៤. គង្គាតីរិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

តិណ្ណំ មេ តាលបត្តានន្តិអាទិកា អាយស្មតោ គង្គាតីរិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយំ កិរ បទុមុត្តរស្ស ភគវតោ កាលេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ សាសនេ អភិប្បសន្នោ ហុត្វា ភិក្ខុសង្ឃស្ស បានីយមទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវលោកេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ បុញ្ញានិ កត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ អញ្ញតរស្ស គហបតិស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ‘‘ទត្តោ’’តិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ ឃរាវាសំ វសន្តោ អគមនីយដ្ឋានភាវំ អជានិត្វា វីតិក្កមំ កត្វា បុន អគមនីយដ្ឋានភាវំ ញត្វា សំវេគជាតោ បព្ពជិត្វា តំ កម្មំ ជិគុច្ឆិត្វា លូខបដិបត្តិំ អនុតិដ្ឋន្តោ បំសុកូលចីវរំ ឆវសិត្តសទិសំ មត្តិកាបត្តញ្ច គហេត្វា គង្គាតីរេ តីហិ តាលបត្តេហិ កុដិកំ កត្វា វិហាសិ, តេនេវស្ស គង្គាតីរិយោតិ សមញ្ញា អហោសិ. សោ ‘‘អរហត្តំ អប្បត្វា ន កេនចិ សល្លបិស្សាមី’’តិ ចិត្តំ អធិដ្ឋាយ បឋមំ សំវច្ឆរំ តុណ្ហីភូតោ វចីភេទំ អករោន្តោវ វិហាសិ. ទុតិយេ សំវច្ឆរេ គោចរគាមេ អញ្ញតរាយ ឥត្ថិយា ‘‘មូគោ នុ ខោ នោ’’តិ វីមំសិតុកាមាយ បត្តេ ខីរំ អាសិញ្ចន្តិយា ហត្ថវិហារេ កតេបិ ឱកិរិតេ, ‘‘អលំ, ភគិនី’’តិ វាចំ និច្ឆរិ. តតិយេ បន សំវច្ឆរេ អន្តរវស្សេវ ឃដយន្តោ វាយមន្តោ អរហត្តំ បាបុណិ, តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.៥១-៥៦) –

‘‘បទុមុត្តរពុទ្ធស្ស, ភិក្ខុសង្ឃេ អនុត្តរេ;

បសន្នចិត្តោ សុមនោ, បានីឃដមបូរយិំ.

‘‘បព្ពតគ្គេ ទុមគ្គេ វា, អាកាសេ វាថ ភូមិយំ;

យទា បានីយមិច្ឆាមិ, ខិប្បំ និព្ពត្តតេ មម.

‘‘សតសហស្សិតោ កប្បេ, យំ ទានមទទិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, ទកទានស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហា បន ហុត្វា អត្តនោ បុព្ពភាគបដិបត្តិយា វិភាវនមុខេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

១២៧. ‘‘តិណ្ណំ មេ តាលបត្តានំ, គង្គាតីរេ កុដី កតា;

ឆវសិត្តោវ មេ បត្តោ, បំសុកូលញ្ច ចីវរំ.

១២៨. ‘‘ទ្វិន្នំ អន្តរវស្សានំ, ឯកា វាចា មេ ភាសិតា;

តតិយេ អន្តរវស្សម្ហិ, តមោខន្ធោ បទាលិតោ’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ តិណ្ណំ មេ តាលបត្តានំ, គង្គាតីរេ កុដី កតាតិ តាលរុក្ខតោ បហិតេហិ តីហិ តាលបណ្ណេហិ មយ្ហំ វស្សនបរិហរណត្ថំ គង្គាយ នទិយា តីរេ កុដិកា កតា. តេន អត្តនោ សេនាសនសន្តោសំ ទស្សេតិ. វុត្តញ្ហិ ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘បល្លង្កេន និសិន្នស្ស, ជណ្ណុកេ នាភិវស្សតិ;

អលំ ផាសុវិហារាយ, បហិតត្តស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ. (ថេរគា. ៩៨៥; មិ. ប. ៦.១.១);

‘‘តាលបត្តីន’’ន្តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ. ឆវសិត្តោវ មេ បត្តោតិ មយ្ហំ បត្តោ ឆវសិត្តសទិសោ, មតានំ ខីរសេចនកុណ្ឌសទិសោតិ អត្ថោ. បំសុកូលញ្ច ចីវរន្តិ ចីវរញ្ច មេ អន្តរមគ្គសុសានាទីសុ ឆឌ្ឌិតនន្តកេហិ កតំ បំសុកូលំ. បទទ្វយេន បរិក្ខារសន្តោសំ ទស្សេតិ.

ទ្វិន្នំ អន្តរវស្សានន្តិ ទ្វីសុ អន្តរវស្សេសុ បព្ពជិតតោ អរហត្តមប្បត្តសំវច្ឆរេសុ. ឯកា វាចា មេ ភាសិតាតិ ឯកា, ‘‘អលំ, ភគិនី’’តិ ខីរបដិក្ខេបវាចា ឯវ មយា វុត្តា, អញ្ញោ តត្ថ វចីភេទោ នាហោសិ. តេន ឧក្កំសគតំ កាយវចីសំយមំ ទស្សេតិ. តតិយេ អន្តរវស្សម្ហីតិ តតិយស្ស សំវច្ឆរស្ស អព្ភន្តរេ, តស្មិំ អបរិបុណ្ណេយេវ. តមោខន្ធោ បទាលិតោតិ អគ្គមគ្គេន តមោខន្ធោ ភិន្នោ, អវិជ្ជានុសយោ សមុច្ឆិន្នោតិ អត្ថោ. តេន តទេកដ្ឋតាយ សព្ពកិលេសានំ អនវសេសប្បហានំ វទតិ.

គង្គាតីរិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.