១០. ធម្មិកត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ធម្មោ ហវេតិអាទិកា អាយស្មតោ ធម្មិកត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ មិគលុទ្ទកោ ហុត្វា ឯកទិវសំ អរញ្ញាយតនេ ទេវបរិសាយ សត្ថុ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស ‘‘ធម្មោ ឯសោ វុច្ចតី’’តិ ទេសនាយ និមិត្តំ គណ្ហិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសលរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ធម្មិកោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ជេតវនបដិគ្គហណេ លទ្ធប្បសាទោ បព្ពជិត្វា អញ្ញតរស្មិំ គាមកាវាសេ អាវាសិកោ ហុត្វា វិហរន្តោ អាគន្តុកានំ ភិក្ខូនំ វត្តាវត្តេសុ ឧជ្ឈានពហុលោ អក្ខមោ អហោសិ. តេន ភិក្ខូ តំ វិហារំ ឆឌ្ឌេត្វា បក្កមិំសុ. សោ ឯកកោវ អហោសិ. វិហារសាមិកោ ឧបាសកោ តំ ការណំ សុត្វា ភគវតោ តំ បវត្តិំ អារោចេសិ. សត្ថា តំ ភិក្ខុំ បក្កោសេត្វា តមត្ថំ បុច្ឆិត្វា តេន ‘‘ឯវំ, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ – ‘‘នាយំ ឥទានេវ អក្ខមោ, បុព្ពេបិ អក្ខមោ អហោសី’’តិ វត្វា ភិក្ខូហិ យាចិតោ រុក្ខធម្មំ (ជា. ១.១.៧៤) កថេត្វា ឧបរិ តស្ស ឱវាទំ ទេន្តោ –

៣០៣. ‘‘ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិំ, ធម្មោ សុចិណ្ណោ សុខមាវហាតិ;

ឯសានិសំសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ, ន ទុគ្គតិំ គច្ឆតិ ធម្មចារី.

៣០៤. ‘‘ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ;

អធម្មោ និរយំ នេតិ, ធម្មោ បាបេតិ សុគ្គតិំ.

៣០៥. ‘‘តស្មា ហិ ធម្មេសុ ករេយ្យ ឆន្ទំ, ឥតិ មោទមានោ សុគតេន តាទិនា;

ធម្មេ ឋិតា សុគតវរស្ស សាវកា, នីយន្តិ ធីរា សរណវរគ្គគាមិនោ.

៣០៦. ‘‘វិប្ផោដិតោ គណ្ឌមូលោ, តណ្ហាជាលោ សមូហតោ;

សោ ខីណសំសារោ ន ចត្ថិ កិញ្ចនំ,

ចន្ទោ យថា ទោសិនា បុណ្ណមាសិយ’’ន្តិ. – ចតស្សោ គាថា អភាសិ;

តត្ថ ធម្មោតិ លោកិយលោកុត្តរោ សុចរិតធម្មោ. រក្ខតីតិ អបាយទុក្ខតោ រក្ខតិ, សំសារទុក្ខតោ ច វិវដ្ដូបនិស្សយភូតោ រក្ខតិយេវ. ធម្មចារិន្តិ តំ ធម្មំ ចរន្តំ បដិបជ្ជន្តំ. សុចិណ្ណោតិ សុដ្ឋុ ចិណ្ណោ កម្មផលានិ សទ្ទហិត្វា សក្កច្ចំ ចិត្តីកត្វា ឧបចិតោ. សុខន្តិ លោកិយលោកុត្តរសុខំ. តត្ថ លោកិយំ តាវ កាមាវចរាទិភេទោ ធម្មោ យថាសកំ សុខំ ទិដ្ឋេ វា ធម្មេ ឧបបជ្ជេ វា អបរេ វា បរិយាយេ អាវហតិ និប្ផាទេតិ, ឥតរំ បន វិវដ្ដូបនិស្សយេ ឋត្វា ចិណ្ណោ បរម្បរាយ អាវហតីតិ វត្តុំ វដ្ដតិ អនុបនិស្សយស្ស តទភាវតោ. ឯសានិសំសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ, ន ទុគ្គតិំ គច្ឆតិ ធម្មចារីតិ ធម្មចារី បុគ្គលោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ តំនិមិត្តំ ទុគ្គតិំ ន គច្ឆតីតិ ឯសោ ធម្មេ សុចិណ្ណេ អានិសំសោ ឧទ្រយោតិ អត្ថោ.

យស្មា ធម្មេនេវ សុគតិគមនំ, អធម្មេនេវ ច ទុគ្គតិគមនំ, តស្មា ‘‘ធម្មោ អធម្មោ’’តិ ឥមេ អញ្ញមញ្ញំ អសំកិណ្ណផលាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហិ ធម្មោ’’តិអាទិនា ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ អធម្មោតិ ធម្មបដិបក្ខោ ទុច្ចរិតំ. សមវិបាកិនោតិ សទិសវិបាកា សមានផលា.

តស្មាតិ យស្មា ធម្មាធម្មានំ អយំ យថាវុត្តោ វិបាកភេទោ, តស្មា. ឆន្ទន្តិ កត្តុកម្យតាឆន្ទំ. ឥតិ មោទមានោ សុគតេន តាទិនាតិ ឥតិ ឯវំ វុត្តប្បការេន ឱវាទទានេន សុគតេន សម្មគ្គតេន សម្មាបដិបន្នេន ឥដ្ឋាទីសុ តាទិភាវប្បត្តិយា តាទិនាមវតា ហេតុភូតេន មោទមានោ តុដ្ឋិំ អាបជ្ជមានោ ធម្មេសុ ឆន្ទំ ករេយ្យាតិ យោជនា. ឯត្តាវតា វដ្ដំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិវដ្ដំ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មេ ឋិតា’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យស្មា សុគតស្ស វរស្ស សុគតេសុ ច វរស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាវកា តស្ស ធម្មេ ឋិតា ធីរា អតិវិយ អគ្គភូតសរណគាមិនោ តេនេវ សរណគមនសង្ខាតេ ធម្មេ ឋិតភាវេន សកលវដ្ដទុក្ខតោបិ នីយន្តិ និស្សរន្តិ, តស្មា ហិ ធម្មេសុ ករេយ្យ ឆន្ទន្តិ.

ឯវំ សត្ថារា តីហិ គាថាហិ ធម្មេ ទេសិតេ ទេសនានុសារេន យថានិសិន្នោវ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥២.៤៤-៥០) –

‘‘មិគលុទ្ទោ បុរេ អាសិំ, អរញ្ញេ វិបិនេ អហំ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, ទេវសង្ឃបុរក្ខតំ.

‘‘ចតុសច្ចំ បកាសេន្តំ, ទេសេន្តំ អមតំ បទំ;

អស្សោសិំ មធុរំ ធម្មំ, សិខិនោ លោកពន្ធុនោ.

‘‘ឃោសេ ចិត្តំ បសាទេសិំ, អសមប្បដិបុគ្គលេ;

តត្ថ ចិត្តំ បសាទេត្វា, ឧត្តរិំ ទុត្តរំ ភវំ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ សញ្ញមលភិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ឃោសសញ្ញាយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

តថា អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោ. អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនា អធិគតំ វិសេសំ សត្ថុ និវេទេន្តោ ចរិមគាថាយ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

តត្ថ វិប្ផោដិតោតិ វិធុតោ, មគ្គញាណេន បដិនិស្សដ្ឋោតិ អត្ថោ. គណ្ឌមូលោតិ អវិជ្ជា. សា ហិ គណ្ឌតិ សវតិ. ‘‘គណ្ឌោតិ ខោ, ភិក្ខុ, បញ្ចន្នេតំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.១០៣; អ. និ. ៦.២៣; ៨.៥៦; ៩.១៥; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១៣៧) ឯវំ សត្ថារា វុត្តស្ស ទុក្ខមូលយោគតោ, កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតោ, ឧប្បាទជរាភង្គេហិ ឧទ្ធុមាតបក្កបភិជ្ជនតោ ច, គណ្ឌាភិធានស្ស ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកស្ស មូលំ ការណំ តណ្ហាជាលោ សមូហតោតិ តណ្ហាសង្ខាតោ ជាលោ មគ្គេន សមុគ្ឃាដិតោ. សោ ខីណសំសារោ ន ចត្ថិ កិញ្ចនន្តិ សោ អហំ ឯវំ បហីនតណ្ហាវិជ្ជតាយ បរិក្ខីណសំសារោ បហីនភវមូលត្តា ឯវ ន ចត្ថិ, ន ច ឧបលព្ភតិ រាគាទិកិញ្ចនំ. ចន្ទោ យថា ទោសិនា បុណ្ណមាសិយន្តិ យថា នាម ចន្ទោ អព្ភមហិកាទិទោសរហិតោ បុណ្ណមាសិយំ បរិបុណ្ណកាលេ ឯវំ អហម្បិ អរហត្តាធិគមេន អបេតរាគាទិកិញ្ចនោ បរិបុណ្ណធម្មកោដ្ឋាសោ អហោសិន្តិ.

ធម្មិកត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.