៧. សោណបោដិរិយបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ន តាវ សុបិតុំ ហោតីតិ អាយស្មតោ សោណស្ស បោដិរិយបុត្តស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ សិខិស្ស ភគវតោ កាលេ វនចរោ ហុត្វា ជីវន្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ កុរញ្ជិយផលំ សត្ថុនោ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កបិលវត្ថុស្មិំ បោដិរិយស្ស នាម គាមភោជកស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, សោណោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ភទ្ទិយស្ស សាកិយរញ្ញោ សេនាបតិ អហោសិ. អថ ភទ្ទិយរាជេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន បព្ពជិតេ, សេនាបតិ ‘‘រាជាបិ នាម បព្ពជិ, កិំ មយ្ហំ ឃរាវាសេនា’’តិ បព្ពជិ? បព្ពជិត្វា បន និទ្ទារាមោ វិហរតិ, ន ភាវនមនុយុញ្ជតិ. តំ ភគវា អនុបិយាយំ អម្ពវនេ វិហរន្តោ អត្តនោ ឱភាសំ ផរាបេត្វា តេនស្ស សតិំ ជនេត្វា ឥមាយ គាថាយ តំ ឱវទន្តោ –

១៩៣. ‘‘ន តាវ សុបិតុំ ហោតិ, រត្តិ នក្ខត្តមាលិនី;

បដិជគ្គិតុមេវេសា, រត្តិ ហោតិ វិជានតា.

១៩៤. ‘‘ហត្ថិក្ខន្ធាវបតិតំ, កុញ្ជរោ ចេ អនុក្កមេ;

សង្គាមេ មេ មតំ សេយ្យោ, យញ្ចេ ជីវេ បរាជិតោ’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ ន តាវ សុបិតុំ ហោតិ, រត្តិ នក្ខត្តមាលិនីតិ អដ្ឋហិ អក្ខណេហិ វជ្ជិតំ នវមំ ខណំ លភិត្វា ឋិតស្ស វិញ្ញុជាតិកស្ស យាវ ន អរហត្តំ ហត្ថគតំ ហោតិ, តាវ អយំ នក្ខត្តមាលិនី រត្តិ សុបិតុំ និទ្ទាយិតុំ ន ហោតិ, សុបនស្ស កាលោ ន ហោតិ. អបិច ខោ បដិជគ្គិតុមេវេសា, រត្តិ ហោតិ វិជានតាតិ ឯសា រត្តិ នាម មនុស្សានំ មិគបក្ខីនញ្ច និទ្ទូបគមនេន វិសេសតោ និស្សទ្ទវេលាភូតា បដិបត្តិំ អត្តនិ សញ្ជគ្គិតុំ ជាគរិយានុយោគមនុយុញ្ជិតុមេវ វិជានតា វិញ្ញុនា ឥច្ឆិតា ហោតីតិ.

តំ សុត្វា សោណោ សំវិគ្គតរមានសោ ហិរោត្តប្បំ បច្ចុបដ្ឋបេត្វា អព្ភោកាសិកង្គំ អធិដ្ឋាយ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ ‘‘ហត្ថិក្ខន្ធោវ បតិត’’ន្តិ ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ អវបតិតន្តិ អវមុខំ បតិតំ ឧទ្ធំបាទំ អធោមុខំ បតិតំ. កុញ្ជរោ ចេ អនុក្កមេតិ កុញ្ជរោ អនុក្កមេយ្យ ចេ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យទាហំ ហត្ថិមារុហិត្វា សង្គាមំ បវិដ្ឋោ ហត្ថិក្ខន្ធតោ បតិតោ, តទាហំ សង្គាមេ តេន ហត្ថិនា មទ្ទិតោ មតោ អហោសិំ ចេ, តំ មេ មរណំ សេយ្យោ, យញ្ចេ ឥទានិ កិលេសេហិ បរាជិតោ ជីវេយ្យំ, តំ ន សេយ្យោតិ. ឥមំ គាថំ វទន្តោយេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥២.១-៦) –

‘‘មិគលុទ្ទោ បុរេ អាសិំ, វិបិនេ វិចរំ អហំ;

អទ្ទសំ វិរជំ ពុទ្ធំ, សព្ពធម្មាន បារគុំ.

‘‘កុរញ្ជិយផលំ គយ្ហ, ពុទ្ធសេដ្ឋស្សទាសហំ;

បុញ្ញក្ខេត្តស្ស តាទិនោ, បសន្នោ សេហិ បាណិភិ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ‘‘សត្ថារា វុត្តំ, អត្តនា វុត្ត’’ន្តិ ឧភយញ្ហិ គាថំ ‘‘ហត្ថិក្ខន្ធាវបតិត’’ន្តិអាទិនា បច្ចុទាហាសិ. តេន ឥទមេវ អញ្ញាព្យាករណំ អហោសីតិ.

សោណបោដិរិយបុត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.