១៩. បញ្ញាសនិបាតោ

១. តាលបុដត្ថេរគាថាវណ្ណនា

បញ្ញាសនិបាតេ កទា នុហន្តិអាទិកា អាយស្មតោ តាលបុដត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ រាជគហេ អញ្ញតរស្មិំ នដកុលេ និព្ពត្តិត្វា វិញ្ញុតំ បត្តោ កុលានុរូបេសុ នច្ចដ្ឋានេសុ និប្ផត្តិំ គន្ត្វា សកលជម្ពុទីបេ បាកដោ នដគាមណិ អហោសិ. សោ បញ្ចសតមាតុគាមបរិវារោ មហតា នដវិភវេន គាមនិគមរាជធានីសុ សមជ្ជំ ទស្សេត្វា, មហន្តំ បូជាសក្ការំ លភិត្វា, វិចរន្តោ រាជគហំ អាគន្ត្វា, នគរវាសីនំ សមជ្ជំ ទស្សេត្វា, លទ្ធសម្មានសក្ការោ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា, វន្ទិត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ ភគវន្តំ ឯតទវោច – ‘‘សុតមេតំ, ភន្តេ, បុព្ពកានំ អាចរិយបាចរិយានំ នដានំ ភាសមានានំ ‘យោ សោ នដោ រង្គមជ្ឈេ សមជ្ជមជ្ឈេ សច្ចាលិកេន ជនំ ហាសេតិ រមេតិ, សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បហាសានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតី’តិ, ឥធ ភគវា កិមាហា’’តិ. អថ នំ ភគវា តិក្ខត្តុំ បដិក្ខិបិ ‘‘មា មំ ឯតំ បុច្ឆី’’តិ. ចតុត្ថវារំ បុដ្ឋោ អាហ – ‘‘គាមណិ, ឥមេ សត្តា បកតិយាបិ រាគពន្ធនពទ្ធា ទោសពន្ធនពទ្ធា មោហពន្ធនពទ្ធា តេសំ ភិយ្យោបិ រជនីយេ ទោសនីយេ មោហនីយេ ធម្មេ ឧបសំហរន្តោ បមាទេត្វា កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា និរយេ ឧបបជ្ជតិ. សចេ បនស្ស ឯវំទិដ្ឋិ ហោតិ ‘យោ សោ នដោ រង្គមជ្ឈេ សមជ្ជមជ្ឈេ សច្ចាលិកេន ជនំ ហាសេតិ រមេតិ, សោ កាយស្ស ភេទា បរំ មរណា បហាសានំ ទេវានំ សហព្យតំ ឧបបជ្ជតី’’’តិ សាស្ស ហោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ. មិច្ឆាទិដ្ឋិស្ស ច ទ្វិន្នំ គតីនំ អញ្ញតរា គតិ ឥច្ឆិតព្ពា, និរយស្ស វា តិរច្ឆានយោនិយា វាតិ. តំ សុត្វា តាលបុដោ គាមណិ បរោទិ. ននុ គាមណិ បគេវ មយា បដិក្ខិត្តោ ‘‘មា មំ ឯតំ បុច្ឆី’’តិ (សំ. និ. ៤.៣៥៤)? ‘‘នាហំ, ភន្តេ, ឯតំ រោទាមិ, យំ មំ ភគវា នដានំ អភិសម្បរាយំ ឯវមាហា’’តិ. អបិ ចាហំ, ភន្តេ, បុព្ពកេហិ អាចរិយបាចរិយេហិ នដេហិ វញ្ចិតោ ‘‘នដោ មហាជនស្ស នដសមជ្ជំ ទស្សេត្វា សុគតិំ ឧបបជ្ជតី’’តិ. សោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា បដិលទ្ធសទ្ធោ បព្ពជិត្វា លទ្ធូបសម្បន្នោ វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បាបុណិ, អធិគតារហត្តោ បន អរហត្តប្បត្តិតោ បុព្ពេ យេនាការេន អត្តនោ ចិត្តំ និគ្គណ្ហនវសេន យោនិសោមនសិការោ ឧទបាទិ, តំ អនេកធា វិភជិត្វា ទស្សេតុំ –

១០៩៤. ‘‘កទា នុហំ បព្ពតកន្ទរាសុ, ឯកាកិយោ អទ្ទុតិយោ វិហស្សំ;

អនិច្ចតោ សព្ពភវំ វិបស្សំ, តំ មេ ឥទំ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ.

១០៩៥. ‘‘កទា នុហំ ភិន្នបដន្ធរោ មុនិ, កាសាវវត្ថោ អមមោ និរាសោ;

រាគញ្ច ទោសញ្ច តថេវ មោហំ, ហន្ត្វា សុខី បវនគតោ វិហស្សំ.

១០៩៦. ‘‘កទា អនិច្ចំ វធរោគនីឡំ, កាយំ ឥមំ មច្ចុជរាយុបទ្ទុតំ;

វិបស្សមានោ វីតភយោ វិហស្សំ, ឯកោ វនេ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ.

១០៩៧. ‘‘កទា នុហំ ភយជននិំ ទុខាវហំ, តណ្ហាលតំ ពហុវិធានុវត្តនិំ;

បញ្ញាមយំ តិខិណមសិំ គហេត្វា, ឆេត្វា វសេ តម្បិ កទា ភវិស្សតិ.

១០៩៨. ‘‘កទា នុ បញ្ញាមយមុគ្គតេជំ, សត្ថំ ឥសីនំ សហសាទិយិត្វា;

មារំ សសេនំ សហសា ភញ្ជិស្សំ, សីហាសនេ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ.

១០៩៩. ‘‘កទា នុហំ សព្ភិ សមាគមេសុ, ទិដ្ឋោ ភវេ ធម្មគរូហិ តាទិភិ;

យាថាវទស្សីហិ ជិតិន្ទ្រិយេហិ, បធានិយោ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ.

១១០០. ‘‘កទា នុ មំ តន្ទិ ខុទា បិបាសា, វាតាតបា កីដសរីសបា វា;

ន ពាធយិស្សន្តិ ន តំ គិរិព្ពជេ, អត្ថត្ថិយំ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ.

១១០១. ‘‘កទា នុ ខោ យំ វិទិតំ មហេសិនា, ចត្តារិ សច្ចានិ សុទុទ្ទសានិ;

សមាហិតត្តោ សតិមា អគច្ឆំ, បញ្ញាយ តំ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ.

១១០២. ‘‘កទា នុ រូបេ អមិតេ ច សទ្ទេ, គន្ធេ រសេ ផុសិតព្ពេ ច ធម្មេ;

អាទិត្តតោហំ សមថេហិ យុត្តោ, បញ្ញាយ ទច្ឆំ តទិទំ កទា មេ.

១១០៣. ‘‘កទា នុហំ ទុព្ពចនេន វុត្តោ, តតោ និមិត្តំ វិមនោ ន ហេស្សំ;

អថោ បសត្ថោបិ តតោ និមិត្តំ, តុដ្ឋោ ន ហេស្សំ តទិទំ កទា មេ.

១១០៤. ‘‘កទា នុ កដ្ឋេ ច តិណេ លតា ច, ខន្ធេ ឥមេហំ អមិតេ ច ធម្មេ;

អជ្ឈត្តិកានេវ ច ពាហិរានិ ច, សមំ តុលេយ្យំ តទិទំ កទា មេ.

១១០៥. ‘‘កទា នុ មំ បាវុសកាលមេឃោ, នវេន តោយេន សចីវរំ វនេ;

ឥសិប្បយាតម្ហិ បថេ វជន្តំ, ឱវស្សតេ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ.

១១០៦. ‘‘កទា មយូរស្ស សិខណ្ឌិនោ វនេ, ទិជស្ស សុត្វា គិរិគព្ភរេ រុតំ;

បច្ចុដ្ឋហិត្វា អមតស្ស បត្តិយា, សំចិន្តយេ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ.

១១០៧. ‘‘កទា នុ គង្គំ យមុនំ សរស្សតិំ, បាតាលខិត្តំ វឡវាមុខញ្ច;

អសជ្ជមានោ បតរេយ្យមិទ្ធិយា, វិភិំសនំ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ.

១១០៨. ‘‘កទា នុ នាគោវ អសង្គចារី, បទាលយេ កាមគុណេសុ ឆន្ទំ;

និព្ពជ្ជយំ សព្ពសុភំ និមិត្តំ, ឈានេ យុតោ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ.

១១០៩. ‘‘កទា ឥណដ្ដោវ ទលិទ្ទកោ និធិំ, អារាធយិត្វា ធនិកេហិ បីឡិតោ;

តុដ្ឋោ ភវិស្សំ អធិគម្ម សាសនំ, មហេសិនោ តំ នុ កទា ភវិស្សតិ.

១១១០. ‘‘ពហូនិ វស្សានិ តយាម្ហិ យាចិតោ, អគារវាសេន អលំ នុ តេ ឥទំ;

តំ ទានិ មំ បព្ពជិតំ សមានំ, កិំការណា ចិត្ត តុវំ ន យុញ្ជសិ.

១១១១. ‘‘ននុ អហំ ចិត្ត តយាម្ហិ យាចិតោ, គិរិព្ពជេ ចិត្រឆទា វិហង្គមា;

មហិន្ទឃោសត្ថនិតាភិគជ្ជិនោ, តេ តំ រមេស្សន្តិ វនម្ហិ ឈាយិនំ.

១១១២. ‘‘កុលម្ហិ មិត្តេ ច បិយេ ច ញាតកេ, ខិឌ្ឌារតិំ កាមគុណញ្ច លោកេ;

សព្ពំ បហាយ ឥមមជ្ឈុបាគតោ, អថោបិ ត្វំ ចិត្ត ន មយ្ហ តុស្សសិ.

១១១៣. ‘‘មមេវ ឯតំ ន ហិ ត្វំ បរេសំ, សន្នាហកាលេ បរិទេវិតេន កិំ;

សព្ពំ ឥទំ ចលមិតិ បេក្ខមានោ, អភិនិក្ខមិំ អមតបទំ ជិគីសំ.

១១១៤. ‘‘សុយុត្តវាទី ទ្វិបទានមុត្តមោ, មហាភិសក្កោ នរទម្មសារថិ;

ចិត្តំ ចលំ មក្កដសន្និភំ ឥតិ, អវីតរាគេន សុទុន្និវារយំ.

១១១៥. ‘‘កាមា ហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា, អវិទ្ទសូ យត្ថ សិតា បុថុជ្ជនា;

តេ ទុក្ខមិច្ឆន្តិ បុនព្ភវេសិនោ, ចិត្តេន នីតា និរយេ និរាកតា.

១១១៦. ‘‘មយូរកោញ្ចាភិរុតម្ហិ កាននេ, ទីបីហិ ព្យគ្ឃេហិ បុរក្ខតោ វសំ;

កាយេ អបេក្ខំ ជហ មា វិរាធយ, ឥតិស្សុ មំ ចិត្ត បុរេ និយុញ្ជសិ.

១១១៧. ‘‘ភាវេហិ ឈានានិ ច ឥន្ទ្រិយានិ ច, ពលានិ ពោជ្ឈង្គសមាធិភាវនា;

តិស្សោ ច វិជ្ជា ផុស ពុទ្ធសាសនេ, ឥតិស្សុ មំ ចិត្ត បុរេ និយុញ្ជសិ.

១១១៨. ‘‘ភាវេហិ មគ្គំ អមតស្ស បត្តិយា, និយ្យានិកំ សព្ពទុខក្ខយោគធំ;

អដ្ឋង្គិកំ សព្ពកិលេសសោធនំ, ឥតិស្សុ មំ ចិត្ត បុរេ និយុញ្ជសិ.

១១១៩. ‘‘ទុក្ខន្តិ ខន្ធេ បដិបស្ស យោនិសោ, យតោ ច ទុក្ខំ សមុទេតិ តំ ជហ;

ឥធេវ ទុក្ខស្ស ករោហិ អន្តំ, ឥតិស្សុ មំ ចិត្ត បុរេ និយុញ្ជសិ.

១១២០. ‘‘អនិច្ចំ ទុក្ខន្តិ វិបស្ស យោនិសោ, សុញ្ញំ អនត្តាតិ អឃំ វធន្តិ ច;

មនោវិចារេ ឧបរុន្ធ ចេតសោ, ឥតិស្សុ មំ ចិត្ត បុរេ និយុញ្ជសិ.

១១២១. ‘‘មុណ្ឌោ វិរូបោ អភិសាបមាគតោ, កបាលហត្ថោវ កុលេសុ ភិក្ខសុ;

យុញ្ជស្សុ សត្ថុវចនេ មហេសិនោ, ឥតិស្សុ មំ ចិត្ត បុរេ និយុញ្ជសិ.

១១២២. ‘‘សុសំវុតត្តោ វិសិខន្តរេ ចរំ, កុលេសុ កាមេសុ អសង្គមានសោ;

ចន្ទោ យថា ទោសិនបុណ្ណមាសិយា, ឥតិស្សុ មំ ចិត្ត បុរេ និយុញ្ជសិ.

១១២៣. ‘‘អារញ្ញិកោ ហោហិ ច បិណ្ឌបាតិកោ, សោសានិកោ ហោហិ ច បំសុកូលិកោ;

នេសជ្ជិកោ ហោហិ សទា ធុតេ រតោ, ឥតិស្សុ មំ ចិត្ត បុរេ និយុញ្ជសិ.

១១២៤. ‘‘រោបេត្វ រុក្ខានិ យថា ផលេសី, មូលេ តរុំ ឆេត្តុ តមេវ ឥច្ឆសិ;

តថូបមំ ចិត្តមិទំ ករោសិ, យំ មំ អនិច្ចម្ហិ ចលេ និយុញ្ជសិ.

១១២៥. ‘‘អរូប ទូរង្គម ឯកចារិ, ន តេ ករិស្សំ វចនំ ឥទានិហំ;

ទុក្ខា ហិ កាមា កដុកា មហព្ភយា, និព្ពានមេវាភិមនោ ចរិស្សំ.

១១២៦. ‘‘នាហំ អលក្ខ្យា អហិរិក្កតាយ វា,

ន ចិត្តហេតូ ន ច ទូរកន្តនា;

អាជីវហេតូ ច អហំ ន និក្ខមិំ,

កតោ ច តេ ចិត្ត បដិស្សវោ មយា.

១១២៧. ‘‘អប្បិច្ឆតា សប្បុរិសេហិ វណ្ណិតា, មក្ខប្បហានំ វូបសមោ ទុខស្ស;

ឥតិស្សុ មំ ចិត្ត តទា និយុញ្ជសិ, ឥទានិ ត្វំ គច្ឆសិ បុព្ពចិណ្ណំ.

១១២៨. ‘‘តណ្ហា អវិជ្ជា ច បិយាបិយញ្ច, សុភានិ រូបានិ សុខា ច វេទនា;

មនាបិយា កាមគុណា ច វន្តា, វន្តេ អហំ អាវមិតុំ ន ឧស្សហេ.

១១២៩. ‘‘សព្ពត្ថ តេ ចិត្ត វចោ កតំ មយា, ពហូសុ ជាតីសុ នមេសិ កោបិតោ;

អជ្ឈត្តសម្ភវោ កតញ្ញុតាយ តេ, ទុក្ខេ ចិរំ សំសរិតំ តយា កតេ.

១១៣០. ‘‘ត្វញ្ញេវ នោ ចិត្ត ករោសិ ព្រាហ្មណោ, ត្វំ ខត្តិយោ រាជទសី ករោសិ;

វេស្សា ច សុទ្ទា ច ភវាម ឯកទា, ទេវត្តនំ វាបិ តវេវ វាហសា.

១១៣១. ‘‘តវេវ ហេតូ អសុរា ភវាមសេ, ត្វំមូលកំ នេរយិកា ភវាមសេ;

អថោ តិរច្ឆានគតាបិ ឯកទា, បេតត្តនំ វាបិ តវេវ វាហសា.

១១៣២. ‘‘ននុ ទុព្ភិស្សសិ មំ បុនប្បុនំ, មុហុំ មុហុំ ចារណិកំវ ទស្សយំ;

ឧម្មត្តកេនេវ មយា បលោភសិ, កិញ្ចាបិ តេ ចិត្ត វិរាធិតំ មយា.

១១៣៣. ‘‘ឥទំ បុរេ ចិត្តមចារិ ចារិកំ, យេនិច្ឆកំ យត្ថកាមំ យថាសុខំ;

តទជ្ជហំ និគ្គហេស្សាមិ យោនិសោ, ហត្ថិប្បភិន្នំ វិយ អង្គុសគ្គហោ.

១១៣៤. ‘‘សត្ថា ច មេ លោកមិមំ អធិដ្ឋហិ, អនិច្ចតោ អទ្ធុវតោ អសារតោ;

បក្ខន្ទ មំ ចិត្ត ជិនស្ស សាសនេ, តារេហិ ឱឃា មហតា សុទុត្តរា.

១១៣៥. ‘‘ន តេ ឥទំ ចិត្ត យថា បុរាណកំ, នាហំ អលំ តុយ្ហ វសេ និវត្តិតុំ;

មហេសិនោ បព្ពជិតោម្ហិ សាសនេ, ន មាទិសា ហោន្តិ វិនាសធារិនោ.

១១៣៦. ‘‘នគា សមុទ្ទា សរិតា វសុន្ធរា, ទិសា ចតស្សោ វិទិសា អធោ ទិវា;

សព្ពេ អនិច្ចា តិភវា ឧបទ្ទុតា, កុហិំ គតោ ចិត្ត សុខំ រមិស្សសិ.

១១៣៧. ‘‘ធិតិប្បរំ កិំ មម ចិត្ត កាហិសិ, ន តេ អលំ ចិត្ត វសានុវត្តកោ;

ន ជាតុ ភស្តំ ឧភតោមុខំ ឆុបេ, ធិរត្ថុ បូរំ នវសោតសន្ទនិំ.

១១៣៨. ‘‘វរាហឯណេយ្យវិគាឡ្ហសេវិតេ, បព្ភារកុដ្ដេ បកតេវ សុន្ទរេ;

នវម្ពុនា បាវុសសិត្តកាននេ, តហិំ គុហាគេហគតោ រមិស្សសិ.

១១៣៩. ‘‘សុនីលគីវា សុសិខា សុបេខុនា, សុចិត្តបត្តច្ឆទនា វិហង្គមា;

សុមញ្ជុឃោសត្ថនិតាភិគជ្ជិនោ, តេ តំ រមេស្សន្តិ វនម្ហិ ឈាយិនំ.

១១៤០. ‘‘វុដ្ឋម្ហិ ទេវេ ចតុរង្គុលេ តិណេ, សំបុប្ផិតេ មេឃនិភម្ហិ កាននេ;

នគន្តរេ វិដបិសមោ សយិស្សំ, តំ មេ មុទូ ហេហិតិ តូលសន្និភំ.

១១៤១. ‘‘តថា តុ កស្សាមិ យថាបិ ឥស្សរោ, យំ លព្ភតិ តេនបិ ហោតុ មេ អលំ;

ន តាហំ កស្សាមិ យថា អតន្ទិតោ, ពិឡារភស្តំវ យថា សុមទ្ទិតំ.

១១៤២. ‘‘តថា តុ កស្សាមិ យថាបិ ឥស្សរោ, យំ លព្ភតិ តេនបិ ហោតុ មេ អលំ;

វិរិយេន តំ មយ្ហ វសានយិស្សំ, គជំវ មត្តំ កុសលង្កុសគ្គហោ.

១១៤៣. ‘‘តយា សុទន្តេន អវដ្ឋិតេន ហិ, ហយេន យោគ្គាចរិយោវ ឧជ្ជុនា;

បហោមិ មគ្គំ បដិបជ្ជិតុំ សិវំ, ចិត្តានុរក្ខីហិ សទា និសេវិតំ.

១១៤៤. ‘‘អារម្មណេ តំ ពលសា និពន្ធិសំ, នាគំវ ថម្ភម្ហិ ទឡ្ហាយ រជ្ជុយា;

តំ មេ សុគុត្តំ សតិយា សុភាវិតំ, អនិស្សិតំ សព្ពភវេសុ ហេហិសិ.

១១៤៥. ‘‘បញ្ញាយ ឆេត្វា វិបថានុសារិនំ, យោគេន និគ្គយ្ហ បថេ និវេសិយ;

ទិស្វា សមុទយំ វិភវញ្ច សម្ភវំ, ទាយាទកោ ហេហិសិ អគ្គវាទិនោ.

១១៤៦. ‘‘ចតុព្ពិបល្លាសវសំ អធិដ្ឋិតំ, គាមណ្ឌលំវ បរិនេសិ ចិត្ត មំ;

ននុ សំយោជនពន្ធនច្ឆិទំ, សំសេវសេ ការុណិកំ មហាមុនិំ.

១១៤៧. ‘‘មិគោ យថា សេរិ សុចិត្តកាននេ, រម្មំ គិរិំ បាវុសអព្ភមាលិនិំ;

អនាកុលេ តត្ថ នគេ រមិស្សំ, អសំសយំ ចិត្ត បរា ភវិស្សសិ.

១១៤៨. ‘‘យេ តុយ្ហ ឆន្ទេន វសេន វត្តិនោ,

នរា ច នារី ច អនុភោន្តិ យំ សុខំ;

អវិទ្ទសូ មារវសានុវត្តិនោ,

ភវាភិនន្ទី តវ ចិត្ត សាវកា’’តិ.

តត្ថ កទា នុហន្តិ កទា នុ អហំ. បព្ពតកន្ទរាសូតិ បព្ពតេសុ ច កន្ទរេសុ ច, បព្ពតស្ស វា កន្ទរាសុ. ឯកាកិយោតិ ឯកកោ. អទ្ទុតិយោតិ និត្តណ្ហោ. តណ្ហា ហិ បុរិសស្ស ទុតិយា នាម. វិហស្សន្តិ វិហរិស្សាមិ. អនិច្ចតោ សព្ពភវំ វិបស្សន្តិ កាមភវាទិភេទំ សព្ពម្បិ ភវំ ‘‘ហុត្វា អភាវដ្ឋេន អនិច្ច’’ន្តិ វិបស្សន្តោ កទា នុ វិហរិស្សន្តិ យោជនា. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ, ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ, យំ ទុក្ខំ តទនត្តា’’តិ វចនតោ (សំ. និ. ៣.១៥) ឥតរម្បិ លក្ខណទ្វយំ វុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តំ មេ ឥទំ តំ នុ កទា ភវិស្សតីតិ តំ ឥទំ មេ បរិវិតក្កិតំ កទា នុ ភវិស្សតិ, កទា នុ ខោ មត្ថកំ បាបុណិស្សតីតិ អត្ថោ. តំ នូតិ ចេត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – កទា នុ ខោ អហំ មហាគជោ វិយ សង្ខលិកពន្ធនំ, គិហិពន្ធនំ ឆិន្ទិត្វា បព្ពជិត្វា កាយវិវេកំ បរិព្រូហយន្តោ ឯកាកី បព្ពតកន្ទរាសុ អទុតិយោ សព្ពត្ថ និរបេក្ខោ សព្ពសង្ខារគតំ អនិច្ចាទិតោ វិបស្សន្តោ វិហរិស្សាមីតិ.

ភិន្នបដន្ធរោតិ ភិន្នវត្ថធរោ, គាថាសុខត្ថំ នការាគមំ កត្វា វុត្តំ. សត្ថកច្ឆិន្នអគ្ឃផស្សវណ្ណភិន្នំ បដចីវរំ ធារេន្តោតិ អត្ថោ. មុនីតិ បព្ពជិតោ. អមមោតិ កុលេ វា គណេ វា មមត្តាភាវេន អមមោ. កត្ថចិបិ អារម្មណេ អាសីសនាយ អភាវេន និរាសោ. ហន្ត្វា សុខី បវនគតោ វិហស្សន្តិ រាគាទិកេ កិលេសេ អរិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្ទិត្វា មគ្គសុខេន ផលសុខេន សុខី មហាវនគតោ កទា នុ ខោ អហំ វិហរិស្សាមិ.

វធរោគនីឡន្តិ មរណស្ស ច រោគស្ស ច កុលាវកភូតំ. កាយំ ឥមន្តិ ឥមំ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតំ កាយំ. ខន្ធបញ្ចកោបិ ហិ ‘‘អវិជ្ជាគតស្ស, ភិក្ខវេ, បុរិសបុគ្គលស្ស តណ្ហានុគតស្ស អយមេវ កាយោ ពហិទ្ធា នាមរូប’’ន្តិអាទីសុ កាយោ វុច្ចតិ. មច្ចុជរាយុបទ្ទុតន្តិ មរណេន ចេវ ជរាយ ច បីឡិតំ, វិបស្សមានោ អហំ ភយហេតុបហានេន វីតភយោ, តំ នុ កទា ភវិស្សតីតិ អត្ថោ.

ភយជននិន្តិ បញ្ចវីសតិយា មហាភយានំ ឧប្បាទការណភូតំ កាយិកស្ស ច ចេតសិកស្ស ច សកលស្សបិ វដ្ដទុក្ខស្ស អាវហនតោ ទុខាវហំ. តណ្ហាលតំ ពហុវិធានុវត្តនិន្តិ ពហុវិធញ្ច អារម្មណំ ភវមេវ វា អនុវត្តតិ សន្តនោតីតិ ពហុវិធានុវត្តនិំ, តណ្ហាសង្ខាតលតំ. បញ្ញាមយន្តិ មគ្គបញ្ញាមយំ សុនិសិតំ អសិខគ្គំ វីរិយបគ្គហិតេន សទ្ធាហត្ថេន គហេត្វា សមុច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘កទា នុហំ វសេ’’តិ យំ បរិវិតក្កិតំ, តម្បិ កទា ភវិស្សតីតិ យោជនា.

ឧគ្គតេជន្តិ សមថវិបស្សនាវសេន និសិតតាយ តិក្ខតេជំ. សត្ថំ ឥសីនន្តិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធអរិយសាវកឥសីនំ សត្ថភូតំ. មារំ សសេនំ សហសា ភញ្ជិស្សន្តិ កិលេសសេនាយ សសេនំ អភិសង្ខារាទិមារំ សហសា សីឃមេវ ភញ្ជិស្សាមិ. សីហាសនេតិ ថិរាសនេ, អបរាជិតបល្លង្កេតិ អត្ថោ.

សព្ភិ សមាគមេសុ ទិដ្ឋោ ភវេតិ ធម្មគារវយុត្តតាយ ធម្មគរូហិ តាទិលក្ខណប្បត្តិយា តាទីហិ អវិបរីតទស្សិតាយ យាថាវទស្សីហិ អរិយមគ្គេនេវ បាបជិតិន្ទ្រិយតាយ ជិតិន្ទ្រិយេហិ ពុទ្ធាទីហិ សាធូហិ សមាគមេសុ ‘‘កទា នុ អហំ បធានិយោតិ ទិដ្ឋោ ភវេយ្យ’’ន្តិ យំ មេ បរិវិតក្កិតំ, តំ នុ កទា ភវិស្សតីតិ យោជនា. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ បទយោជនា វេទិតព្ពា, បទត្ថមត្តមេវ វណ្ណយិស្សាម.

តន្ទីតិ អាលសិយំ. ខុទាតិ ជិឃច្ឆា. កីដសរីសបាតិ កីដញ្ចេវ សរីសបា ច. ន ពាធយិស្សន្តីតិ មំ ន ព្យាធយិស្សន្តិ សុខទុក្ខសោមនស្សទោមនស្សានំ ឈានេហិ បដិពាហិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. គិរិព្ពជេតិ បព្ពតកន្ទរាយ. អត្ថត្ថិយន្តិ សទត្ថសង្ខាតេន អត្ថេន អត្ថិកំ.

យំ វិទិតំ មហេសិនាតិ យំ ចតុសច្ចំ មហេសិនា សម្មាសម្ពុទ្ធេន សយម្ភូញាណេន ញាតំ បដិវិទ្ធំ, តានិ ចត្តារិ សច្ចានិ អនុបចិតកុសលសម្ភារេហិ សុដ្ឋុ ទុទ្ទសានិ មគ្គសមាធិនា សមាហិតត្តោ, សម្មាសតិយា សតិមា, អរិយមគ្គបញ្ញាយ អហំ អគច្ឆំ បដិវិជ្ឈិស្សំ អធិគមិស្សន្តិ អត្ថោ.

រូបេតិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យរូបេ. អមិតេតិ ញាណេន អមិតេ, អបរិច្ឆិន្នេ អបរិញ្ញាតេតិ អត្ថោ. ផុសិតព្ពេតិ, ផោដ្ឋព្ពេ. ធម្មេតិ មនោវិញ្ញេយ្យធម្មេ. អមិតេតិ វា អបរិមាណេ នីលាទិវសេន អនេកភេទភិន្នេ រូបេ ភេរិសទ្ទាទិវសេន, មូលរសាទិវសេន, កក្ខឡមុទុតាទិវសេន, សុខទុក្ខាទិវសេន ច, អនេកភេទសទ្ទាទិកេ ចាតិ អត្ថោ. អាទិត្តតោតិ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ អាទិត្តភាវតោ. សមថេហិ យុត្តោតិ ឈានវិបស្សនាមគ្គសមាធីហិ សមន្នាគតោ. បញ្ញាយ ទច្ឆន្តិ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ទក្ខិស្សំ.

ទុព្ពចនេន វុត្តោតិ ទុរុត្តវចនេន ឃដ្ដិតោ. តតោ និមិត្តន្តិ ផរុសវាចាហេតុ. វិមនោ ន ហេស្សន្តិ ទោមនស្សិតោ ន ភវេយ្យំ. អថោតិ អថ. បសត្ថោតិ កេនចិ បសំសិតោ.

កដ្ឋេតិ ទារុក្ខន្ធេ. តិណេតិ តិណានំ ខន្ធេ. ឥមេតិ ឥមេ មម សន្តតិបរិយាបន្នេ បញ្ច ខន្ធេ. អមិតេ ច ធម្មេតិ តតោ អញ្ញេន ឥន្ទ្រិយក្ខន្ធេន អមិតេ រូបធម្មេ. តេនាហ – ‘‘អជ្ឈត្តិកានេវ ច ពាហិរានិ ចា’’តិ. សមំ តុលេយ្យន្តិ អនិច្ចាទិវសេន ចេវ អសារាទិឧបមាវសេន ច សព្ពំ សមមេវ កត្វា តីរេយ្យំ.

ឥសិប្បយាតម្ហិ បថេ វជន្តន្តិ ពុទ្ធាទីហិ មហេសីហិ សម្មទេវ បយាតេ សមថវិបស្សនាមគ្គេ វជន្តំ បដិបជ្ជន្តំ. បាវុសសមយេ កាលមេឃោ នវេន តោយេន វស្សោទកេន សចីវរំ បវនេ កទា នុ ឱវស្សតិ, តេមេតីតិ អត្តនោ អព្ភោកាសិកភាវបរិវិតក្កិតំ ទស្សេតិ.

មយូរស្ស សិខណ្ឌិនោ វនេ ទិជស្សាតិ មាតុកុច្ឆិតោ អណ្ឌកោសតោ ចាតិ ទ្វិក្ខត្តុំ ជាយនវសេន ទិជស្ស, សិខាសម្ភវេន សិខណ្ឌិនោ ច មយូរស្ស វនេ កទា បន គិរិគព្ភរេ រុតំ កេការវំ សុត្វា វេលំ សល្លក្ខិត្វា សយនតោ វុដ្ឋហិត្វា អមតស្ស បត្តិយា និព្ពានាធិគមាយ. សំចិន្តយេតិ វុច្ចមានេ ភវេ អនិច្ចាទិតោ មនសិ ករេយ្យំ វិបស្សេយ្យន្តិ អត្ថោ.

គង្គំ យមុនំ សរស្សតិន្តិ ឯតា មហានទិយោ អសជ្ជមានោ ភាវនាមយាយ ឥទ្ធិយា កទា នុ បតរេយ្យន្តិ យោជនា. បាតាលខិត្តំ ពឡវាមុខញ្ចាតិ បាតាយ អលំ បរិយត្តន្តិ បាតាលំ, តទេវ ខិត្តំ, បថវិយា សណ្ឋហនកាលេ តថា ឋិតន្តិ បាតាលខិត្តំ. យោជនសតិកាទិភេទានិ សមុទ្ទស្ស អន្តោបថវិយា តីរដ្ឋានានិ, យេសុ កានិចិ នាគាទីនំ វសនដ្ឋានានិ ហោន្តិ, កានិចិ សុញ្ញានិយេវ ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ. ពឡវាមុខន្តិ មហាសមុទ្ទេ មហន្តំ អាវដ្ដមុខំ. មហានិរយទ្វារស្ស ហិ វិវដកាលេ មហាអគ្គិក្ខន្ធោ តតោ និក្ខន្តោ តទភិមុខំ អនេកយោជនសតាយាមវិត្ថារំ ហេដ្ឋា សមុទ្ទបទេសំ ឌហតិ, តស្មិំ ទឌ្ឍេ ឧបរិ ឧទកំ អាវដ្ដាការេន បរិព្ភមន្តំ មហតា សទ្ទេន ហេដ្ឋា និបតតិ. តត្ថ ពឡវាមុខសមញ្ញា, ឥតិ តញ្ច បាតាលខិត្តំ ពឡវាមុខញ្ច វិភិំសនំ ភយានកំ អសជ្ជមានោ ឥទ្ធិយា កទា នុ បតរេយ្យន្តិ យំ បរិវិតក្កិតំ, តំ កទា នុ ភវិស្សតិ, ភាវនាមយំ ឥទ្ធិំ និព្ពត្តេត្វា កទា នុ ឯវំ ឥទ្ធិំ វឡញ្ជិស្សាមីតិ អត្ថោ.

នាគោវ អសង្គចារី បទាលយេតិ យថា មត្តវារណោ ទឡ្ហថម្ភំ ភិន្ទិត្វា អយសង្ខលិកំ វិទ្ធំសេត្វា អសង្គចារី វនំ បវិសិត្វា ឯកោ អទុតិយោ ហុត្វា អត្តនោ រុចិវសេន ចរតិ, ឯវមហំ កទា នុ សព្ពសុភំ និមិត្តំ និព្ពជ្ជយំ និរវសេសតោ វជ្ជយន្តោ កាមច្ឆន្ទវសោ អហុត្វា ឈានេ យុតោ បយុត្តោ កាមគុណេសុ ឆន្ទំ សម្មទេវ បទាលេយ្យំ ឆិន្ទេយ្យំ បជហេយ្យន្តិ យំ បរិវិតក្កិតំ, តំ នុ កទា ភវិស្សតិ.

ឥណដ្ដោវ ទលិទ្ទកោ និធិំ អារាធយិត្វាតិ យថា កោចិ ទលិទ្ទោ ជីវិកបកតោ ឥណំ គហេត្វា តំ សោធេតុំ អសក្កោន្តោ ឥណដ្ដោ ឥណេន អដ្ដិតោ ធនិកេហិ បីឡិតោ និធិំ អារាធយិត្វា អធិគន្ត្វា ឥណញ្ច សោធេត្វា សុខេន ច ជីវន្តោ តុដ្ឋោ ភវេយ្យ, ឯវំ អហម្បិ កទា នុ ឥណសទិសំ កាមច្ឆន្ទំ បហាយ មហេសិនោ អរិយធនសម្បុណ្ណតាយ មណិកនកាទិរតនសម្បុណ្ណនិធិសទិសំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ អធិគន្ត្វា តុដ្ឋោ ភវេយ្យន្តិ យំ បរិវិតក្កិតំ, តំ កទា នុ ភវិស្សតីតិ.

ឯវំ បព្ពជ្ជតោ បុព្ពេ នេក្ខម្មវិតក្កវសេន បវត្តំ អត្តនោ វិតក្កបវត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បព្ពជិត្វា យេហាការេហិ អត្តានំ ឱវទិត្វា អធិគច្ឆិ, តេ ទស្សេន្តោ ‘‘ពហូនិ វស្សានី’’តិអាទិកា គាថា អភាសិ. តត្ថ ពហូនិ វស្សានិ តយាម្ហិ យាចិតោ, អគារវាសេន អលំ នុ តេ ឥទន្តិ អនេកសំវច្ឆរានិ វិវិធទុក្ខានុពន្ធេន អគារមជ្ឈេ វាសេន អលំ បរិយត្តមេវ តេតិ, អម្ភោ ចិត្ត, ឥទំ តយា អនេកានិ សំវច្ឆរានិ អហំ អម្ហិ ននុ យាចិតោ. តំ ទានិ មំ បព្ពជិតំ សមានន្តិ តំ មំ តយា តថា ឧស្សាហនេន បព្ពជិតំ សមានំ កេន ការណេន ចិត្ត តុវំ ន យុញ្ជសិ, សមថវិបស្សនំ ឆឌ្ឌេត្វា និហីនេ អាលសិយេ និយោជេសីតិ អត្ថោ.

ននុ អហំ, ចិត្ត, តយាម្ហិ យាចិតោតិ, អម្ភោ ចិត្ត, អហំ តយា ននុ យាចិតោ អម្ហិ អាយាចិតោ មញ្ញេ. យទិ យាចិតោ, កស្មា ឥទានិ តទនុរូបំ ន បដិបជ្ជសីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘គិរិព្ពជេ’’តិអាទិនា យាចិតាការំ ទស្សេតិ. ចិត្រឆទា វិហង្គមា វិចិត្របេខុណបក្ខិនោ, មយូរាតិ អត្ថោ. មហិន្ទឃោសត្ថនិតាភិគជ្ជិនោតិ ជលឃោសត្ថនិតេន ហេតុនា សុដ្ឋុ គជ្ជនសីលា. តេ តំ រមេស្សន្តិ វនម្ហិ ឈាយិនន្តិ តេ មយូរា តំ វនេ ឈានបសុតំ រមេស្សន្តីតិ ននុ តយា យាចិតោតិ ទស្សេតិ.

កុលម្ហីតិ កុលបរិវដ្ដេ. ឥមមជ្ឈុបាគតោតិ ឥមំ អរញ្ញដ្ឋានំ បព្ពជ្ជំ វា អជ្ឈុបាគតោ. អថោបិ ត្វំ, ចិត្ត, ន មយ្ហ តុស្សសីតិ ត្វំ អនុវត្តិត្វា ឋិតម្បិ មំ នារាធេស្សសីតិ អត្ថោ.

មមេវ ឯតំ ន ហិ ត្វំ បរេសន្តិ ឯតំ, ចិត្ត, មមេវ តស្មា ត្វំ បរេសំ ន ហោសិ. ត្វំ បន អញ្ញេសំ វិយ កត្វា សន្នាហកាលេ កិលេសមារេ យុជ្ឈិតុំ ភាវនាសន្នាហកាលេ នតិ វត្វា បរិទេវិតេន កិំ បយោជនំ, ឥទានិ តំ អញ្ញថា វត្តិតុំ ន ទស្សាមីតិ អធិប្បាយោ. សព្ពំ ឥទំ ចលមិតិ បេក្ខមានោតិ យស្មា ‘‘ឥទំ ចិត្តំ អញ្ញញ្ច សព្ពំ តេភូមកសង្ខារំ ចលំ អនវដ្ឋិត’’ន្តិ បញ្ញាចក្ខុនា ឱលោកេន្តោ គេហតោ កាមេហិ ច អភិនិក្ខមិំ អមតបទំ និព្ពានំ ជិគីសំ បរិយេសន្តោ, តស្មា, ចិត្ត, អននុវត្តន្តោ និព្ពានំ បរិយេសនមេវ ករោមីតិ អធិប្បាយោ.

អវីតរាគេន សុទុន្និវារយំ ចិត្តំ ចលំ មក្កដសន្និភំ វនមក្កដសទិសំ ឥតិ សុយុត្តវាទី សុភាសិតវាទី ទ្វិបទានមុត្តមោ មហាភិសក្កោ នរទម្មសារថីតិ យោជនា.

អវិទ្ទសូ យត្ថ សិតា បុថុជ្ជនាតិ យត្ថ យេសុ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមេសុ ច សិតា បដិពទ្ធា តេ អន្ធបុថុជ្ជនា តេន កាមរាគេន បុនព្ភវេសិនោ ឯកន្តេនេវ ទុក្ខមិច្ឆន្តិ. ឥច្ឆន្តា ច ចិត្តេន នីតា និរយេ និរាកតាតិ ចិត្តវសិកា និរយសំវត្តនិកំ កម្មំ ករោន្តា ហិតសុខតោ និរាកតា ហុត្វា អត្តនោ ចិត្តេនេវ និរយេ នីតា ន អញ្ញថាតិ ចិត្តស្សេវ និគ្គហេតព្ពតំ ទស្សេតិ.

បុនបិ ចិត្តំយេវ និគ្គហេតុំ មន្តេន្តោ ‘‘មយូរកោញ្ចាភិរុតម្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មយូរកោញ្ចាភិរុតម្ហីតិ សិខីហិ សារសេហិ ច អភិកូជិតេ. ទីបីហិ ព្យគ្ឃេហិ បុរក្ខតោ វសន្តិ មេត្តាវិហារិតាយ ឯវរូបេហិ តិរច្ឆានគតេហិ បុរក្ខតោ បរិវារិតោ ហុត្វា វនេ វសន្តោ, ឯតេន សុញ្ញភាវបរិព្រូហនមាហ. កាយេ អបេក្ខំ ជហាតិ សព្ពសោ កាយេ និរបេក្ខោ ជហ, ឯតេន បហិតត្តតំ វទតិ. មា វិរាធយាតិ ឥមំ សុទុល្លភំ នវមំ ខណំ មា វិរាធេហិ. ឥតិស្សុ មំ, ចិត្ត, បុរេ និយុញ្ជសីតិ ឯវញ្ហិ ត្វំ, ចិត្ត, មំ បព្ពជ្ជតោ បុព្ពេ សម្មាបដិបត្តិយំ ឧយ្យោជេសីតិ អត្ថោ.

ភាវេហីតិ ឧប្បាទេហិ វឌ្ឍេហិ ច. ឈានានីតិ បឋមាទីនិ ចត្តារិ ឈានានិ. ឥន្ទ្រិយានីតិ សទ្ធាទីនិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ. ពលានីតិ តានិយេវ បញ្ច ពលានិ. ពោជ្ឈង្គសមាធិភាវនាតិ សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ចតស្សោ សមាធិភាវនា ច. តិស្សោ ច វិជ្ជាតិ បុព្ពេនិវាសញាណាទិកា តិស្សោ វិជ្ជា ច. ផុស បាបុណាហិ ពុទ្ធសាសនេ សម្មាសម្ពុទ្ធឱវាទេ ឋិតោ.

និយ្យានិកន្តិ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្ហានវហំ. សព្ពទុក្ខក្ខយោគធន្តិ អមតោគធំ និព្ពានបតិដ្ឋំ និព្ពានារម្មណំ. សព្ពកិលេសសោធនន្តិ អនវសេសកិលេសមលវិសោធនំ.

ខន្ធេតិ ឧបាទានក្ខន្ធេ. បដិបស្ស យោនិសោតិ រោគតោ គណ្ឌតោ សល្លតោ អឃតោ អាពាធតោតិ ឯវមាទីហិ វិវិធេហិ បការេហិ វិបស្សនាញាណេន សម្មា ឧបាយេន នយេន បស្ស. តំ ជហាតិ តំ ទុក្ខស្ស សមុទយំ តណ្ហំ បជហ, សមុច្ឆិន្ទ. ឥធេវាតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ.

អនិច្ចន្តិអាទិ អន្តវន្តតោ អនិច្ចន្តិកតោ តាវកាលិកតោ និច្ចបដិក្ខេបតោ ច អនិច្ចន្តិ វា បស្ស. ទុក្ខន្តិ តេ ឧទយព្ពយបដិបីឡនតោ សប្បដិភយតោ ទុក្ខមតោ សុខបដិក្ខេបតោ ទុក្ខន្តិ វា បស្ស. សុញ្ញន្តិ អវសវត្តនតោ អសាមិកតោ អសារតោ អត្តបដិក្ខេបតោ ច សុញ្ញំ, តតោ ឯវ អនត្តាតិ. វិគរហិតព្ពតោ អវឌ្ឍិអាពាធនតោ ច អឃន្តិ ច វធន្តិ ច វិបស្ស យោនិសោតិ យោជនា. មនោវិចារេ ឧបរុន្ធ ចេតសោតិ មនោវិចារសញ្ញិនោ គេហសិតសោមនស្សុបវិចារាទិកេ អដ្ឋារស ចេតសោ ឧបរុន្ធ វារេហិ និរោធេហិ.

មុណ្ឌោតិ មុណ្ឌភាវំ ឧបគតោ, ឱហារិតកេសមស្សុកោ. វិរូបោតិ តេន មុណ្ឌភាវេន បរូឡ្ហលោមតាយ ឆិន្នភិន្នកាសាយ វត្ថតាយ វិរូបោ វេវណ្ណិយំ ឧបគតោ. អភិសាបមាគតោតិ ‘‘បិណ្ឌោលោ វិចរតិ បត្តបាណី’’តិ អរិយេហិ កាតព្ពំ អភិសាបំ ឧបគតោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘អភិសាបោយំ, ភិក្ខវេ, លោកស្មិំ បិណ្ឌោលោ វិចរសិ បត្តបាណី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨០). តេនាហ ‘‘កបាលហត្ថោវ កុលេសុ ភិក្ខសូ’’តិ. យុញ្ជស្សុ សត្ថុវចនេតិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ឱវាទេ យោគំ ករោហិ អនុយុញ្ជស្សុ.

សុសំវុតត្តោតិ សុដ្ឋុ កាយវាចាចិត្តេហិ សម្មទេវ សំវុតោ. វិសិខន្តរេ ចរន្តិ ភិក្ខាចរិយាយ ឥច្ឆាវិសេសេសុ ចរន្តោ. ចន្ទោ យថា ទោសិនបុណ្ណមាសិយាតិ វិគតទោសាយ បុណ្ណមាយ កុលេសុ និច្ចនវសាយ បាសាទិកតាយ ចន្ទិមា វិយ ចរាតិ យោជនា.

សទា ធុតេ រតោតិ សព្ពកាលញ្ច ធុតគុណេ អភិរតោ. តថូបមំ ចិត្តមិទំ ករោសីតិ យថា កោចិ បុរិសោ ផលានិ ឥច្ឆន្តោ ផលរុក្ខេ រោបេត្វា តតោ អលទ្ធផលោវ តេ មូលតោ ឆិន្ទិតុំ ឥច្ឆតិ, ចិត្ត, ត្វំ តថូបមំ តប្បដិភាគំ ឥទំ ករោសិ. យំ មំ អនិច្ចម្ហិ ចលេ និយុញ្ជសីតិ យំ មំ បព្ពជ្ជាយ និយោជេត្វា បព្ពជិត្វា អទ្ធាគតំ បព្ពជ្ជាផលំ អនិច្ចម្ហិ ចលេ សំសារមុខេ និយុញ្ជសិ និយោជនវសេន បវត្តេសិ.

រូបាភាវតោ អរូបា. ចិត្តស្ស ហិ តាទិសំ សណ្ឋានំ នីលាទិវណ្ណភេទោ វា នត្ថិ, តស្មា វុត្តំ អរូបាតិ. ទូរដ្ឋានប្បវត្តិយា ទូរង្គម. យទិបិ ចិត្តស្ស មក្កដសុត្តមត្តម្បិ បុរត្ថិមាទិទិសាភាគេន គមនំ នាម នត្ថិ, ទូរេ សន្តំ បន អារម្មណំ សម្បដិច្ឆតីតិ ទូរង្គម. ឯកោយេវ ហុត្វា ចរណវសេន បវត្តនតោ ឯកចារិ, អន្តមសោ ទ្វេ តីណិបិ ចិត្តានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជិតុំ សមត្ថានិ នាម នត្ថិ, ឯកមេវ បន ចិត្តំ ឯកស្មិំ សន្តានេ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មិំ និរុទ្ធេ អបរម្បិ ឯកមេវ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា ឯកចារិ. ន តេ ករិស្សំ វចនំ ឥទានិហន្តិ យទិបិ បុព្ពេ តវ វសេ អនុវត្តិំ, ឥទានិ បន សត្ថុ ឱវាទំ លទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ចិត្តវសិកោ ន ភវិស្សាមិ. កស្មាតិ ចេ? ទុក្ខា ហិ កាមា កដុកា មហព្ភយា កាមា នាមេតេ អតីតេបិ ទុក្ខា, អាយតិម្បិ កដុកផលា, អត្តានុវាទាទិភេទេន មហតា ភយេន អនុពន្ធន្តា មហព្ភយា. និព្ពានមេវាភិមនោ ចរិស្សំ តស្មា និព្ពានមេវ ឧទ្ទិស្ស អភិមុខចិត្តោ វិហរិស្សំ.

តមេវ និព្ពានាភិមុខភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘នាហំ អលក្ខ្យា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ នាហំ អលក្ខ្យាតិ អលក្ខិកតាយ និស្សិរីកតាយ នាហំ គេហតោ និក្ខមិន្តិ យោជនា.

អហិរិក្កតាយាតិ យថាវជ្ជំ កេឡិំ ករោន្តោ វិយ និល្លជ្ជតាយ. ចិត្តហេតូតិ ឯកទា និគណ្ឋោ, ឯកទា បរិព្ពាជកាទិកោ ហោន្តោ អនវដ្ឋិតចិត្តោ បុរិសោ វិយ ចិត្តវសិកោ ហុត្វា. ទូរកន្តនាតិ រាជាទីហិ មេត្តំ កត្វា តេសុ ទុព្ភិត្វា ទុព្ភិភាវេន. អាជីវហេតូតិ អាជីវការណា ជីវិកាបកតោ ហុត្វា អាជីវិកាភយេន អហំ ន និក្ខមិំ ន បព្ពជិំ. កតោ ច តេ, ចិត្ត, បដិស្សវោ មយាតិ, ‘‘បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន តវ វសេ វត្តាមិ, មមេវ បន វសេ វត្តាមី’’តិ, ចិត្ត, មយា ននុ បដិញ្ញា កតាតិ ទស្សេតិ.