៣. វល្លិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា

មក្កដោ បញ្ចទ្វារាយន្តិអាទិកា អាយស្មតោ វល្លិយត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ឥតោ ឯកតិំសេ កប្បេ កុលគេហេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ ឯកទិវសំ កេនចិទេវ ករណីយេន អរញ្ញំ គតោ តត្ថ នារទំ នាម បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ រុក្ខមូលេ វសន្តំ ទិស្វា បសន្នមានសោ នឡេហិ សាលំ កត្វា តិណេហិ ឆាទេត្វា អទាសិ. ចង្កមនដ្ឋានញ្ចស្ស សោធេត្វា វាលុកា ឱកិរិត្វា អទាសិ. សោ តេន បុញ្ញកម្មេន ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ ព្រាហ្មណមហាសាលស្ស បុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, វល្លិយោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វយប្បត្តោ យោព្ពនមនុប្បត្តោ ឥន្ទ្រិយវសិកោ ហុត្វា វិចរន្តោ កល្យាណមិត្តសំសគ្គេន ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.៩៣-១០៣) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, ហារិតោ នាម បព្ពតោ;

សយម្ភូ នារទោ នាម, រុក្ខមូលេ វសី តទា.

‘‘នឡាគារំ ករិត្វាន, តិណេន ឆាទយិំ អហំ;

ចង្កមំ សោធយិត្វាន, សយម្ភុស្ស អទាសហំ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘តត្ថ មេ សុកតំ ព្យម្ហំ, នឡកុដិកនិម្មិតំ;

សដ្ឋិយោជនមុព្ពេធំ, តិំសយោជនវិត្ថតំ.

‘‘ចតុទ្ទសេសុ កប្បេសុ, ទេវលោកេ រមិំ អហំ;

ឯកសត្តតិក្ខត្តុញ្ច, ទេវរជ្ជមការយិំ.

‘‘ចតុត្តិំសតិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ;

បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ.

‘‘ធម្មបាសាទមារុយ្ហ, សព្ពាការវរូបមំ;

យទិច្ឆកាហំ វិហរេ, សក្យបុត្តស្ស សាសនេ.

‘‘ឯកតិំសេ ឥតោ កប្បេ, យំ កម្មមករិំ តទា;

ទុគ្គតិំ នាភិជានាមិ, នឡកុដិយិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា បុថុជ្ជនកាលេ អត្តនោ ចិត្តស្ស រូបាទិអារម្មណេសុ យថាកាមប្បវត្តិយា, ឥទានិ អរិយមគ្គេន និគ្គហិតភាវស្ស ច វិភាវនេន អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ –

១២៥. ‘‘មក្កដោ បញ្ចទ្វារាយំ, កុដិកាយំ បសក្កិយ;

ទ្វារេន អនុបរិយេតិ, ឃដ្ដយន្តោ មុហុំ មុហុំ.

១២៦. ‘‘តិដ្ឋ មក្កដ មា ធាវិ, ន ហិ តេ តំ យថា បុរេ;

និគ្គហីតោសិ បញ្ញាយ, នេវ ទូរំ គមិស្សសី’’តិ. – គាថាទ្វយំ អភាសិ;

តត្ថ ឃដ្ដយន្តោតិ អត្តនោ លោលភាវេន រុក្ខស្ស អញ្ញំ សាខំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញស្ស គហណេន អនេកវារំ តត្ថ រុក្ខំ ចាលេន្តោ ផលូបភោគមក្កដោ វិយ តេន តេន ចក្ខាទិទ្វារេន រូបាទិអារម្មណេសុ អញ្ញំ មុញ្ចិត្វា អញ្ញំ គណ្ហន្តោ ចិត្តសន្តានស្ស សមាទានវសេន និច្ចលំ ឋាតុំ អប្បទានេន អភិក្ខណំ ឃដ្ដយន្តោ ចាលេន្តោ តស្មិំយេវ រូបាទិអារម្មណេ អនុបរិវត្តតិ យថាកាមំ វិចរតិ. វត្តមានសមីបតាយ ចេត្ថ វត្តមានវចនំ. ឯវំ អនុបរិយន្តោ ច តិដ្ឋ, មក្កដ, មា ធាវិ ត្វំ, ចិត្តមក្កដ, ឥទានិ តិដ្ឋ មា ធាវិ, ឥតោ បដ្ឋាយ តេ ធាវិតុំ ន សក្កា, តស្មា ន ហិ តេ តំ យថា បូរេ យស្មា តំ អត្តភាវគេហំ បុព្ពេ វិយ ន តេ សេវិតំ បិហិតទ្វារភាវតោ, កិញ្ច និគ្គហីតោសិ បញ្ញាយ សយញ្ច ឥទានិ មគ្គបញ្ញាយ កិលេសាភិសង្ខារសង្ខាតានំ បាទានំ ឆេទនេន អច្ចន្តិកំ និគ្គហំ បត្តោសិ, តស្មា នេវ ទូរំ គមិស្សសិ ឥតោ អត្តភាវតោ ទូរំ ទុតិយាទិអត្តភាវំ នេវ គមិស្សសិ យាវចរិមកចិត្តំ ឯវ តេ គមនន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘នេតោ ទូរ’’ន្តិបិ បាឋោ, សោ ឯវត្ថោ.

វល្លិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.