១. ខទិរវនិយរេវតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ចុទ្ទសកនិបាតេ យទា អហន្តិអាទិកា អាយស្មតោ ខទិរវនិយរេវតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? កាមញ្ចិមស្ស ថេរស្ស គាថា ហេដ្ឋា ឯកកនិបាតេ (ថេរគា. អដ្ឋ. ១. ខទិរវនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា) អាគតា. តត្ថ បនស្ស អត្តនោ ភាគិនេយ្យេសុ សតិជននមត្តំ ទស្សិតន្តិ តស្សា ឯកកនិបាតេ សង្គហោ កតោ. ឥមា បន ថេរស្ស បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិនិព្ពានា បដិបត្តិបកាសិតា គាថា ឥមស្មិំ ចុទ្ទសកនិបាតេ សង្គហំ អារោបិតា. តត្ថ អដ្ឋុប្បត្តិ ហេដ្ឋា វុត្តាយេវ. អយំ បន វិសេសោ – ថេរោ កិរ អរហត្តំ បត្វា កាលេន កាលំ សត្ថុ ធម្មសេនាបតិប្បភូតីនំ មហាថេរានញ្ច ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា កតិបាហមេវ តត្ថ វសិត្វា ខទិរវនមេវ បច្ចាគន្ត្វា ផលសមាបត្តិសុខេន ព្រហ្មវិហារេហិ ច វីតិនាមេតិ. ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ វយោ អនុប្បត្តោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ សាវត្ថិយា អវិទូរេ អរញ្ញេ វសិ. តេន ច សមយេន ចោរា នគរេ កតកម្មា អារក្ខមនុស្សេហិ អនុពន្ធា បលាយន្តា ថេរស្ស សមីបេ គហិតភណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិំសុ. មនុស្សា អនុធាវន្តា ថេរស្ស សមីបេ ភណ្ឌំ ទិស្វា ថេរំ ពន្ធិត្វា ‘‘ចោរោ’’តិ សញ្ញាយ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ, ‘‘អយំ, ទេវ, ចោរោ’’តិ. រាជា ថេរំ មុញ្ចាបេត្វា, ‘‘កិំ, ភន្តេ, តុម្ហេហិ ឥទំ ចោរិកកម្មំ កតំ វា, នោ វា’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ កិញ្ចាបិ ជាតិតោ បដ្ឋាយ អត្តនា តាទិសំ ន កតបុព្ពំ, តំ បព្ពជិតតោ បដ្ឋាយ បន អកតភាវស្ស, សព្ពសោ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តា តាទិសស្ស ករណេ អភព្ពតាយ បកាសនត្ថំ សមីបេ ឋិតានំ ភិក្ខូនំ រញ្ញោ ច ធម្មំ ទេសេន្តោ –

៦៤៥. ‘‘យទា អហំ បព្ពជិតោ, អគារស្មានគារិយំ;

នាភិជានាមិ សង្កប្បំ, អនរិយំ ទោសសំហិតំ.

៦៤៦. ‘‘‘ឥមេ ហញ្ញន្តុ វជ្ឈន្តុ, ទុក្ខំ បប្បោន្តុ បាណិនោ’;

សង្កប្បំ នាភិជានាមិ, ឥមស្មិំ ទីឃមន្តរេ.

៦៤៧. ‘‘មេត្តញ្ច អភិជានាមិ, អប្បមាណំ សុភាវិតំ;

អនុបុព្ពំ បរិចិតំ, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតំ.

៦៤៨. ‘‘សព្ពមិត្តោ សព្ពសខោ, សព្ពភូតានុកម្បកោ;

មេត្តចិត្តញ្ច ភាវេមិ, អព្យាបជ្ជរតោ សទា.

៦៤៩. ‘‘អសំហីរំ អសំកុប្បំ, ចិត្តំ អាមោទយាមហំ;

ព្រហ្មវិហារំ ភាវេមិ, អកាបុរិសសេវិតំ.

៦៥០. ‘‘អវិតក្កំ សមាបន្នោ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកោ;

អរិយេន តុណ្ហីភាវេន, ឧបេតោ ហោតិ តាវទេ.

៦៥១. ‘‘យថាបិ បព្ពតោ សេលោ, អចលោ សុប្បតិដ្ឋិតោ;

ឯវំ មោហក្ខយា ភិក្ខុ, បព្ពតោវ ន វេធតិ.

៦៥២. ‘‘អនង្គណស្ស បោសស្ស, និច្ចំ សុចិគវេសិនោ;

វាលគ្គមត្តំ បាបស្ស, អព្ភមត្តំវ ខាយតិ.

៦៥៣. ‘‘នគរំ យថា បច្ចន្តំ, គុត្តំ សន្តរពាហិរំ;

ឯវំ គោបេថ អត្តានំ, ខណោ វោ មា ឧបច្ចគា.

៦៥៤. ‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណំ, នាភិនន្ទាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, និព្ពិសំ ភតកោ យថា.

៦៥៥. ‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណំ, នាភិនន្ទាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, សម្បជានោ បតិស្សតោ.

៦៥៦. ‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ;

ឱហិតោ គរុកោ ភារោ, ភវនេត្តិ សមូហតា.

៦៥៧. ‘‘យស្ស ចត្ថាយ បព្ពជិតោ, អគារស្មានគារិយំ;

សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោ.

៦៥៨. ‘‘សម្បាទេថប្បមាទេន, ឯសា មេ អនុសាសនី;

ហន្ទាហំ បរិនិព្ពិស្សំ វិប្បមុត្តោម្ហិ សព្ពធី’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា ឥមស្មិំ ទីឃមន្តរេតិ, យទា អហំ បព្ពជិតោម្ហិ, តតោ បដ្ឋាយ អយញ្ច មេ ចរិមកាលោ, ឯតស្មិំ ទីឃមន្តរេ កាលេ ‘‘ឥទំ មយ្ហំ ហោតូ’’តិ អភិជ្ឈាវសេន វា, ‘‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តូ’’តិអាទិនា ព្យាបាទវសេន វា អនរិយំ ទោសសំហិតំ សង្កប្បំ នាភិជានាមីតិ យោជនា.

មេត្តញ្ច អភិជានាមីតិ, មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតិ ឯតាយាតិ មេត្តា, អព្យាបាទោ. មេត្តា ឯតិស្សា អត្ថីតិ មេត្តា, មេត្តាភាវនា មេត្តាព្រហ្មវិហារោ, តំ មេត្តំ. ច-សទ្ទេន ករុណំ មុទិតំ ឧបេក្ខញ្ចាតិ ឥតរព្រហ្មវិហារេ សង្គណ្ហាតិ. អភិជានាមីតិ, អភិមុខតោ ជានាមិ. អធិគតញ្ហិ ឈានំ បច្ចវេក្ខតោ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស អភិមុខំ ហោតិ. កីទិសន្តិ អាហ ‘‘អប្បមាណ’’ន្តិអាទិ. តញ្ហិ យថា ពុទ្ធេន ភគវតា ទេសិតំ, តថា អនោទិស្សកផរណវសេន អបរិមាណសត្តារម្មណតាយ អប្បមាណំ. បគុណពលវភាវាបាទនេន សុដ្ឋុ ភាវិតត្តា សុភាវិតំ. បឋមំ មេត្តា, តតោ ករុណា, តតោ មុទិតា, បច្ឆា ឧបេក្ខាតិ ឯវំ អនុបុព្ពំ អនុក្កមេន បរិចិតំ អាសេវិតំ, ពហុលីកតំ អភិជានាមីតិ យោជនា.

សព្ពេសំ សត្តានំ មិត្តោ, សព្ពេ វា តេ មយ្ហំ មិត្តាតិ សព្ពមិត្តោ. មេត្តញ្ហិ ភាវេន្តោ សត្តានំ បិយោ ហោតិ. សព្ពសខោតិ, ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពភូតានុកម្បកោតិ, សព្ពសត្តានំ អនុគ្គណ្ហនកោ. មេត្តចិត្តញ្ច ភាវេមីតិ, មេត្តាយ សហិតំ សម្បយុត្តំ ចិត្តំ វិសេសតោ ភាវេមិ, វឌ្ឍេមិ, បកាសេមិ វា អកថេន្តេបិ ភាវនាយ ឧក្កំសគតភាវតោ. ‘‘មេត្តំ ចិត្តញ្ច ភាវេមី’’តិ វា បាឋោ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយោវ. អព្យាបជ្ជរតោតិ, អព្យាបជ្ជេ សត្តានំ ហិតូបសំហារេ អភិរតោ. សទាតិ, សព្ពកាលំ, តេន តត្ថ សាតច្ចកិរិយំ ទស្សេតិ.

អសំហីរន្តិ ន សំហីរំ, អាសន្នបច្ចត្ថិកេន រាគេន អនាកឌ្ឍនិយំ. អសំកុប្បន្តិ ន កុប្បំ, ទូរបច្ចត្ថិកេន ព្យាបាទេន អកោបិយំ, ឯវំភូតំ កត្វា មម មេត្តចិត្តំ អាមោទយាមិ អភិប្បមោទយាមិ ព្រហ្មវិហារំ ភាវេមិ. អកាបុរិសសេវិតន្តិ, កាបុរិសេហិ នីចជនេហិ អសេវិតំ, អកាបុរិសេហិ វា អរិយេហិ ពុទ្ធាទីហិ សេវិតំ ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ និទ្ទោសំ មេត្តាទិវិហារំ ភាវេមិ វឌ្ឍេមីតិ អត្ថោ.

ឯវំ អត្តុទ្ទេសវសេន បញ្ចហិ គាថាហិ អត្តនោ បដិបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តំ អញ្ញាបទេសេន ទស្សេន្តោ ‘‘អវិតក្ក’’ន្តិអាទិនា ចតស្សោ គាថា អភាសិ. តត្ថ អវិតក្កំ សមាបន្នោតិ, វិតក្កវិរហិតំ ទុតិយាទិឈានំ សមាបន្នោ, ឯតេន ថេរោ ព្រហ្មវិហារភាវនាយ អញ្ញាបទេសេន អត្តនា ទុតិយាទិឈានាធិគមមាហ. យស្មា បនាយំ ថេរោ តមេវ ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឯកាសនេនេវ អរហត្តំ គណ្ហិ, តស្មា តមត្ថំ អញ្ញាបទេសេនេវ ទស្សេន្តោ ‘‘អវិតក្កំ សមាបន្នោ’’តិ វត្វា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកោ. អរិយេន តុណ្ហីភាវេន, ឧបេតោ ហោតិ តាវទេ’’តិ អាហ. តត្ថ វចីសង្ខារាភាវតោ អវិតក្កាវិចារា សមាបត្តិ ‘‘អរិយោ តុណ្ហីភាវោ’’តិ វទន្តិ. ‘‘សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយំ ធម្មី វា កថា អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ’’តិ (ម. និ. ១.២៧៣) បន វចនតោ យា កាចិ សមាបត្តិ អរិយោ តុណ្ហីភាវោ នាម. ឥធ បន ចតុត្ថជ្ឈានិកា អគ្គផលសមាបត្តិ អធិប្បេតា.

ឥទានិ តស្សាធិគតត្តា លោកធម្មេហិ អកម្បនីយតំ ឧបមាយ បកាសេន្តោ ‘‘យថាបិ បព្ពតោ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ យថាបិ បព្ពតោ សេលោតិ, យថា សិលាមយោ ឯកឃនសេលោ បព្ពតោ, ន បំសុបព្ពតោ ន មិស្សកបព្ពតោតិ អត្ថោ. អចលោ សុប្បតិដ្ឋិតោតិ, សុដ្ឋុ បតិដ្ឋិតមូលោ បកតិវាតេហិ អចលោ អកម្បនីយោ ហោតិ, តស្មា អរហត្តំ និព្ពានញ្ច ឯវំ មោហក្ខយា ភិក្ខុ, បព្ពតោវ ន វេធតីតិ មោហស្ស អនវសេសប្បហានា, មោហមូលកត្តា ច សព្ពាកុសលានំ បហីនសព្ពាកុសលោ ភិក្ខុ យថា សោ បព្ពតោ បកតិវាតេហិ, ឯវំ លោកធម្មេហិ ន វេធតិ ន កម្បតិ, មោហក្ខយោតិ វា យស្មា អរហត្តំ និព្ពានញ្ច វុច្ចតិ, តស្មា មោហក្ខយាតិ មោហក្ខយស្ស ហេតុ និព្ពានស្ស អរហត្តស្ស ច អធិគតត្តា ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ សុប្បតិដ្ឋិតោ អសមាបន្នកាលេបិ បព្ពតោ វិយ ន វេធតិ, បគេវ សមាបន្នកាលេតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ បាបំ នាមេតំ អសុចិសីលោ ឯវ សមាចរតិ, ន ច សុចិសីលោ, សុចិសីលស្ស បន តំ អណុមត្តម្បិ ភារិយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនង្គណស្សា’’តិអាទិគាថមាហ. តស្សត្ថោ – រាគាទិអង្គណាភាវតោ អនង្គណស្ស សព្ពកាលំ សុចិអនវជ្ជធម្មេ ឯវ គវេសន្តស្ស សប្បុរិសស្ស វាលគ្គមត្តំ កេសគ្គមត្តំ បាបស្ស លេសមត្តម្បិ សកលំ លោកធាតុំ ផរិត្វា ឋិតំ អព្ភមត្តំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, តស្មា ន ឯវរូបេ កម្មេ មាទិសា អាសង្កិតព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

យស្មា និក្កិលេសេសុបិ អន្ធពាលា ឯវរូបេ អបវាទេ សមុដ្ឋាបេន្តិ, តស្មា អត្ថកាមេហិ សក្កច្ចំ អត្តា រក្ខិតព្ពោតិ ឱវាទំ ទេន្តោ ‘‘នគរំ យថា’’តិអាទិគាថមាហ. តស្សត្ថោ – យថា បន បច្ចន្តនគរវាសីហិ មនុស្សេហិ បច្ចន្តំ នគរំ ទ្វារបាការាទីនិ ថិរានិ ករោន្តេហិ សអន្តរំ, ឧទ្ទាបបរិខាទីនិ ថិរានិ ករោន្តេហិ សពាហិរន្តិ សន្តរពាហិរំ គុត្តំ ករីយតិ, ឯវំ តុម្ហេហិបិ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា អជ្ឈត្តិកានិ ឆ ទ្វារានិ បិទហិត្វា ទ្វាររក្ខិតំ សតិំ អវិស្សជ្ជេត្វា យថា គយ្ហមានានិ ពាហិរានិ ឆ អាយតនានិ អជ្ឈត្តិកានិ ឧបឃាតាយ សំវត្តន្តិ, តថា អគ្គហណេន តានិបិ ថិរានិ កត្វា តេសំ អប្បវេសាយ ទ្វាររក្ខិតំ សតិំ អប្បហាយ វិចរន្តា អត្តានំ គោបេថ. កស្មា? ខណោ វោ មា ឧបច្ចគា. យោ ហិ ឯវំ អត្តានំ ន គោបេតិ, តំ បុគ្គលំ ពុទ្ធុប្បាទក្ខណោ, មនុស្សត្តភាវក្ខណោ, មជ្ឈិមទេសេ ឧប្បត្តិក្ខណោ, សម្មាទិដ្ឋិយា បដិលទ្ធក្ខណោ, ឆន្នំ អាយតនានំ អវេកល្លក្ខណោតិ សព្ពោបិ អយំ ខណោ អតិក្កមតិ, សោ ខណោ តុម្ហេ មា អតិក្កមតូតិ.

ឯវំ ថេរោ ឥមាយ គាថាយ សរាជិកំ បរិសំ ភិក្ខូ ច ឱវទិត្វា បុន មរណេ ជីវិតេ ច អត្តនោ សមចិត្តតំ កតកិច្ចតញ្ច បកាសេន្តោ ‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណ’’ន្តិអាទិមាហ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.៦០៧).

ឯវំ បន វត្វា អត្តនោ បរិនិព្ពានកាលំ ឧបដ្ឋិតំ ទិស្វា សង្ខេបេនេវ នេសំ ឱវាទំ ទត្វា បរិនិព្ពានំ បវេទេន្តោ ឱសានគាថមាហ. តត្ថ សម្បាទេថប្បមាទេនាតិ សម្បាទេតព្ពំ ទានសីលាទិំ អប្បមាទេន សម្បាទេថ, ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបភេទេ គហដ្ឋវត្តេ សីលានុរក្ខណេ សមថអនុយោគេ វិបស្សនាភាវនាយ ច អប្បមត្តា ហោថ. ឯសា មេ អនុសាសនីតិ ទានសីលាទីសុ ន បមជ្ជថាតិ ឯសា មម អនុសិដ្ឋិ ឱវាទោ.

ឯវំ សិខាបត្តំ បរហិតបដិបត្តិំ ទីបេត្វា អត្តហិតបដិបត្តិយាបិ មត្ថកំ គណ្ហន្តោ ‘‘ហន្ទាហំ បរិនិព្ពិស្សំ, វិប្បមុត្តោម្ហិ សព្ពធី’’តិ អាហ. តត្ថ វិប្បមុត្តោម្ហិ សព្ពធីតិ សព្ពសោ កិលេសេហិ ភវេហិ ច វិប្បមុត្តោ អម្ហិ, តស្មា ឯកំសេន បរិនិព្ពាយិស្សាមីតិ.

ឯវំ បន វត្វា អាកាសេ បល្លង្កេន និសិន្នោ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា បជ្ជលន្តោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ.

ខទិរវនិយរេវតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.