៨. ភរតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ឯហិ, នន្ទក, គច្ឆាមាតិ អាយស្មតោ ភរតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ មនុញ្ញទស្សនំ មុទុសុខសម្ផស្សំ ឧបាហនទ្វយំ គហេត្វា គច្ឆន្តោ សត្ថារំ ចង្កមន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ ឧបាហនា ឧបនាមេត្វា, ‘‘អភិរុហតុ ភគវា ឧបាហនា, យំ មម អស្ស ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយា’’តិ អាហ. អភិរុហិ ភគវា តស្ស អនុគ្គណ្ហនត្ថំ ឧបាហនា. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ ចម្បានគរេ គហបតិកុលេ និព្ពត្តិ, ភរតោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ សោណត្ថេរស្ស បព្ពជិតភាវំ សុត្វា ‘‘សោបិ នាម បព្ពជី’’តិ សញ្ជាតសំវេគោ បព្ពជិត្វា កតបុព្ពកិច្ចោ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៤៨.៧១-៨៩) –

‘‘អនោមទស្សី ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

ទិវាវិហារា និក្ខម្ម, បថមារុហិ ចក្ខុមា.

‘‘បានធិំ សុកតំ គយ្ហ, អទ្ធានំ បដិបជ្ជហំ;

តត្ថទ្ទសាសិំ សម្ពុទ្ធំ, បត្តិកំ ចារុទស្សនំ.

‘‘សកំ ចិត្តំ បសាទេត្វា, នីហរិត្វាន បានធិំ;

បាទមូលេ ឋបេត្វាន, ឥទំ វចនមព្រវិំ.

‘‘អភិរូហ មហាវីរ, សុគតិន្ទ វិនាយក;

ឥតោ ផលំ លភិស្សាមិ, សោ មេ អត្ថោ សមិជ្ឈតុ.

‘‘អនោមទស្សី ភគវា, លោកជេដ្ឋោ នរាសភោ;

បានធិំ អភិរូហិត្វា, ឥទំ វចនមព្រវិ.

‘‘យោ បានធិំ មេ អទាសិ, បសន្នោ សេហិ បាណិភិ;

តមហំ កិត្តយិស្សាមិ, សុណាថ មម ភាសតោ.

‘‘ពុទ្ធស្ស គិរមញ្ញាយ, សព្ពេ ទេវា សមាគតា;

ឧទគ្គចិត្តា សុមនា, វេទជាតា កតញ្ជលី.

‘‘បានធីនំ បទានេន, សុខិតោយំ ភវិស្សតិ;

បញ្ចបញ្ញាសក្ខត្តុញ្ច, ទេវរជ្ជំ ករិស្សតិ.

‘‘សហស្សក្ខត្តុំ រាជា ច, ចក្កវត្តី ភវិស្សតិ;

បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ.

‘‘អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេ, ឱក្កាកកុលសម្ភវោ;

គោតមោ នាម គោត្តេន, សត្ថា លោកេ ភវិស្សតិ.

‘‘តស្ស ធម្មេសុ ទាយាទោ, ឱរសោ ធម្មនិម្មិតោ;

សព្ពាសវេ បរិញ្ញាយ, និព្ពាយិស្សតិនាសវោ.

‘‘ទេវលោកេ មនុស្សេ វា, និព្ពត្តិស្សតិ បុញ្ញវា;

ទេវយានបដិភាគំ, យានំ បដិលភិស្សតិ.

‘‘បាសាទា សិវិកា វយ្ហំ, ហត្ថិនោ សមលង្កតា;

រថា វាជញ្ញសំយុត្តា, សទា បាតុភវន្តិ មេ.

‘‘អគារា និក្ខមន្តោបិ, រថេន និក្ខមិំ អហំ;

កេសេសុ ឆិជ្ជមានេសុ, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘លាភា មយ្ហំ សុលទ្ធំ មេ, វាណិជ្ជំ សុប្បយោជិតំ;

ទត្វាន បានធិំ ឯកំ, បត្តោម្ហិ អចលំ បទំ.

‘‘អបរិមេយ្យេ ឥតោ កប្បេ, យំ បានធិមទាសហំ;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, បានធិស្ស ឥទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

ឆឡភិញ្ញោ បន ហុត្វា អត្តនោ កនិដ្ឋភាតិកេន នន្ទកត្ថេរេន ហេដ្ឋា វុត្តនយេន អញ្ញាព្យាករណេ កតេ ‘‘ឥទានិ នន្ទកោបិ អរហា ជាតោ, ហន្ទ មយំ ឧភោបិ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា វុសិតព្រហ្មចរិយតំ និវេទេស្សាមាតិ ឧប្បន្នំ បរិវិតក្កំ នន្ទកត្ថេរស្ស កថេន្តោ –

១៧៥. ‘‘ឯហិ នន្ទក គច្ឆាម, ឧបជ្ឈាយស្ស សន្តិកំ;

សីហនាទំ នទិស្សាម, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សម្មុខា.

១៧៦. ‘‘យាយ នោ អនុកម្បាយ, អម្ហេ បព្ពាជយី មុនិ;

សោ នោ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោ’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ នន្ទកាតិ អាលបនំ. ឯហីតិ តស្ស អត្តនោ សន្តិកករណំ. គច្ឆាមាតិ តេន អត្តនា ច ឯកជ្ឈំ កាតព្ពកិរិយាវចនំ, ឧបជ្ឈាយស្សាតិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស, សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិ សមន្តចក្ខុនា ពុទ្ធចក្ខុនា ច សត្តានំ អាសយានុសយចរិតាទីនំ យថាភូតវិលោកនេន សទេវកស្ស លោកស្ស វជ្ជាវជ្ជំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ វិសេសតោ ឧបជ្ឈាយោតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. យទត្ថំ គមនំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សីហនាទំ នទិស្សាម, ពុទ្ធសេដ្ឋស្ស សម្មុខា’’តិ អាហ. យថាភុច្ចគុណាភិព្យាហារតាយ អភីតនាទភាវតោ សីហនាទំ ពុទ្ធស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តតោ ឯវ សព្ពសត្តុត្តមតាយ សេដ្ឋស្ស, ពុទ្ធានំ វា សាវកពុទ្ធាទីនំ សេដ្ឋស្ស សម្មុខា បុរតោ នទិស្សាមាតិ អត្ថោ.

យថា បន សីហនាទំ នទិតុកាមោ, តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យាយា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ យាយាតិ យទត្ថំ, យាយ យទត្ថានុប្បត្តិយាតិ អត្ថោ. នោតិ អម្ហាកំ. អនុកម្បាយាតិ អនុគ្គណ្ហនេន អម្ហេ ទ្វេបិ បព្ពាជយិ បព្ពាជេសិ. មុនីតិ ភគវា. សោ នោ អត្ថោ អនុប្បត្តោតិ សោ អត្ថោ សព្ពេសំ សំយោជនានំ ខយភូតំ អរហត្តផលំ នោ អម្ហេហិ អនុប្បត្តោ, អធិគតោតិ អត្ថោ.

ភរតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.