១. មិគសិរត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យតោ អហំ បព្ពជិតោតិ អាយស្មតោ មិគសិរត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ កស្សបស្ស ភគវតោ កាលេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ សត្ថារំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ កុសដ្ឋកំ អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ កោសលរដ្ឋេ ព្រាហ្មណកុលេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា មិគសិរនក្ខត្តេន ជាតត្តា មិគសិរោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គតោ ឆវសីសមន្តំ នាម សិក្ខិ, យំ បរិជប្បេត្វា តិវស្សមត្ថកេ មតានម្បិ សីសំ នខេន អាកោដេត្វា ‘‘អយំ សត្តោ អសុកដ្ឋានេ និព្ពត្តោ’’តិ ជានាតិ.

សោ ឃរាវាសំ អនិច្ឆន្តោ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា តំ វិជ្ជំ និស្សាយ លោកេន សក្កតោ គរុកតោ លាភី ហុត្វា វិចរន្តោ សាវត្ថិំ ឧបគតោ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា អត្តនោ អានុភាវំ បកាសេន្តោ – ‘‘អហំ, ភោ គោតម, មតានំ និព្ពត្តដ្ឋានំ ជានាមី’’តិ វត្វា, ‘‘កថំ បន ត្វំ ជានាសី’’តិ វុត្តេ, ‘‘ឆវសីសានិ អាហរាបេត្វា មន្តំ បរិជប្បេត្វា នខេន សីសំ អាកោដេន្តោ និរយាទិកំ តេហិ តេហិ និព្ពត្តដ្ឋានំ ជានាមី’’តិ កថេសិ. អថស្ស ភគវា បរិនិព្ពុតស្ស ភិក្ខុនោ សីសកបាលំ អាហរាបេត្វា, ‘‘កថេហិ តាវ តស្ស គតិំ, យស្សិទំ សីសកបាល’’ន្តិ អាហ. សោ តំ កបាលំ មន្តំ បរិជប្បេត្វា នខេន អាកោដេត្វា នេវ អន្តំ ន កោដិំ បស្សតិ. អថ សត្ថារា, ‘‘ន សក្កោសិ បរិព្ពាជកា’’តិ វុត្តេ, ‘‘ឧបបរិក្ខិស្សាមិ តាវា’’តិ វត្វា បុនប្បុនំ បរិវត្តេន្តោបិ ន បស្សតេវ. ពាហិរកមន្តេន ហិ ខីណាសវស្ស គតិំ កថំ ជានិស្សតិ, អថស្ស មត្ថកតោ កច្ឆេហិ ច សេទោ មុច្ចិ. សោ លជ្ជិត្វា តុណ្ហីភូតោ អដ្ឋាសិ. សត្ថា ‘‘កិលមសិ បរិព្ពាជកា’’តិ អាហ. សោ ‘‘អាម, កិលមាមិ, ន ឥមស្ស គតិំ ជានាមិ, តុម្ហេ បន ជានាថា’’តិ. ‘‘អហំ ឯតំ ជានាមិ, ឥតោ ឧត្តរិតរម្បិ ជានាមី’’តិ វត្វា ‘‘និព្ពានំ គតោ សោ’’តិ អាហ. បរិព្ពាជកោ ‘‘ឥមំ វិជ្ជំ មយ្ហំ ទេថា’’តិ អាហ. ‘‘តេន ហិ បព្ពជា’’តិ វត្វា តំ បព្ពាជេត្វា បឋមំ សមថកម្មដ្ឋានេ និយោជេត្វា ឈានាភិញ្ញាសុ បតិដ្ឋិតស្ស វិបស្សនាយ កម្មំ ឧបទិសិ. សោ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៨.៥៦-៦០) –

‘‘កស្សបស្ស ភគវតោ, ព្រាហ្មណស្ស វុសីមតោ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, កុសដ្ឋកមទាសហំ.

‘‘ឥមស្មិំយេវ កប្បស្មិំ, កុសដ្ឋកមទាសហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, កុសដ្ឋកស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

១៨១. ‘‘យតោ អហំ បព្ពជិតោ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេ;

វិមុច្ចមានោ ឧគ្គច្ឆិំ, កាមធាតុំ ឧបច្ចគំ.

១៨២. ‘‘ព្រហ្មុនោ បេក្ខមានស្ស, តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេ;

អកុប្បា មេ វិមុត្តីតិ, សព្ពសំយោជនក្ខយា’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ យតោ អហំ បព្ពជិតោ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាសនេតិ យតោ បភុតិ អហំ បព្ពជិតោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សាសនេ, បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ. វិមុច្ចមានោ ឧគ្គច្ឆិន្តិ សំកិលេសបក្ខតោ បឋមំ តាវ សមថវិបស្សនាហិ វិមុច្ចមានោ វោទានធម្មសវនេន ឧដ្ឋហិំ. ឯវំ ឧគ្គច្ឆន្តោ កាមធាតុំ ឧបច្ចគំ អនាគាមិមគ្គេន អច្ចន្តមេវ កាមធាតុំ អតិក្កមិំ.

ព្រហ្មុនោ បេក្ខមានស្ស, តតោ ចិត្តំ វិមុច្ចិ មេតិ សទេវកស្ស លោកស្ស អគ្គភូតត្តា សេដ្ឋដ្ឋេន ព្រហ្មុនោ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ មហាករុណាយោគេន ‘‘អយំ កុលបុត្តោ មម សាសនេ បព្ពជិត្វា កថំ នុ ខោ បដិបជ្ជតី’’តិ បេក្ខន្តស្ស តតោ អនាគាមិមគ្គាធិគមតោ បច្ឆា អគ្គមគ្គាធិគមេន មម ចិត្តំ សព្ពសំកិលេសតោ អច្ចន្តមេវ មុច្ចិ. អកុប្បា មេ វិមុត្តីតិ, សព្ពសំយោជនក្ខយាតិ តថាវិមុត្តចិត្តត្តា ឯវ សព្ពេសំ សំយោជនានំ ខយា បរិក្ខយា ឥតិ ឯវំ អកុប្បា មេ វិមុត្តីតិ អញ្ញំ ព្យាកាសិ.

មិគសិរត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.