១០. វសភត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បុព្ពេ ហនតិ អត្តានន្តិ អាយស្មតោ វសភត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ បុញ្ញានិ ឧបចិនន្តោ ពុទ្ធសុញ្ញេ លោកេ ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិត្វា វយប្បត្តោ ព្រាហ្មណានំ វិជ្ជាសិប្បេសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា នេក្ខម្មជ្ឈាសយតាយ ឃរាវាសំ បហាយ តាបសបព្ពជ្ជំ បព្ពជិត្វា ចុទ្ទសសហស្សតាបសបរិវារោ ហិមវន្តស្ស អវិទូរេ សមគ្គេ នាម បព្ពតេ អស្សមំ ការេត្វា វសន្តោ ឈានាភិញ្ញាយោ និព្ពត្តេត្វា តាបសានំ ឱវាទានុសាសនិយោ ទេន្តោ ឯកទិវសំ ឯវំ ចិន្តេសិ – ‘‘អហំ ខោ ទានិ ឥមេហិ តាបសេហិ សក្កតោ គរុកតោ បូជិតោ វិហរាមិ, មយា បន បូជេតព្ពោ ន ឧបលព្ភតិ, ទុក្ខោ ខោ បនាយំ លោកេ យទិទំ អគរុវាសោ’’តិ. ឯវំ បន ចិន្តេត្វា បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការតាយ បុរិមពុទ្ធានំ ចេតិយេ អត្តនា កតំ បូជាសក្ការំ អនុស្សរិត្វា ‘‘យំនូនាហំ បុរិមពុទ្ធេ ឧទ្ទិស្ស បុលិនចេតិយំ កត្វា បូជំ ករេយ្យ’’ន្តិ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ឥទ្ធិយា បុលិនថូបំ សុវណ្ណមយំ មាបេត្វា សុវណ្ណមយាទីហិ តិសហស្សមត្តេហិ បុប្ផេហិ ទេវសិកំ បូជំ ករោន្តោ យាវតាយុកំ បុញ្ញានិ កត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ កាលំ កត្វា ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តោ. តត្ថបិ យាវតាយុកំ ឋត្វា តតោ ចុតោ តាវតិំសេ និព្ពត្តិត្វា អបរាបរំ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ វេសាលិយំ លិច្ឆវិរាជកុលេ និព្ពត្តិត្វា វសភោតិ លទ្ធនាមោ វយប្បត្តោ ភគវតោ វេសាលិគមនេ ពុទ្ធានុភាវំ ទិស្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥០.៥៧-៩២) –

‘‘ហិមវន្តស្សាវិទូរេ, សមគ្គោ នាម បព្ពតោ;

អស្សមោ សុកតោ មយ្ហំ, បណ្ណសាលា សុមាបិតា.

‘‘នារទោ នាម នាមេន, ជដិលោ ឧគ្គតាបនោ;

ចតុទ្ទសសហស្សានិ, សិស្សា បរិចរន្តិ មំ.

‘‘បដិសល្លីនកោ សន្តោ, ឯវំ ចិន្តេសហំ តទា;

សព្ពោ ជនោ មំ បូជេតិ, នាហំ បូជេមិ កិញ្ចនំ.

‘‘ន មេ ឱវាទកោ អត្ថិ, វត្តា កោចិ ន វិជ្ជតិ;

អនាចរិយុបជ្ឈាយោ, វនេ វាសំ ឧបេមហំ.

‘‘ឧបាសមានោ យមហំ, គរុចិត្តំ ឧបដ្ឋហេ;

សោ មេ អាចរិយោ នត្ថិ, វនវាសោ និរត្ថកោ.

‘‘អាយាគំ មេ គវេសិស្សំ, គរុំ ភាវនិយំ តថា;

សាវស្សយោ វសិស្សាមិ, ន កោចិ គរហិស្សតិ.

‘‘ឧត្តានកូលា នទិកា, សុបតិត្ថា មនោរមា;

សំសុទ្ធបុលិនាកិណ្ណា, អវិទូរេ មមស្សមំ.

‘‘នទិំ អមរិកំ នាម, ឧបគន្ត្វានហំ តទា;

សំវឌ្ឍយិត្វា បុលិនំ, អកំ បុលិនចេតិយំ.

‘‘យេ តេ អហេសុំ សម្ពុទ្ធា, ភវន្តករណា មុនី;

តេសំ ឯតាទិសោ ថូបោ, តំ និមិត្តំ ករោមហំ.

‘‘ករិត្វា បុលិនំ ថូបំ, សោវណ្ណំ មាបយិំ អហំ;

សោណ្ណកិង្កណិបុប្ផានិ, សហស្សេ តីណិ បូជយិំ.

‘‘សាយបាតំ នមស្សាមិ, វេទជាតោ កតញ្ជលី;

សម្មុខា វិយ សម្ពុទ្ធំ, វន្ទិំ បុលិនចេតិយំ.

‘‘យទា កិលេសា ជាយន្តិ, វិតក្កា គេហនិស្សិតា;

សរាមិ សុកតំ ថូបំ, បច្ចវេក្ខាមិ តាវទេ.

‘‘ឧបនិស្សាយ វិហរំ, សត្ថវាហំ វិនាយកំ;

កិលេសេ សំវសេយ្យាសិ, ន យុត្តំ តវ មារិស.

‘‘សហ អាវជ្ជិតេ ថូបេ, គារវំ ហោតិ មេ តទា;

កុវិតក្កេ វិនោទេសិំ, នាគោ តុត្តដ្ដិតោ យថា.

‘‘ឯវំ វិហរមានំ មំ, មច្ចុរាជាភិមទ្ទថ;

តត្ថ កាលង្កតោ សន្តោ, ព្រហ្មលោកមគច្ឆហំ.

‘‘យាវតាយុំ វសិត្វាន, តិទិវេ ឧបបជ្ជហំ;

អសីតិក្ខត្តុំ ទេវិន្ទោ, ទេវរជ្ជមការយិំ.

‘‘សតានំ តីណិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ;

បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ.

‘‘សោណ្ណកិង្កណិបុប្ផានំ, វិបាកំ អនុភោមហំ;

ធាតីសតសហស្សានិ, បរិវារេន្តិ មំ ភវេ.

‘‘ថូបស្ស បរិចិណ្ណត្តា, រជោជល្លំ ន លិម្បតិ;

គត្តេ សេទា ន មុច្ចន្តិ, សុប្បភាសោ ភវាមហំ.

‘‘អហោ មេ សុកតោ ថូបោ, សុទិដ្ឋាមរិកា នទី;

ថូបំ កត្វាន បុលិនំ, បត្តោម្ហិ អចលំ បទំ.

‘‘កុសលំ កត្តុកាមេន, ជន្តុនា សារគាហិនា;

នត្ថិ ខេត្តំ អខេត្តំ វា, បដិបត្តីវ សាធកា.

‘‘យថាបិ ពលវា បោសោ, អណ្ណវំតរិតុស្សហេ;

បរិត្តំ កដ្ឋមាទាយ, បក្ខន្ទេយ្យ មហាសរំ.

‘‘ឥមាហំ កដ្ឋំ និស្សាយ, តរិស្សាមិ មហោទធិំ;

ឧស្សាហេន វីរិយេន, តរេយ្យ ឧទធិំ នរោ.

‘‘តថេវ មេ កតំ កម្មំ, បរិត្តំ ថោកកញ្ច យំ;

តំ កម្មំ ឧបនិស្សាយ, សំសារំ សមតិក្កមិំ.

‘‘បច្ឆិមេ ភវេ សម្បត្តេ, សុក្កមូលេន ចោទិតោ;

សាវត្ថិយំ បុរេ ជាតោ, មហាសាលេ សុអឌ្ឍកេ.

‘‘សទ្ធា មាតា បិតា មយ្ហំ, ពុទ្ធស្ស សរណំ គតា;

ឧភោ ទិដ្ឋបទា ឯតេ, អនុវត្តន្តិ សាសនំ.

‘‘ពោធិបបដិកំ គយ្ហ, សោណ្ណថូបមការយុំ;

សាយបាតំ នមស្សន្តិ, សក្យបុត្តស្ស សម្មុខា.

‘‘ឧបោសថម្ហិ ទិវសេ, សោណ្ណថូបំ វិនីហរុំ;

ពុទ្ធស្ស វណ្ណំ កិត្តេន្តា, តិយាមំ វីតិនាមយុំ.

‘‘សហ ទិស្វានហំ ថូបំ, សរិំ បុលិនចេតិយំ;

ឯកាសនេ និសីទិត្វា, អរហត្តមបាបុណិំ.

‘‘គវេសមានោ តំ វីរំ, ធម្មសេនាបតិទ្ទសំ;

អគារា និក្ខមិត្វាន, បព្ពជិំ តស្ស សន្តិកេ.

‘‘ជាតិយា សត្តវស្សេន, អរហត្តមបាបុណិំ;

ឧបសម្បាទយី ពុទ្ធោ, គុណមញ្ញាយ ចក្ខុមា.

‘‘ទារកេនេវ សន្តេន, កិរិយំ និដ្ឋិតំ មយា;

កតំ មេ ករណីយជ្ជ, សក្យបុត្តស្ស សាសនេ.

‘‘សព្ពវេរភយាតីតោ, សព្ពសង្គាតិគោ ឥសិ;

សាវកោ តេ មហាវីរ, សោណ្ណថូបស្សិទំ ផលំ.

‘‘កិលេសា ឈាបិតា មយ្ហំ…បេ… កតំ ពុទ្ធស្ស សាសន’’ន្តិ.

អរហត្តំ បន បត្វា ទាយកានុគ្គហំ ករោន្តោ តេហិ ឧបនីតេ បច្ចយេ ន បដិក្ខិបតិ, យថាលទ្ធេយេវ បរិភុញ្ជតិ. តំ បុថុជ្ជនា ‘‘អយំ កាយទឡ្ហិពហុលោ អរក្ខិតចិត្តោ’’តិ មញ្ញមានា អវមញ្ញន្តិ. ថេរោ តំ អគណេន្តោវ វិហរតិ. តស្ស បន អវិទូរេ អញ្ញតរោ កុហកភិក្ខុ បាបិច្ឆោ សមានោ អប្បិច្ឆោ វិយ សន្តុដ្ឋោ វិយ អត្តានំ ទស្សេន្តោ លោកំ វញ្ចេន្តោ វិហរតិ. មហាជនោ តំ អរហន្តំ វិយ សម្ភាវេតិ. អថស្ស សក្កោ ទេវានមិន្ទោ តំ បវត្តិំ ញត្វា ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា, ‘‘ភន្តេ, កិំ នាម កុហកោ ករោតី’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ បាបិច្ឆំ គរហន្តោ –

១៣៩. ‘‘បុព្ពេ ហនតិ អត្តានំ, បច្ឆា ហនតិ សោ បរេ;

សុហតំ ហន្តិ អត្តានំ, វីតំសេនេវ បក្ខិមា.

១៤០. ‘‘ន ព្រាហ្មណោ ពហិវណ្ណោ, អន្តោវណ្ណោ ហិ ព្រាហ្មណោ;

យស្មិំ បាបានិ កម្មានិ, ស វេ កណ្ហោ សុជម្បតី’’តិ. – គាថាទ្វយមាហ;

តត្ថ បុព្ពេ ហនតិ អត្តានន្តិ កុហកបុគ្គលោ អត្តនោ កុហកវុត្តិយា លោកំ វញ្ចេន្តោ បាបិច្ឆតាទីហិ បាបធម្មេហិ បឋមមេវ អត្តានំ ហនតិ, អត្តនោ កុសលកោដ្ឋាសំ វិនាសេតិ. បច្ឆា ហនតិ សោ បរេតិ សោ កុហកោ បឋមំ តាវ វុត្តនយេន អត្តានំ ហន្ត្វា បច្ឆា បរេ យេហិ ‘‘អយំ ភិក្ខុ បេសលោ អរិយោ’’តិ វា សម្ភាវេន្តេហិ ការា កតា, តេ ហនតិ តេសំ ការានិ អត្តនិ កតានិ អមហប្ផលានិ កត្វា បច្ចយវិនាសនេន វិនាសេតិ. សតិបិ កុហកស្ស ឧភយហននេ អត្តហននេ បន អយំ វិសេសោតិ ទស្សេន្តោ អាហ សុហតំ ហន្តិ អត្តានន្តិ. សោ កុហកោ អត្តានំ ហនន្តោ សុហតំ កត្វា ហន្តិ វិនាសេតិ, យថា កិំ? វីតំសេនេវ បក្ខិមាតិ, វីតំសោតិ ទីបកសកុណោ, តេន. បក្ខិមាតិ សាកុណិកោ. យថា តេន វីតំសសកុណេន អញ្ញេ សកុណេ វញ្ចេត្វា ហនន្តោ អត្តានំ ឥធ លោកេបិ ហនតិ វិញ្ញុគរហសាវជ្ជសភាវាទិនា, សម្បរាយំ បន ទុគ្គតិបរិក្កិលេសេន ហនតិយេវ, ន បន តេ សកុណេ បច្ឆា ហន្តុំ សក្កោតិ, ឯវំ កុហកោបិ កោហញ្ញេន លោកំ វញ្ចេត្វា ឥធ លោកេបិ អត្តានំ ហនតិ វិប្បដិសារវិញ្ញុគរហាទីហិ, បរលោកេបិ ទុគ្គតិបរិក្កិលេសេហិ, ន បន តេ បច្ចយទាយកេ អបាយទុក្ខំ បាបេតិ. អបិច កុហកោ ទក្ខិណាយ អមហប្ផលភាវករណេនេវ ទាយកំ ហនតីតិ វុត្តោ, ន និប្ផលភាវករណេន. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘ទុស្សីលស្ស មនុស្សភូតស្ស ទានំ ទត្វា សហស្សគុណា ទក្ខិណា បាដិកង្ខិតព្ពា’’តិ (ម. និ. ៣.៣៧៩). តេនាហ ‘‘សុហតំ ហន្តិ អត្តាន’’ន្តិ.

ឯវំ ពាហិរបរិមជ្ជនមត្តេ ឋិតា បុគ្គលា សុទ្ធា នាម ន ហោន្តិ, អព្ភន្តរសុទ្ធិយា ឯវ បន សុទ្ធា ហោន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ព្រាហ្មណោ’’តិ ទុតិយំ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – ឥរិយាបថសណ្ឋបនាទិពហិសម្បត្តិមត្តេន ព្រាហ្មណោ ន ហោតិ. សម្បត្តិអត្ថោ ហិ ឥធ វណ្ណ-សទ្ទោ. អព្ភន្តរេ បន សីលាទិសម្បត្តិយា ព្រាហ្មណោ ហោតិ, ‘‘ពាហិតបាបោ ព្រាហ្មណោ’’តិ កត្វា. តស្មា ‘‘យស្មិំ បាបានិ លាមកានិ កម្មានិ សំវិជ្ជន្តិ, ឯកំសេន សោ កណ្ហោ និហីនបុគ្គលោ’’តិ សុជម្បតិ, ទេវានមិន្ទ, ជានាហិ. តំ សុត្វា សក្កោ កុហកភិក្ខុំ តជ្ជេត្វា ‘‘ធម្មេ វត្តាហី’’តិ ឱវទិត្វា សកដ្ឋានមេវ គតោ.

វសភត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកនិបាតេ បឋមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.