១. ឧត្តរត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ទុកនិបាតេ នត្ថិ កោចិ ភវោ និច្ចោតិអាទិកា អាយស្មតោ ឧត្តរត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បុញ្ញំ ឧបចិនន្តោ សុមេធស្ស ភគវតោ កាលេ វិជ្ជាធរោ ហុត្វា អាកាសេន វិចរតិ. តេន ច សមយេន សត្ថា តស្ស អនុគ្គណ្ហនត្ថំ វនន្តរេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេ និសីទិ ឆព្ពណ្ណពុទ្ធរំសិយោ វិស្សជ្ជេន្តោ. សោ អន្តលិក្ខេន គច្ឆន្តោ ភគវន្តំ ទិស្វា បសន្នចិត្តោ អាកាសតោ ឱរុយ្ហ សុវិសុទ្ធេហិ វិបុលេហិ កណិការបុប្ផេហិ ភគវន្តំ បូជេសិ, បុប្ផានិ ពុទ្ធានុភាវេន សត្ថុ ឧបរិ ឆត្តាការេន អដ្ឋំសុ, សោ តេន ភិយ្យោសោមត្តាយ បសន្នចិត្តោ ហុត្វា អបរភាគេ កាលំ កត្វា តាវតិំសេ និព្ពត្តិត្វា ឧឡារំ ទិព្ពសម្បត្តិំ អនុភវន្តោ យាវតាយុកំ តត្ថ ឋត្វា តតោ ចុតោ ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ ព្រាហ្មណមហាសាលបុត្តោ ហុត្វា និព្ពត្តិ, ឧត្តរោតិស្ស នាមំ អហោសិ. សោ វិញ្ញុតំ បត្តោ ព្រាហ្មណវិជ្ជាសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា ជាតិយា រូបេន វិជ្ជាយ វយេន សីលាចារេន ច លោកស្ស សម្ភាវនីយោ ជាតោ. តស្ស តំ សម្បត្តិំ ទិស្វា វស្សការោ មគធមហាមត្តោ អត្តនោ ធីតរំ ទាតុកាមោ ហុត្វា អត្តនោ អធិប្បាយំ បវេទេសិ. សោ និស្សរណជ្ឈាសយតាយ តំ បដិក្ខិបិត្វា កាលេន កាលំ ធម្មសេនាបតិំ បយិរុបាសន្តោ តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា វត្តសម្បន្នោ ហុត្វា ថេរំ ឧបដ្ឋហតិ.

តេន ច សមយេន ថេរស្ស អញ្ញតរោ អាពាធោ ឧប្បន្នោ, តស្ស ភេសជ្ជត្ថាយ ឧត្តរោ សាមណេរោ បាតោវ បត្តចីវរមាទាយ វិហារតោ និក្ខន្តោ អន្តរាមគ្គេ តឡាកស្ស តីរេ បត្តំ ឋបេត្វា ឧទកសមីបំ គន្ត្វា មុខំ ធោវតិ. អថ អញ្ញតរោ ឧមង្គចោរោ អារក្ខបុរិសេហិ អនុពទ្ធោ អគ្គទ្វារេនេវ នគរតោ និក្ខមិត្វា បលាយន្តោ អត្តនា គហិតំ រតនភណ្ឌិកំ សាមណេរស្ស បត្តេ បក្ខិបិត្វា បលាយិ. សាមណេរោ បត្តសមីបំ ឧបគតោ. ចោរំ អនុពន្ធន្តា រាជបុរិសា សាមណេរស្ស បត្តេ ភណ្ឌិកំ ទិស្វា, ‘‘អយំ ចោរោ, ឥមិនា ចោរិយំ កត’’ន្តិ សាមណេរំ បច្ឆាពាហំ ពន្ធិត្វា វស្សការស្ស ព្រាហ្មណស្ស ទស្សេសុំ. វស្សការោ ច តទា រញ្ញោ វិនិច្ឆយេ និយុត្តោ ហុត្វា ឆេជ្ជភេជ្ជំ អនុសាសតិ. សោ ‘‘បុព្ពេ មម វចនំ នាទិយិ, សុទ្ធបាសណ្ឌិយេសុ បព្ពជី’’តិ ច ពទ្ធាឃាតត្តា កម្មំ អសោធេត្វាវ ជីវន្តមេវ តំ សូលេ ឧត្តាសេសិ.

អថស្ស ភគវា ញាណបរិបាកំ ឱលោកេត្វា តំ ឋានំ គន្ត្វា វិប្ផុរន្តហត្ថនខមណិមយូខសម្ភិន្នសិតាភតាយ បគ្ឃរន្តជាតិហិង្គុលកសុវណ្ណរសធារំ វិយ ជាលាគុណ្ឋិតមុទុតលុនទីឃង្គុលិហត្ថំ ឧត្តរស្ស សីសេ ឋបេត្វា, ‘‘ឧត្តរ, ឥទំ តេ បុរិមកម្មស្ស ផលំ ឧប្បន្នំ, តត្ថ តយា បច្ចវេក្ខណពលេន អធិវាសនា កាតព្ពា’’តិ វត្វា អជ្ឈាសយានុរូបំ ធម្មំ ទេសេសិ. ឧត្តរោ អមតាភិសេកសទិសេន សត្ថុ ហត្ថសម្ផស្សេន សញ្ជាតប្បសាទសោមនស្សតាយ ឧឡារំ បីតិបាមោជ្ជំ បដិលភិត្វា យថាបរិចិតំ វិបស្សនាមគ្គំ សមារូឡ្ហោ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា សត្ថុ ច ទេសនាវិលាសេន តាវទេវ មគ្គបដិបាដិយា សព្ពកិលេសេ ខេបេត្វា ឆឡភិញ្ញោ អហោសិ. តេន វុត្តំ អបទានេ (អប. ថេរ ២.៥៦.៥៥-៩២) –

‘‘សុមេធោ នាម សម្ពុទ្ធោ, ពាត្តិំសវរលក្ខណោ;

វិវេកកាមោ ភគវា, ហិមវន្តមុបាគមិ.

‘‘អជ្ឈោគាហេត្វា ហិមវន្តំ, អគ្គោ ការុណិកោ មុនិ;

បល្លង្កំ អាភុជិត្វាន, និសីទិ បរិសុត្តមោ.

‘‘វិជ្ជាធរោ តទា អាសិំ, អន្តលិក្ខចរោ អហំ;

តិសូលំ សុគតំ គយ្ហ, គច្ឆាមិ អម្ពរេ តទា.

‘‘បព្ពតគ្គេ យថា អគ្គិ, បុណ្ណមាយេវ ចន្ទិមា;

វនំ ឱភាសតេ ពុទ្ធោ, សាលរាជាវ ផុល្លិតោ.

‘‘វនគ្គា និក្ខមិត្វាន, ពុទ្ធរំសីភិធាវរេ;

នឡគ្គិវណ្ណសង្កាសា, ទិស្វា ចិត្តំ បសាទយិំ.

‘‘វិចិនំ អទ្ទសំ បុប្ផំ, កណិការំ ទេវគន្ធិកំ;

តីណិ បុប្ផានិ អាទាយ, ពុទ្ធសេដ្ឋមបូជយិំ.

‘‘ពុទ្ធស្ស អានុភាវេន, តីណិ បុប្ផានិ មេ តទា;

ឧទ្ធំវណ្ដា អធោបត្តា, ឆាយំ កុព្ពន្តិ សត្ថុនោ.

‘‘តេន កម្មេន សុកតេន, ចេតនាបណិធីហិ ច;

ជហិត្វា មានុសំ ទេហំ, តាវតិំសមគច្ឆហំ.

‘‘តត្ថ មេ សុកតំ ព្យម្ហំ, កណិការីតិ ញាយតិ;

សដ្ឋិយោជនមុព្ពេធំ, តិំសយោជនវិត្ថតំ.

‘‘សហស្សកណ្ឌំ សតភេណ្ឌុ, ធជាលុ ហរិតាមយំ;

សតសហស្សនិយ្យូហា, ព្យម្ហេ បាតុភវិំសុ មេ.

‘‘សោណ្ណមយា មណិមយា, លោហិតង្កមយាបិ ច;

ផលិកាបិ ច បល្លង្កា, យេនិច្ឆកា យទិច្ឆកា.

‘‘មហារហញ្ច សយនំ, តូលិកា វិកតីយុតំ;

ឧទ្ធលោមិញ្ច ឯកន្តំ, ពិម្ពោហនសមាយុតំ.

‘‘ភវនា និក្ខមិត្វាន, ចរន្តោ ទេវចារិកំ;

យថា ឥច្ឆាមិ គមនំ, ទេវសង្ឃបុរក្ខតោ.

‘‘បុប្ផស្ស ហេដ្ឋា តិដ្ឋាមិ, ឧបរិច្ឆទនំ មម;

សមន្តា យោជនសតំ, កណិការេហិ ឆាទិតំ.

‘‘សដ្ឋិតូរិយសហស្សានិ, សាយំ បាតំ ឧបដ្ឋហុំ;

បរិវារេន្តិ មំ និច្ចំ, រត្តិន្ទិវមតន្ទិតា.

‘‘តត្ថ នច្ចេហិ គីតេហិ, តាឡេហិ វាទិតេហិ ច;

រមាមិ ខិឌ្ឌា រតិយា, មោទាមិ កាមកាមហំ.

‘‘តត្ថ ភុត្វា បិវិត្វា ច, មោទាមិ តិទសេ តទា;

នារីគណេហិ សហិតោ, មោទាមិ ព្យម្ហមុត្តមេ.

‘‘សតានំ បញ្ចក្ខត្តុញ្ច, ទេវរជ្ជមការយិំ;

សតានំ តីណិក្ខត្តុញ្ច, ចក្កវត្តី អហោសហំ;

បទេសរជ្ជំ វិបុលំ, គណនាតោ អសង្ខិយំ.

‘‘ភវេ ភវេ សំសរន្តោ, មហាភោគំ លភាមហំ;

ភោគេ មេ ឩនតា នត្ថិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ទុវេ ភវេ សំសរាមិ, ទេវត្តេ អថ មានុសេ;

អញ្ញំ គតិំ ន ជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ទុវេ កុលេ បជាយាមិ, ខត្តិយេ ចាបិ ព្រាហ្មណេ;

នីចេ កុលេ ន ជានាមិ, ពុទ្ធបូជាយិទំ ផលំ.

‘‘ហត្ថិយានំ អស្សយានំ, សិវិកំ សន្ទមានិកំ;