិទិត្វា. ឥមំ ឧទានន្តិ ឥមំ អប្បតិដ្ឋិតបរិនិព្ពានានុភាវទីបកំ ឧទានំ ឧទានេសិ.

តត្ថ យត្ថាតិ យស្មិំ និព្ពានេ អាបោ ច ន គាធតិ, បថវី ច តេជោ ច វាយោ ច ន គាធតិ, ន បតិដ្ឋាតិ. កស្មា? និព្ពានស្ស អសង្ខតសភាវត្តា. ន ហិ តត្ថ សង្ខតធម្មានំ លេសោបិ សម្ភវតិ. សុក្កាតិ សុក្កវណ្ណតាយ សុក្កាតិ លទ្ធនាមា គហនក្ខត្តតារកា. ន ជោតន្តីតិ ន ភាសន្តិ. អាទិច្ចោ នប្បកាសតីតិ តីសុ ទីបេសុ ឯកស្មិំ ខណេ អាលោកផរណសមត្ថោ អាទិច្ចោបិ អាភាវសេន ន ទិព្ពតិ. ន តត្ថ ចន្ទិមា ភាតីតិ សតិបិ ភាសុរភាវេ កន្តសីតលកិរណោ ចន្ទោបិ តស្មិំ និព្ពានេ អភាវតោ ឯវ អត្តនោ ជុណ្ហាវិភាសនេន ន វិរោចតិ. យទិ តត្ថ ចន្ទិមសូរិយាទយោ នត្ថិ, លោកន្តរោ វិយ និច្ចន្ធការមេវ តំ ភវេយ្យាតិ អាសង្កំ សន្ធាយាហ ‘‘តមោ តត្ថ ន វិជ្ជតី’’តិ. សតិ ហិ រូបាភាវេ តមោ នាម ន សិយា.

យទា ច អត្តនា វេទិ, មុនិ មោនេន ព្រាហ្មណោតិ ចតុសច្ចមុននតោ មោនន្តិ លទ្ធនាមេន មគ្គញាណេន កាយមោនេយ្យាទីហិ ច សមន្នាគតត្តា ‘‘មុនី’’តិ លទ្ធនាមោ អរិយសាវកព្រាហ្មណោ តេនេវ មោនសង្ខាតេន បដិវេធញាណេន យទា យស្មិំ កាលេ អគ្គមគ្គក្ខណេ អត្តនា សយមេវ អនុស្សវាទិកេ បហាយ អត្តបច្ចក្ខំ កត្វា និព្ពានំ វេទិ បដិវិជ្ឈិ. ‘‘អវេទី’’តិបិ បាឋោ, អញ្ញាសីតិ អត្ថោ. អថ រូបា អរូបា ច, សុខទុក្ខា បមុច្ចតីតិ អថាតិ តស្ស និព្ពានស្ស ជាននតោ បច្ឆា. រូបាតិ រូបធម្មា, តេន បញ្ចវោការភវោ ឯកវោការភវោ ច គហិតោ ហោតិ. អរូបាតិ អរូបធម្មា, តេន រូបេនាមិស្សីកតោ អរូបភវោ គហិតោ ហោតិ. សោ ‘‘ចតុវោការភវោ’’តិបិ វុច្ចតិ. សុខទុក្ខាតិ សព្ពត្ថ ឧប្បជ្ជនកសុខទុក្ខតោបិ វដ្ដតោ. អថ វា រូបាតិ រូបលោកបដិសន្ធិតោ. អរូបាតិ អរូបលោកបដិសន្ធិតោ. សុខទុក្ខាតិ កាមាវចរបដិសន្ធិតោ. កាមភវោ ហិ ព្យាមិស្សសុខទុក្ខោ. ឯវមេតស្មា សកលតោបិ វដ្ដតោ អច្ចន្តមេវ មុច្ចតីតិ គាថាទ្វយេនបិ ភគវា ‘‘មយ្ហំ បុត្តស្ស ពាហិយស្ស ឯវរូបា និព្ពានគតី’’តិ ទស្សេតិ.

ទសមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និដ្ឋិតា ច ពោធិវគ្គវណ្ណនា.