១. សុន្ទរសមុទ្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា

សត្តកនិបាតេ អលង្កតាតិអាទិកា អាយស្មតោ សុន្ទរសមុទ្ទត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ អញ្ញតរស្ស មហាវិភវស្ស សេដ្ឋិនោ បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. សមុទ្ទោតិស្ស នាមំ អហោសិ. រូបសម្បត្តិយា បន សុន្ទរសមុទ្ទោតិ បញ្ញាយិត្ថ. សោ បឋមវយេ ឋិតោ ភគវតោ រាជគហប្បវេសេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា, បដិលទ្ធសទ្ធោ និស្សរណជ្ឈាសយតាយ បព្ពជិត្វា, លទ្ធូបសម្បទោ សមាទិន្នធុតធម្មោ រាជគហតោ សាវត្ថិំ គន្ត្វា, កល្យាណមិត្តស្ស សន្តិកេ វិបស្សនាចារំ ឧគ្គហេត្វា, កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តោ វិហរតិ. តស្ស មាតា រាជគហេ ឧស្សវទិវសេ អញ្ញេ សេដ្ឋិបុត្តេ សបជាបតិកេ អលង្កតបដិយត្តេ ឧស្សវកីឡំ កីឡន្តេ ទិស្វា, បុត្តំ អនុស្សរិត្វា រោទតិ. តំ ទិស្វា អញ្ញតរា គណិកា រោទនការណំ បុច្ឆិ. សា តស្សា តំ ការណំ កថេសិ. តំ សុត្វា គណិកា ‘‘អហំ តំ អានេស្សាមិ, បស្ស តាវ មម ឥត្ថិភាវ’’ន្តិ វត្វា ‘‘យទិ ឯវំ តំយេវ តស្ស បជាបតិំ កត្វា ឥមស្ស កុលស្ស សាមិនិំ ករិស្សាមី’’តិ តាយ ពហុំ ធនំ ទត្វា, វិស្សជ្ជិតា មហតា បរិវារេន សាវត្ថិំ គន្ត្វា, ថេរស្ស បិណ្ឌាយ វិចរណដ្ឋានេ ឯកស្មិំ គេហេ វសមានា ទិវសេ ទិវសេ អញ្ញេហិ ថេរស្ស សក្កច្ចំ បិណ្ឌបាតំ ទាបេសិ. អលង្កតបដិយត្តា ច ហុត្វា សុវណ្ណបាទុកា អារុយ្ហ អត្តានំ ទស្សេសិ. អថេកទិវសំ គេហទ្វារេន គច្ឆន្តំ ថេរំ ទិស្វា, សុវណ្ណបាទុកា ឱមុញ្ចិត្វា, អញ្ជលិំ បគ្គយ្ហ បុរតោ គច្ឆន្តី នានប្បការំ ថេរំ កាមនិមន្តនាយ និមន្តេសិ. តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘បុថុជ្ជនចិត្តំ នាម ចញ្ចលំ, យំនូន មយា ឥទានេវ ឧស្សាហោ ករណីយោ’’តិ តត្ថេវ ឋិតោ ភាវនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ –

៤៥៩. ‘‘អលង្កតា សុវសនា, មាលធារី វិភូសិតា;

អលត្តកកតាបាទា, បាទុការុយ្ហ វេសិកា.

៤៦០. ‘‘បាទុកា ឱរុហិត្វាន, បុរតោ បញ្ជលីកតា;

សា មំ សណ្ហេន មុទុនា, ម្ហិតបុព្ពំ អភាសថ.

៤៦១. ‘‘‘យុវាសិ ត្វំ បព្ពជិតោ, តិដ្ឋាហិ មម សាសនេ;

ភុញ្ជ មានុសកេ កាមេ, អហំ វិត្តំ ទទាមិ តេ;

សច្ចំ តេ បដិជានាមិ, អគ្គិំ វា តេ ហរាមហំ.

៤៦២. ‘‘‘យទា ជិណ្ណា ភវិស្សាម, ឧភោ ទណ្ឌបរាយនា;

ឧភោបិ បព្ពជិស្សាម, ឧភយត្ថ កដគ្គហោ’’’.

៤៦៣. ‘‘តញ្ច ទិស្វាន យាចន្តិំ, វេសិកំ បញ្ជលីកតំ;

អលង្កតំ សុវសនំ, មច្ចុបាសំវ ឱឌ្ឌិតំ.

៤៦៤. ‘‘តតោ មេ មនសីការោ, យោនិសោ ឧទបជ្ជថ;

អាទីនវោ បាតុរហុ, និព្ពិទា សមតិដ្ឋថ.

៤៦៥. ‘‘តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ, បស្ស ធម្មសុធម្មតំ;

តិស្សោ វិជ្ជា អនុប្បត្តា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

តត្ថ មាលធារីតិ មាលាធារិនី បិឡន្ធបុប្ផទាមា. វិភូសិតាតិ ឩនដ្ឋានស្ស បូរណវសេន បុប្ផេហិ ចេវ គន្ធវិលេបនាទីហិ ច វិភូសិតគត្តា. ‘‘អលង្កតា’’តិ ឥមិនា ហត្ថូបគគីវូបគាទីហិ អាភរណេហិ អលង្ករណំ អធិប្បេតំ. អលត្តកកតាបាទាតិ បរិណតជយសុមនបុប្ផវណ្ណេន លាខារសេន រញ្ជិតចរណយុគឡា. សមាសបទញ្ហេតំ, ‘‘អលត្តកកតបាទា’’តិ វត្តព្ពេ គាថាសុខត្ថំ ទីឃំ កត្វា វុត្តំ. អសមាសភាវេ បន ‘‘តស្សា’’តិ វចនសេសោ វេទិតព្ពោ. បាទុការុយ្ហ វេសិកាតិ ឯកា រូបូបជីវិកា ឥត្ថី យថាវុត្តវេសា សុវណ្ណបាទុកា បដិមុញ្ចិត្វា ‘‘ឋិតា’’តិ វចនសេសោ.

បាទុកា ឱរុហិត្វានាតិ បាទុកាហិ ឱតរិត្វា, សុវណ្ណបាទុកាយោ ឱមុញ្ចិត្វាតិ អត្ថោ. បញ្ជលីកតាតិ បគ្គហិតអញ្ជលិកា សា វេសី មំ. សាមំ វា វចនបរម្បរំ វិនា សយមេវ អភាសថ. សណ្ហេនាតិ មដ្ឋេន. មុទុនាតិ មធុរេន. ‘‘វចនេនា’’តិ អវុត្តម្បិ វុត្តមេវ ហោតិ, អភាសថាតិ, វុត្តត្តា.

យុវាសិ ត្វំ បព្ពជិតោតិ ត្វំ បព្ពជន្តោ យុវា, ទហរោយេវ ហុត្វា បព្ពជិតោសិ, ននុ បព្ពជន្តេន សត្តមេ ទសកេ សម្បត្តេវ បព្ពជិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. តិដ្ឋាហិ មម សាសនេតិ មម វចនេ តិដ្ឋ.

កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘ភុញ្ជ មានុសកេ កាមេ’’តិ កាមេ បរិភុញ្ជិតុកាមស្ស រូបសម្បត្តិ, វយសម្បត្តិ, បរិវារសម្បត្តិ, ភោគសម្បត្តិ ច ឥច្ឆិតព្ពា. តត្ថ ‘‘កុតោ មេ ភោគសម្បត្តី’’តិ វទេយ្យាតិ, អាហ ‘‘អហំ វិត្តំ ទទាមិ តេ’’តិ. ‘‘តយិទំ វចនំ កថំ សទ្ទហាតព្ព’’ន្តិ មញ្ញេយ្យាតិ តំ សទ្ទហាបេន្តី អាហ ‘‘សច្ចំ តេ បដិជានាមិ, អគ្គិំ វា តេ ហរាមហ’’ន្តិ. ‘‘ភុញ្ជ មានុសកេ កាមេ, អហំ វិត្តំ ទទាមិ តេ’’តិ យទិទំ មយា បដិញ្ញាតំ, តំ ឯកំសេន សច្ចមេវ បដិជានាមិ, សចេ មេ ន បត្តិយាយសិ, អគ្គិំ វា តេ ហរាមហំ អគ្គិំ ហរិត្វា អគ្គិបច្ចយំ សបថំ ករោមីតិ អត្ថោ. ឧភយត្ថ កដគ្គហោតិ អម្ហាកំ ឧភិន្នំ ជិណ្ណកាលេ បព្ពជ្ជនំ ឧភយត្ថ ជយគ្គាហោ. យំ មយំ យាវ ទណ្ឌបរាយនកាលា ភោគេ ភុញ្ជាម, ឯវំ ឥធលោកេបិ ភោគេហិ ន ជីយាម, មយំ បច្ឆា បព្ពជិស្សាម, ឯវំ បរលោកេបិ ភោគេហិ ន ជីយាមាតិ អធិប្បាយោ. តតោតិ តំ និមិត្តំ, កាមេហិ និមន្តេន្តិយា ‘‘យុវាសិ ត្វ’’ន្តិអាទិនា ‘‘យទា ជិណ្ណា ភវិស្សាមា’’តិអាទិនា ច តស្សា វេសិយា វុត្តវចនហេតុ. តញ្ហិ វចនំ អង្កុសំ កត្វា ថេរោ សមណធម្មំ ករោន្តោ សទត្ថំ បរិបូរេសិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

សុន្ទរសមុទ្ទត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.