៣. មហាបន្ថកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យទា បឋមមទ្ទក្ខិន្តិអាទិកា អាយស្មតោ មហាបន្ថកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ហំសវតីនគរេ វិភវសម្បន្នោ កុដុម្ពិយោ ហុត្វា ឯកទិវសំ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុណន្តោ សត្ថារំ ឯកំ ភិក្ខុំ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលានំ អគ្គដ្ឋានេ ឋបេន្តំ ទិស្វា សយម្បិ តំ ឋានន្តរំ បត្ថេន្តោ ពុទ្ធប្បមុខស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស សត្តាហំ មហាទានំ បវត្តេត្វា, ‘‘ភន្តេ, យំ ភិក្ខុំ តុម្ហេ ឥតោ សត្តទិវសមត្ថកេ – ‘សញ្ញាវិវដ្ដកុសលានំ អយំ មម សាសនេ អគ្គោ’តិ ឯតទគ្គេ ឋបយិត្ថ, អហម្បិ ឥមស្ស អធិការកម្មស្ស ពលេន សោ ភិក្ខុ វិយ អនាគតេ ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស សាសនេ អគ្គោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនំ អកាសិ. កនិដ្ឋភាតា បនស្ស តថេវ ភគវតិ អធិការកម្មំ កត្វា មនោមយស្ស កាយស្សាភិនិម្មានំ ចេតោវិវដ្ដកោសល្លន្តិ ទ្វិន្នំ អង្គានំ វសេន វុត្តនយេនេវ បណិធានំ អកាសិ. ភគវា ទ្វិន្នម្បិ បត្ថនំ អនន្តរាយេន សមិជ្ឈនភាវំ ទិស្វា ‘‘អនាគតេ កប្បសតសហស្សមត្ថកេ គោតមស្ស នាម សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនេ តុម្ហាកំ បត្ថនា សមិជ្ឈិស្សតី’’តិ ព្យាកាសិ.

តេ ឧភោបិ ជនា តត្ថ យាវជីវំ បុញ្ញានិ កត្វា តតោ ចុតោ ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តត្ថ មហាបន្ថកស្ស អន្តរាកតំ កល្យាណធម្មំ ន កថីយតិ. ចូឡបន្ថកោ បន កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា វីសតិ វស្សសហស្សានិ ឱទាតកសិណកម្មំ កត្វា ទេវបុរេ និព្ពត្តិ. អបទានេ បន ‘‘ចូឡបន្ថកោ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ តាបសោ ហុត្វា ហិមវន្តេ វសន្តោ តត្ថ ភគវន្តំ ទិស្វា បុប្ផច្ឆត្តេន បូជំ អកាសី’’តិ អាគតំ. តេសំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តានំយេវ កប្បសតសហស្សំ អតិក្កន្តំ. អថ អម្ហាកំ សត្ថា អភិសម្ពោធិំ បត្វា បវត្តិតវរធម្មចក្កោ រាជគហំ ឧបនិស្សាយ វេឡុវនេ មហាវិហារេ វិហរតិ.

តេន ច សមយេន រាជគហេ ធនសេដ្ឋិស្ស ធីតា អត្តនោ ទាសេន សទ្ធិំ សន្ថវំ កត្វា ញាតកេហិ ភីតា ហត្ថសារំ គហេត្វា តេន សទ្ធិំ បលាយិត្វា អញ្ញត្ថ វសន្តី តំ បដិច្ច គព្ភំ លភិត្វា បរិបក្កគព្ភា ‘‘ញាតិឃរំ គន្ត្វា វិជាយិស្សាមី’’តិ គច្ឆន្តី អន្តរាមគ្គេយេវ បុត្តំ វិជាយិត្វា សាមិនា និវត្តិតា បុព្ពេ វសិតដ្ឋានេ វសន្តី បុត្តស្ស បន្ថេ ជាតត្តា បន្ថកោតិ, នាមំ អកាសិ. តស្មិំ អាធាវិត្វា វិធាវិត្វា វិចរណកាលេ តមេវ បដិច្ច ទុតិយំ គព្ភំ បដិលភិត្វា បរិបក្កគព្ភា បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អន្តរាមគ្គេ បុត្តំ វិជាយិត្វា សាមិនា និវត្តិតា ជេដ្ឋបុត្តស្ស មហាបន្ថកោតិ កនិដ្ឋស្ស ចូឡបន្ថកោតិ នាមំ កត្វា យថាវសិតដ្ឋានេយេវ វសន្តី អនុក្កមេន ទារកេសុ វឌ្ឍន្តេសុ តេហិ, ‘‘អម្ម, អយ្យកកុលំ នោ ទស្សេហី’’តិ និពុន្ធិយមានា ទារកេ មាតាបិតូនំ សន្តិកំ បេសេសិ. តតោ បដ្ឋាយ ទារកា ធនសេដ្ឋិនោ គេហេ វឌ្ឍន្តិ. តេសុ ចូឡបន្ថកោ អតិទហរោ. មហាបន្ថកោ បន អយ្យកេន សទ្ធិំ ភគវតោ សន្តិកំ គតោ សត្ថារំ ទិស្វា សហ ទស្សនេន បដិលទ្ធសទ្ធោ ធម្មំ សុត្វា ឧបនិស្សយសម្បន្នតាយ បព្ពជិតុកាមោ ហុត្វា បិតាមហំ អាបុច្ឆិ. សោ សត្ថុ តមត្ថំ អារោចេត្វា តំ បព្ពាជេសិ. សោ បព្ពជិត្វា ពហុំ ពុទ្ធវចនំ ឧគ្គណ្ហិត្វា បរិបុណ្ណវស្សោ ឧបសម្បជ្ជិត្វា យោនិសោមនសិការេ កម្មំ ករោន្តោ វិសេសតោ ចតុន្នំ អរូបជ្ឈានានំ លាភី ហុត្វា តតោ វុដ្ឋាយ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. ឥតិ សោ សញ្ញាវិវដ្ដកុសលានំ អគ្គោ ជាតោ. សោ ឈានសុខេន ផលសុខេន វីតិនាមេន្តោ ឯកទិវសំ អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា អធិគតសម្បត្តិំ បដិច្ច សញ្ជាតសោមនស្សោ សីហនាទំ នទន្តោ –

៥១០. ‘‘យទា បឋមមទ្ទក្ខិំ, សត្ថារមកុតោភយំ;

តតោ មេ អហុ សំវេគោ, បស្សិត្វា បុរិសុត្តមំ.

៥១១. ‘‘សិរិំ ហត្ថេហិ បាទេហិ, យោ បណាមេយ្យ អាគតំ;

ឯតាទិសំ សោ សត្ថារំ, អារាធេត្វា វិរាធយេ.

៥១២. ‘‘តទាហំ បុត្តទារញ្ច, ធនធញ្ញញ្ច ឆឌ្ឌយិំ;

កេសមស្សូនិ ឆេទេត្វា, បព្ពជិំ អនគារិយំ.

៥១៣. ‘‘សិក្ខាសាជីវសម្បន្នោ, ឥន្ទ្រិយេសុ សុសំវុតោ;

នមស្សមានោ សម្ពុទ្ធំ, វិហាសិំ អបរាជិតោ.

៥១៤. ‘‘តតោ មេ បណិធី អាសិ, ចេតសោ អភិបត្ថិតោ;

ន និសីទេ មុហុត្តម្បិ, តណ្ហាសល្លេ អនូហតេ.

៥១៥. ‘‘តស្ស មេវំ វិហរតោ, បស្ស វីរិយបរក្កមំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ.

៥១៦. ‘‘បុព្ពេនិវាសំ ជានាមិ, ទិព្ពចក្ខុ វិសោធិតំ;

អរហា ទក្ខិណេយ្យោម្ហិ, វិប្បមុត្តោ និរូបធិ.

៥១៧. ‘‘តតោ រត្យាវិវសានេ, សូរិយុគ្គមនំ បតិ;

សព្ពំ តណ្ហំ វិសោសេត្វា, បល្លង្កេន ឧបាវិសិ’’ន្តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ យទាតិ យស្មិំ កាលេ. បឋមន្តិ អាទិតោ. អទ្ទក្ខិន្តិ បស្សិំ, សត្ថារន្តិ, ភគវន្តំ. អកុតោភយន្តិ និព្ភយំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – សព្ពេសំ ភយហេតូនំ ពោធិមូលេយេវ បហីនត្តា កុតោចិបិ ភយាភាវតោ អកុតោភយំ និព្ភយំ, ចតុវេសារជ្ជវិសារទំ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ វេនេយ្យានំ យថារហមនុសាសនតោ សត្ថារំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ មយ្ហំ បិតាមហេន សទ្ធិំ គន្ត្វា យាយ វេលាយ សព្ពបឋមំ បស្សិំ, តំ បុរិសុត្តមំ សទេវកេ លោកេ អគ្គបុគ្គលំ បស្សិត្វា តតោ ទស្សនហេតុ តតោ ទស្សនតោ បច្ឆា ‘‘ឯត្តកំ កាលំ សត្ថារំ ទដ្ឋុំ ធម្មញ្ច សោតុំ នាលត្ថ’’ន្តិ មយ្ហំ សំវេគោ អហុ សហោត្តប្បំ ញាណំ ឧប្បជ្ជិ. ឧប្បន្នសំវេគោ បនាហំ ឯវំ ចិន្តេសិន្តិ ទស្សេតិ សិរិំ ហត្ថេហីតិ គាថាយ. តស្សត្ថោ – យោ វិភវត្ថិកោ បុរិសោ ‘‘ឧបដ្ឋាយិកោ ហុត្វា តវ សន្តិកេ វសិស្សាមី’’តិ សវិគ្គហំ សិរិំ សយនេ ឧបគតំ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច កោដ្ដេន្តោ បណាមេយ្យ នីហរេយ្យ, សោ តថារូបោ អលក្ខិកបុរិសោ ឯតាទិសំ សត្ថារំ សម្មាសម្ពុទ្ធំ អារាធេត្វា ឥមស្មិំ នវមេ ខណេ បដិលភិត្វា វិរាធយេ តស្ស ឱវាទាករណេន តំ វិរជ្ឈេយ្យ, អហំ បនេវំ ន ករោមីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តទាហំ…បេ… អនគារិយ’’ន្តិ. តត្ថ ឆឌ្ឌយិន្តិ, បជហិំ. ‘‘ឆឌ្ឌិយ’’ន្តិបិ បាឋោ. ននុ អយំ ថេរោ ទារបរិគ្គហំ អកត្វាវ បព្ពជិតោ, សោ កស្មា ‘‘បុត្តទារញ្ច ឆឌ្ឌយិ’’ន្តិ អវោចាតិ? យថា នាម បុរិសោ អនិព្ពត្តផលមេវ រុក្ខំ ឆិន្ទន្តោ អច្ឆិន្នេ តតោ លទ្ធផលេហិ បរិហីនោ នាម ហោតិ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោតិ យា អធិសីលសិក្ខា, តាយ ច, យត្ថ ភិក្ខូ សហ ជីវន្តិ, ឯកជីវិកា សភាគវុត្តិនោ ហោន្តិ, តេន ភគវតា បញ្ញត្តសិក្ខាបទសង្ខាតេន សាជីវេន ច សមន្នាគតោ សិក្ខនភាវេន សមង្គីភូតោ, សិក្ខំ បរិបូរេន្តោ សាជីវញ្ច អវីតិក្កមន្តោ ហុត្វា តទុភយំ សម្បាទេន្តោតិ អត្ថោ. តេន សុវិសុទ្ធេ បាតិមោក្ខេ សីលេ បតិដ្ឋិតភាវំ ទស្សេតិ. ឥន្ទ្រិយេសុ សុសំវុតោតិ មនច្ឆដ្ឋេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ សុដ្ឋុ សំវុតោ. រូបាទិវិសយេសុ ឧប្បជ្ជនកានំ អភិជ្ឈាទីនំ បវត្តិនិវារណវសេន សតិកវាដេន សុបិហិតចក្ខាទិទ្វារោតិ អត្ថោ. ឯវំ បាតិមោក្ខសំវរឥន្ទ្រិយសំវរសីលសម្បត្តិទស្សនេន ឥតរសីលម្បិ អត្ថតោ ទស្សិតមេវ ហោតីតិ ថេរោ អត្តនោ ចតុបារិសុទ្ធិសីលសម្បទំ ទស្សេត្វា ‘‘នមស្សមានោ សម្ពុទ្ធ’’ន្តិ ឥមិនា ពុទ្ធានុស្សតិភាវនានុយោគមាហ. វិហាសិំ អបរាជិតោតិ កិលេសមារាទីហិ អបរាជិតោ ឯវ ហុត្វា វិហរិំ, យាវ អរហត្តប្បត្តិ, តាវ តេហិ អនភិភូតោ, អញ្ញទត្ថុ តេ អភិភវន្តោ ឯវ វិហាសិន្តិ អត្ថោ.

តតោតិ តស្មា, យស្មា សុវិសុទ្ធសីលោ សត្ថរិ អភិប្បសន្នោ កិលេសាភិភវនបដិបត្តិយញ្ច ឋិតោ, តស្មា. បណិធីតិ បណិធានំ. តតោ វា ចិត្តាភិនីហារោ. អាសីតិ អហោសិ. ចេតសោ អភិបត្ថិតោតិ, មម ចិត្តេន ឥច្ឆិតោ. កីទិសោ បន សោតិ អាហ ‘‘ន និសីទេ មុហុត្តម្បិ, តណ្ហាសល្លេ អនូហតេ’’តិ. ‘‘អគ្គមគ្គសណ្ឌាសេន មម ហទយតោ តណ្ហាសល្លេ អនុទ្ធដេ មុហុត្តម្បិ ន និសីទេ, និសជ្ជំ ន កប្បេយ្យ’’ន្តិ ឯវំ មេ ចិត្តាភិនីហារោ អហោសីតិ អត្ថោ.

ឯវំ បន ចិត្តំ អធិដ្ឋាយ ភាវនំ ភាវយិត្វា ឋានចង្កមេហេវ រត្តិំ វីតិនាមេន្តោ អរូបសមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ ឈានង្គមុខេន វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘តស្ស មេ’’តិអាទិ. និរូបធីតិ កិលេសុបធិអាទីនំ អភាវេន និរុបធិ. រត្យាវិវសានេតិ រត្តិភាគស្ស វិគមនេ វិភាតាយ រត្តិយា. សូរិយុគ្គមនំ បតីតិ សូរិយុគ្គមនំ លក្ខណំ កត្វា. សព្ពំ តណ្ហន្តិ កាមតណ្ហាទិភេទំ សព្ពំ តណ្ហាសោតំ អគ្គមគ្គេន វិសោសេត្វា សុក្ខាបេត្វា ‘‘តណ្ហាសល្លេ អនូហតេ ន និសីទេ’’តិ, បដិញ្ញាយ មោចិតត្តា. បល្លង្កេន ឧបាវិសិន្តិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា និសីទិន្តិ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ.

មហាបន្ថកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អដ្ឋកនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.