៥. សម្ពុលកច្ចានត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទេវោ ចាតិ អាយស្មតោ សម្ពុលកច្ចានត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ករោន្តោ ឥតោ ចតុនវុតិកប្បមត្ថកេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សតរំសិំ នាម បច្ចេកពុទ្ធំ និរោធា វុដ្ឋហិត្វា បិណ្ឌាយ ចរន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ តាលផលំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ មគធរដ្ឋេ គហបតិកុលេ និព្ពត្តិត្វា ‘‘សម្ពុលោ’’តិ លទ្ធនាមោ កច្ចានគោត្តតាយ សម្ពុលកច្ចានោតិ បញ្ញាយិត្ថ.

សោ វយប្បត្តោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា ហិមវន្តសមីបេ ភេរវាយ នាម បព្ពតគុហាយំ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ វិហរតិ. អថេកទិវសំ មហា អកាលមេឃោ សតបដលសហស្សបដលោ ថនេន្តោ គជ្ជន្តោ វិជ្ជុល្លតា និច្ឆារេន្តោ គឡគឡាយន្តោ ឧដ្ឋហិត្វា វស្សិតុំ អារភិ, អសនិយោ ផលិំសុ. តំ សទ្ទំ សុត្វា អច្ឆតរច្ឆុវនមហិំសហត្ថិអាទយោ ភីតតសិតា ភីតរវំ វិរវិំសុ. ថេរោ បន អារទ្ធវិបស្សនត្តា កាយេ ជីវិតេ ច និរបេក្ខោ វិគតលោមហំសោ តំ អចិន្តេន្តោ វិបស្សនាយមេវ កម្មំ ករោន្តោ ឃម្មាបគមេន ឧតុសប្បាយលាភេន សមាហិតចិត្តោ តាវទេវ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា សហ អភិញ្ញាហិ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥១.៨៥-៩០) –

‘‘សតរំសី នាម ភគវា, សយម្ភូ អបរាជិតោ;

វិវេកា វុដ្ឋហិត្វាន, គោចរាយាភិនិក្ខមិ.

‘‘ផលហត្ថោ អហំ ទិស្វា, ឧបគច្ឆិំ នរាសភំ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, តាលផលំ អទាសហំ.

‘‘ចតុន្នវុតិតោ កប្បេ, យំ ផលំ អទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ផលទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អត្តនោ បដិបត្តិំ បច្ចវេក្ខិត្វា សោមនស្សជាតោ ឧទានវសេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

១៨៩. ‘‘ទេវោ ច វស្សតិ, ទេវោ ច គឡគឡាយតិ,

ឯកកោ ចាហំ ភេរវេ ពិលេ វិហរាមិ;

តស្ស មយ្ហំ ឯកកស្ស ភេរវេ ពិលេ វិហរតោ,

នត្ថិ ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា លោមហំសោ វា.

១៩០. ‘‘ធម្មតា មមេសា យស្ស មេ, ឯកកស្ស ភេរវេ ពិលេ;

វិហរតោ នត្ថិ ភយំ វា, ឆម្ភិតត្តំ វា លោមហំសោ វា’’តិ. –

គាថាទ្វយំ អភាសិ.

តត្ថ ទេវោ ច វស្សតិ, ទេវោ ច គឡគឡាយតីតិ ទេវោ មេឃោ វស្សតិ ច, ‘‘គឡគឡា’’តិ ច ករោន្តោ គជ្ជតីតិ អត្ថោ. គជ្ជន្តស្ស ហិ អនុករណមេតំ. ឯកកោ ចាហំ ភេរវេ ពិលេ វិហរាមីតិ អហញ្ច ឯកកោ អសហាយោ សប្បដិភយាយំ បព្ពតគុហាយំ វសាមិ, តស្ស មយ្ហំ ឯវំភូតស្ស មេ សតោ នត្ថិ ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា លោមហំសោ វាតិ ចិត្តុត្រាសសញ្ញិតំ ភយំ វា តំនិមិត្តកំ សរីរស្ស ឆម្ភិតត្តំ វា លោមហំសនមត្តំ វា នត្ថិ.

កស្មាតិ តត្ថ ការណមាហ ‘‘ធម្មតា មមេសា’’តិ. អបរិញ្ញាតវត្ថុកស្ស ហិ តត្ថ អប្បហីនច្ឆន្ទរាគតាយ ភយាទិនា ភវិតព្ពំ, មយា បន សព្ពសោ តត្ថ បរិញ្ញាតំ, តត្ថ ច ឆន្ទរាគោ សមុច្ឆិន្នោ, តស្មា ភយាទីនំ អភាវោ ធម្មតា មមេសា មម ធម្មសភាវោ ឯសោតិ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

សម្ពុលកច្ចានត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.