៣. ឧបវាណត្ថេរគាថាវណ្ណនា

អរហំ សុគតោតិ អាយស្មតោ ឧបវាណត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ ទលិទ្ទកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ភគវតិ បរិនិព្ពុតេ តស្ស ធាតុំ គហេត្វា មនុស្សទេវនាគគរុឡកុម្ភណ្ឌយក្ខគន្ធព្ពេហិ សត្តរតនមយេ សត្តយោជនិកេ ថូបេ កតេ តត្ថ សុធោតំ អត្តនោ ឧត្តរាសង្គំ វេឡគ្គេ អាពន្ធិត្វា ធជំ កត្វា បូជំ អកាសិ. តំ គហេត្វា អភិសម្មតកោ នាម យក្ខសេនាបតិ ទេវេហិ ចេតិយបូជារក្ខណត្ថំ ឋបិតោ អទិស្សមានកាយោ អាកាសេ ធារេន្តោ ចេតិយំ តិក្ខត្តុំ បទក្ខិណំ អកាសិ. សោ តំ ទិស្វា ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នមានសោ អហោសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា ឧបវាណោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ជេតវនបដិគ្គហណេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ អរហត្តំ បត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៦.១២២-១៧៨) –

‘‘បទុមុត្តរោ នាម ជិនោ, សព្ពធម្មាន បារគូ;

ជលិត្វា អគ្គិក្ខន្ធោវ, សម្ពុទ្ធោ បរិនិព្ពុតោ.

‘‘មហាជនា សមាគម្ម, បូជយិត្វា តថាគតំ;

ចិត្តំ កត្វាន សុគតំ, សរីរំ អភិរោបយុំ.

‘‘សរីរកិច្ចំ កត្វាន, ធាតុំ តត្ថ សមានយុំ;

សទេវមនុស្សា សព្ពេ, ពុទ្ធថូបំ អកំសុ តេ.

‘‘បឋមា កញ្ចនមយា, ទុតិយា ច មណិមយា;

តតិយា រូបិយមយា, ចតុត្ថី ផលិកាមយា.

‘‘តត្ថ បញ្ចមិកា ចេវ, លោហិតង្កមយា អហុ;

ឆដ្ឋា មសារគល្លស្ស, សព្ពំ រតនមយូបរិ.

‘‘ជង្ឃា មណិមយា អាសិ, វេទិកា រតនាមយា;

សព្ពសោណ្ណមយោ ថូបោ, ឧទ្ធំ យោជនមុគ្គតោ.

‘‘ទេវា តត្ថ សមាគន្ត្វា, ឯកតោ មន្តយុំ តទា;

មយម្បិ ថូបំ កស្សាម, លោកនាថស្ស តាទិនោ.

‘‘ធាតុ អាវេណិកា នត្ថិ, សរីរំ ឯកបិណ្ឌិតំ;

ឥមម្ហិ ពុទ្ធថូបម្ហិ, កស្សាម កញ្ចុកំ មយំ.

‘‘ទេវា សត្តហិ រត្នេហិ, អញ្ញំ វឌ្ឍេសុំ យោជនំ;

ថូបោ ទ្វិយោជនុព្ពេធោ, តិមិរំ ព្យបហន្តិ សោ.

‘‘នាគា តត្ថ សមាគន្ត្វា, ឯកតោ មន្តយុំ តទា;

មនុស្សា ចេវ ទេវា ច, ពុទ្ធថូបំ អកំសុ តេ.

‘‘មា នោ បមត្តា អស្សុម្ហ, អប្បមត្តា សទេវកា;

មយម្បិ ថូបំ កស្សាម, លោកនាថស្ស តាទិនោ.

‘‘ឥន្ទនីលំ មហានីលំ, អថោ ជោតិរសំ មណិំ;

ឯកតោ សន្និបាតេត្វា, ពុទ្ធថូបំ អឆាទយុំ.

‘‘សព្ពំ មណិមយំ អាសិ, យាវតា ពុទ្ធចេតិយំ;

តិយោជនសមុព្ពេធំ, អាលោកករណំ តទា.

‘‘គរុឡា ច សមាគន្ត្វា, ឯកតោ មន្តយុំ តទា;

មនុស្សា ទេវនាគា ច, ពុទ្ធបូជំ អកំសុ តេ.

‘‘មា នោ បមត្តា អស្សុម្ហ, អប្បមត្តា សទេវកា;

មយម្បិ ថូបំ កស្សាម, លោកនាថស្ស តាទិនោ.

‘‘សព្ពំ មណិមយំ ថូបំ, អករុំ តេ ច កញ្ចុកំ;

យោជនំ តេបិ វឌ្ឍេសុំ, អាយតំ ពុទ្ធចេតិយំ.

‘‘ចតុយោជនមុព្ពេធោ, ពុទ្ធថូបោ វិរោចតិ;

ឱភាសេតិ ទិសា សព្ពា, សតរំសីវ ឧគ្គតោ.

‘‘កុម្ភណ្ឌា ច សមាគន្ត្វា, ឯកតោ មន្តយុំ តទា;

មនុស្សា ចេវ ទេវា ច, នាគា ច គរុឡា តថា.

‘‘បច្ចេកំ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស, អកំសុ ថូបមុត្តមំ;

មា នោ បមត្តា អស្សុម្ហ, អប្បមត្តា សទេវកា.

‘‘មយម្បិ ថូបំ កស្សាម, លោកនាថស្ស តាទិនោ;

រតនេហិ ឆាទេស្សាម, អាយតំ ពុទ្ធចេតិយំ.

‘‘យោជនំ តេបិ វឌ្ឍេសុំ, អាយតំ ពុទ្ធចេតិយំ;

បញ្ចយោជនមុព្ពេធោ, ថូបោ ឱភាសតេ តទា.

‘‘យក្ខា តត្ថ សមាគន្ត្វា, ឯកតោ មន្តយុំ តទា;

មនុស្សា ទេវនាគា ច, គរុឡា ច កុម្ភណ្ឌកា.

‘‘បច្ចេកំ ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស, អកំសុ ថូបមុត្តមំ;

មា នោ បមត្តា អស្សុម្ហ, អប្បមត្តា សទេវកា.

‘‘មយម្បិ ថូបំ កស្សាម, លោកនាថស្ស តាទិនោ;

ផលិកា ឆាទយិស្សាម, អាយតំ ពុទ្ធចេតិយំ.

‘‘យោជនំ តេបិ វឌ្ឍេសុំ, អាយតំ ពុទ្ធចេតិយំ;

ឆយោជនិកមុព្ពេធោ, ថូបោ ឱភាសតេ តទា.

‘‘គន្ធព្ពា ច សមាគន្ត្វា, ឯកតោ មន្តយុំ តទា;

មនុជា ទេវតា នាគា, កុម្ភណ្ឌា គរុឡា តថា.

‘‘សព្ពេ អកំសុ ពុទ្ធថូបំ, មយមេត្ថ អការកា;

មយម្បិ ថូបំ កស្សាម, លោកនាថស្ស តាទិនោ.

‘‘វេទិយោ សត្ត កត្វាន, ធជំ ឆត្តំ អកំសុ តេ;

សព្ពសោណ្ណមយំ ថូបំ, គន្ធព្ពា ការយុំ តទា.

‘‘សត្តយោជនមុព្ពេធោ, ថូបោ ឱភាសតេ តទា;

រត្តិន្ទិវា ន ញាយន្តិ, អាលោកោ ហោតិ សព្ពទា.

‘‘អភិភោន្តិ ន តស្សាភា, ចន្ទសូរា សតារកា;

សមន្តា យោជនសតេ, បទីបោបិ ន បជ្ជលិ.

‘‘តេន កាលេន យេ កេចិ, ថូបំ បូជេន្តិ មានុសា;

ន តេ ថូបំ អារុហន្តិ, អម្ពរេ ឧក្ខិបន្តិ តេ.

‘‘ទេវេហិ ឋបិតោ យក្ខោ, អភិសម្មតនាមកោ;

ធជំ វា បុប្ផទាមំ វា, អភិរោបេតិ ឧត្តរិំ.

‘‘ន តេ បស្សន្តិ តំ យក្ខំ, ទាមំ បស្សន្តិ គច្ឆតោ;

ឯវំ បស្សិត្វា គច្ឆន្តា, សព្ពេ គច្ឆន្តិ សុគ្គតិំ.

‘‘វិរុទ្ធា យេ បាវចនេ, បសន្នា យេ ច សាសនេ;

បាដិហីរំ ទដ្ឋុកាមា, ថូបំ បូជេន្តិ មានុសា.

‘‘នគរេ ហំសវតិយា, អហោសិំ ភតកោ តទា;

អាមោទិតំ ជនំ ទិស្វា, ឯវំ ចិន្តេសហំ តទា.

‘‘ឧឡារោ ភគវា នេសោ, យស្ស ធាតុឃរេ ទិសំ;

ឥមា ច ជនតា តុដ្ឋា, ការំ កុព្ពំ ន តប្បរេ.

‘‘អហម្បិ ការំ កស្សាមិ, លោកនាថស្ស តាទិនោ;

តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ភវិស្សាមិ អនាគតេ.

‘‘សុធោតំ រជកេនាហំ, ឧត្តរេយ្យំ បដំ មម;

វេឡគ្គេ អាលគ្គេត្វាន, ធជំ ឧក្ខិបិមម្ពរេ.

‘‘អភិសម្មតកោ គយ្ហ, អម្ពរេ ហាសិ មេ ធជំ;

វាតេរិតំ ធជំ ទិស្វា, ភិយ្យោ ហាសំ ជនេសហំ.

‘‘តត្ថ ចិត្តំ បសាទេត្វា, សមណំ ឧបសង្កមិំ;

តំ ភិក្ខុំ អភិវាទេត្វា, វិបាកំ បុច្ឆហំ ធជេ.

‘‘សោ មេ កថេសិ អានន្ទី, បីតិសញ្ជននំ មម;

តស្ស ធជស្ស វិបាកំ, អនុភោស្សសិ សព្ពទា.

‘‘ហត្ថិអស្សរថាបត្តី, សេនា ច ចតុរង្គិនី;

បរិវារេស្សន្តិ តំ និច្ចំ, ធជទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘សដ្ឋិតូរិយសហស្សានិ, ភេរិយោ សមលង្កតា;

បរិវារេស្សន្តិ តំ និច្ចំ, ធជទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘ឆឡសីតិ សហស្សានិ, នារិយោ សមលង្កតា;

វិចិត្តវត្ថាភរណា, អាមុក្កមណិកុណ្ឌលា.

‘‘អឡារបម្ហា ហសុលា, សុសញ្ញា តនុមជ្ឈិមា;

បរិវារេស្សន្តិ តំ និច្ចំ, ធជទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘តិំសកប្បសហស្សានិ, ទេវលោកេ រមិស្សសិ;

អសីតិក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជំ ករិស្សសិ.

‘‘សហស្សក្ខត្តុំ រាជា ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;

បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ.

‘‘កប្បសតសហស្សម្ហិ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘ទេវលោកា ចវិត្វាន, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

បុញ្ញកម្មេន សញ្ញុត្តោ, ព្រហ្មពន្ធុ ភវិស្សសិ.

‘‘អសីតិកោដិំ ឆឌ្ឌេត្វា, ទាសេ កម្មករេ ពហូ;

គោតមស្ស ភគវតោ, សាសនេ បព្ពជិស្សសិ.

‘‘អារាធយិត្វា សម្ពុទ្ធំ, គោតមំ សក្យបុង្គវំ;

ឧបវាណោតិ នាមេន, ហេស្សសិ សត្ថុ សាវកោ.

‘‘សតសហស្សេ កតំ កម្មំ, ផលំ ទស្សេសិ មេ ឥធ;

សុមុត្តោ សរវេគោវ, កិលេសេ ឈាបយិំ មម.

‘‘ចក្កវត្តិស្ស សន្តស្ស, ចាតុទ្ទីបិស្សរស្ស មេ;

តីណិ យោជនានិ សាមន្តា, ឧស្សីយន្តិ ធជា សទា.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ធជទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អថាយស្មា ឧបវាណោ ភគវតោ ឧបដ្ឋាកោ អហោសិ. តេន ច សមយេន ភគវតោ វាតាពាធោ ឧប្បជ្ជិ. ថេរស្ស ច គិហិសហាយោ ទេវហិតោ នាម ព្រាហ្មណោ សាវត្ថិយំ បដិវសតិ. សោ ថេរំ ចតូហិ បច្ចយេហិ បវេទេសិ. អថាយស្មា ឧបវាណោ និវាសេត្វា បត្តចីវរមាទាយ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស និវេសនំ ឧបគច្ឆិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘កេនចិ អញ្ញេន បយោជនេន ថេរោ អាគតោ’’តិ ញត្វា, ‘‘វទេយ្យាថ, ភន្តេ, កេនត្ថោ’’តិ អាហ. ថេរោ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស បយោជនំ អាចិក្ខន្តោ –

១៨៥. ‘‘អរហំ សុគតោ លោកេ, វាតេហាពាធិកោ មុនិ;

សចេ ឧណ្ហោទកំ អត្ថិ, មុនិនោ ទេហិ ព្រាហ្មណ.

១៨៦. ‘‘បូជិតោ បូជនេយ្យានំ, សក្ករេយ្យាន សក្កតោ;

អបចិតោបចេយ្យានំ, តស្ស ឥច្ឆាមិ ហាតវេ’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តស្សត្ថោ – យោ ឥមស្មិំ លោកេ បូជនេយ្យានំ បូជេតព្ពេហិ សក្កាទីហិ ទេវេហិ មហាព្រហ្មាទីហិ ច ព្រហ្មេហិ បូជិតោ, សក្ករេយ្យានំ សក្កាតព្ពេហិ ពិម្ពិសារកោសលរាជាទីហិ សក្កតោ, អបចេយ្យានំ អបចាយិតព្ពេហិ មហេសីហិ ខីណាសវេហិ អបចិតោ, កិលេសេហិ អារកត្តាទិនា អរហំ, សោភនគមនាទិនា សុគតោ សព្ពញ្ញូ មុនិ មយ្ហំ សត្ថា ទេវទេវោ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា, សោ ទានិ វាតេហិ វាតហេតុ វាតក្ខោភនិមិត្តំ អាពាធិកោ ជាតោ. សចេ, ព្រាហ្មណ, ឧណ្ហោទកំ អត្ថិ, តស្ស វាតាពាធវូបសមនត្ថំ តំ ហាតវេ ឧបនេតុំ ឥច្ឆាមីតិ. តំ សុត្វា ព្រាហ្មណោ ឧណ្ហោទកំ តទនុរូបំ វាតារហញ្ច ភេសជ្ជំ ភគវតោ ឧបនាមេសិ. តេន ច សត្ថុ រោគោ វូបសមិ. តស្ស ភគវា អនុមោទនំ អកាសីតិ.

ឧបវាណត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.