២. តេកិច្ឆការិត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អតិហិតា វីហីតិអាទិកា អាយស្មតោ តេកិច្ឆការិត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកនវុតេ កប្បេ វិបស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្វា វេជ្ជសត្ថេ និប្ផត្តិំ គតោ. វិបស្សិស្ស ភគវតោ ឧបដ្ឋាកំ អសោកំ នាម ថេរំ ព្យាធិតំ អរោគមកាសិ, អញ្ញេសញ្ច សត្តានំ រោគាភិភូតានំ អនុកម្បាយ ភេសជ្ជំ សំវិទហិ.

សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សុពុទ្ធស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ. តស្ស តិកិច្ឆកេហិ គព្ភកាលេ បរិស្សយំ អបហរិត្វា បរិបាលិតតាយ តេកិច្ឆការីតិ នាមំ អកំសុ. សោ អត្តនោ កុលានុរូបានិ វិជ្ជាដ្ឋានានិ សិប្បានិ ច សិក្ខន្តោ វឌ្ឍតិ. តទា ចាណក្កោ សុពុទ្ធស្ស បញ្ញាវេយ្យត្តិយំ កិរិយាសុ ឧបាយកោសល្លញ្ច ទិស្វា, ‘‘អយំ ឥមស្មិំ រាជកុលេ បតិដ្ឋំ លភន្តោ មំ អភិភវេយ្យា’’តិ ឥស្សាបកតោ រញ្ញា ចន្ទគុត្តេន តំ ពន្ធនាគារេ ខិបាបេសិ. តេកិច្ឆការី បិតុ ពន្ធនាគារប្បវេសនំ សុត្វា ភីតោ បលាយិត្វា សាណវាសិត្ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា អត្តនោ សំវេគការណំ ថេរស្ស កថេត្វា បព្ពជិត្វា កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា អព្ភោកាសិកោ នេសជ្ជិកោ ច ហុត្វា វិហរតិ, សីតុណ្ហំ អគណេន្តោ សមណធម្មមេវ ករោតិ, វិសេសតោ ព្រហ្មវិហារភាវនមនុយុញ្ជតិ. តំ ទិស្វា មារោ បាបិមា ‘‘ន ឥមស្ស មម វិសយំ អតិក្កមិតុំ ទស្សាមី’’តិ វិក្ខេបំ កាតុកាមោ សស្សានំ និប្ផត្តិកាលេ ខេត្តគោបកវណ្ណេន ថេរស្ស សន្តិកំ គន្ត្វា តំ និប្បណ្ឌេន្តោ –

៣៨១. ‘‘អតិហិតា វីហិ, ខលគតា សាលី;

ន ច លភេ បិណ្ឌំ, កថមហំ កស្ស’’ន្តិ. – អាហ; តំ សុត្វា ថេរោ –

៣៨២. ‘‘ពុទ្ធមប្បមេយ្យំ អនុស្សរ បសន្នោ, បីតិយា ផុដសរីរោ ហោហិសិ សតតមុទគ្គោ.

៣៨៣. ‘‘ធម្មមប្បមេយ្យំ …បេ… សតតមុទគ្គោ.

៣៨៤. ‘‘សង្ឃមប្បមេយ្យំ…បេ… សតតមុទគ្គោ’’តិ. – អាហ; តំ សុត្វា មារោ –

៣៨៥. ‘‘អព្ភោកាសេ វិហរសិ, សីតា ហេមន្តិកា ឥមា រត្យោ;

មា សីតេន បរេតោ វិហញ្ញិត្ថោ, បវិស ត្វំ វិហារំ ផុសិតគ្គឡ’’ន្តិ. –

អាហ. អថ ថេរោ –

៣៨៦. ‘‘ផុសិស្សំ ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ, តាហិ ច សុខិតោ វិហរិស្សំ;

នាហំ សីតេន វិហញ្ញិស្សំ, អនិញ្ជិតោ វិហរន្តោ’’តិ. – អាហ;

តត្ថ អតិហិតា វីហីតិ វីហយោ កោដ្ឋាគារំ អតិនេត្វា ឋបិតា, តត្ថ បដិសាមិតា ខលតោ វា ឃរំ ឧបនីតាតិ អត្ថោ. វីហិគ្គហណេន ចេត្ថ ឥតរម្បិ ធញ្ញំ សង្គណ្ហាតិ. សាលី បន យេភុយ្យេន វីហិតោ បច្ឆា បច្ចន្តីតិ អាហ. ខលគតា សាលីតិ ខលំ ធញ្ញករណដ្ឋានំ គតា, តត្ថ រាសិវសេន មទ្ទនចាវនាទិវសេន ឋិតាតិ អត្ថោ. បធានធញ្ញភាវទស្សនត្ថញ្ចេត្ថ សាលីនំ វិសុំ គហណំ, ឧភយេនបិ គាមេ, គាមតោ ពហិ ច ធញ្ញំ បរិបុណ្ណំ ឋិតន្តិ ទស្សេតិ. ន ច លភេ បិណ្ឌន្តិ ឯវំ សុលភធញ្ញេ សុភិក្ខកាលេ អហំ បិណ្ឌមត្តម្បិ ន លភាមិ. ឥទានិ កថមហំ កស្សន្តិ អហំ កថំ ករិស្សាមិ, កថំ ជីវិស្សាមីតិ បរិហាសកេឡិំ អកាសិ.

តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘អយំ វរាកោ អត្តនា អត្តនោ បវត្តិំ មយ្ហំ បកាសេសិ, មយា បន អត្តនាវ អត្តា ឱវទិតព្ពោ, ន មយា កិញ្ចិ កថេតព្ព’’ន្តិ វត្ថុត្តយានុស្សតិយំ អត្តានំ និយោជេន្តោ ‘‘ពុទ្ធមប្បមេយ្យ’’ន្តិអាទិនា តិស្សោ គាថា អភាសិ. តត្ថ ពុទ្ធមប្បមេយ្យំ អនុស្សរ បសន្នោតិ សវាសនាយ អវិជ្ជានិទ្ទាយ អច្ចន្តវិគមេន, ពុទ្ធិយា ច វិកសិតភាវេន ពុទ្ធំ ភគវន្តំ បមាណករានំ រាគាទិកិលេសានំ អភាវា អបរិមាណគុណសមង្គិតាយ អប្បមេយ្យបុញ្ញក្ខេត្តតាយ ច អប្បមេយ្យំ. ឱកប្បនលក្ខណេន អភិប្បសាទេន បសន្នោ, បសន្នមានសោ ‘‘ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៧៤; សំ. និ. ៥.៩៩៧) អនុស្សរ អនុ អនុ ពុទ្ធារម្មណំ សតិំ បវត្តេហិ, បីតិយា ផុដសរីរោ ហោហិសិ. សតតមុទគ្គោតិ អនុស្សរន្តោវ ផរណលក្ខណាយ បីតិយា សតតំ សព្ពទា ផុដសរីរោ បីតិសមុដ្ឋានបណីតរូបេហិ អជ្ឈោត្ថដសរីរោ ឧព្ពេគបីតិយា ឧទគ្គោ កាយំ ឧទគ្គំ កត្វា អាកាសំ លង្ឃិតុំ សមត្ថោ ច ភវេយ្យាសិ, ពុទ្ធានុស្សតិយា ពុទ្ធារម្មណំ ឧឡារំ បីតិសោមនស្សំ បដិសំវេទេយ្យាសិ. យតោ សីតុណ្ហេហិ វិយ ជិឃច្ឆាបិបាសាហិបិ អនភិភូតោ ហោហិសីតិ អត្ថោ.

ធម្មន្តិ អរិយំ លោកុត្តរធម្មំ. សង្ឃន្តិ អរិយំ បរមត្ថសង្ឃំ. សេសំ វុត្តនយមេវ. អនុស្សរាតិ បនេត្ថ ‘‘ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ’’តិអាទិនា ធម្មំ, ‘‘សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ’’តិអាទិនា សង្ឃំ អនុស្សរាតិ យោជេតព្ពំ.

ឯវំ ថេរេន រតនត្តយគុណានុស្សរណេ និយោជនវសេន អត្តនិ ឱវទិតេ បុន មារោ វិវេកវាសតោ នំ វិវេចេតុកាមោ ហិតេសីភាវំ វិយ ទស្សេន្តោ ‘‘អព្ភោកាសេ វិហរសី’’តិ បញ្ចមំ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – ត្វំ, ភិក្ខុ, អព្ភោកាសេ កេនចិ អបដិច្ឆន្នេ វិវដង្គណេ វិហរសិ ឥរិយាបថេ កប្បេសិ. ហេមន្តិកា ហិមបាតសមយេ បរិយាបន្នា ឥមា សីតា រត្តិយោ វត្តន្តិ. តស្មា សីតេន បរេតោ អភិភូតោ ហុត្វា មា វិហញ្ញិត្ថោ វិឃាតំ មា អាបជ្ជិ មា កិលមិ. ផុសិតគ្គឡំ បិហិតកវាដំ សេនាសនំ បវិស, ឯវំ តេ សុខវិហារោ ភវិស្សតីតិ.

តំ សុត្វា ថេរោ ‘‘ន មយ្ហំ សេនាសនបរិយេសនាយ បយោជនំ, ឯត្ថេវាហំ សុខវិហារី’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ផុសិស្ស’’ន្តិអាទិនា ឆដ្ឋំ គាថមាហ. តត្ថ ផុសិស្សំ ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោតិ អប្បមាណគោចរតាយ ‘‘អប្បមញ្ញា’’តិ លទ្ធវោហារេ ចត្តារោ ព្រហ្មវិហារេ ផុសិស្សំ ផុសិស្សាមិ, កាលេន កាលំ សមាបជ្ជិស្សាមិ. តាហិ ច សុខិតោ វិហរិស្សន្តិ តាហិ អប្បមញ្ញាហិ សុខិតោ សញ្ជាតសុខោ ហុត្វា វិហរិស្សំ ចត្តារោបិ ឥរិយាបថេ កប្បេស្សាមីតិ. តេន មយ្ហំ សព្ពកាលេ សុខមេវ, ន ទុក្ខំ. យតោ នាហំ សីតេន វិហញ្ញិស្សំ អន្តរដ្ឋកេបិ ហិមបាតសមយេ អហំ សីតេន ន កិលមិស្សាមិ, តស្មា អនិញ្ជិតោ វិហរន្តោ ចិត្តស្ស ឥញ្ជិតការណានំ ព្យាបាទាទីនំ សុប្បហីនត្តា បច្ចយុប្បន្និញ្ជនាយ ច អភាវតោ សមាបត្តិសុខេនេវ សុខិតោ វិហរិស្សាមីតិ. ឯវំ ថេរោ ឥមំ គាថំ វទន្តោយេវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ សច្ឆាកាសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ១.១៨.៣៩-៤៤) –

‘‘នគរេ ពន្ធុមតិយា, វេជ្ជោ អាសិំ សុសិក្ខិតោ;

អាតុរានំ សទុក្ខានំ, មហាជនសុខាវហោ.

‘‘ព្យាធិតំ សមណំ ទិស្វា, សីលវន្តំ មហាជុតិំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, ភេសជ្ជមទទិំ តទា.

‘‘អរោគោ អាសិ តេនេវ, សមណោ សំវុតិន្ទ្រិយោ;

អសោកោ នាម នាមេន, ឧបដ្ឋាកោ វិបស្សិនោ.

‘‘ឯកនវុតិតោ កប្បេ, យំ ឱសធមទាសហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ភេសជ្ជស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘ឥតោ ច អដ្ឋមេ កប្បេ, សព្ពោសធសនាមកោ;

សត្តរតនសម្បន្នោ, ចក្កវត្តី មហប្ផលោ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឯត្ថ ច ពិន្ទុសាររញ្ញោ កាលេ ឥមស្ស ថេរស្ស ឧប្បន្នត្តា តតិយសង្គីតិយំ ឥមា គាថា សង្គីតាតិ វេទិតព្ពា.

តេកិច្ឆការិត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.