១៤. ចុទ្ទសកនិបាតោ

១. ខទិរវនិយរេវតត្ថេរគាថាវណ្ណនា

ចុទ្ទសកនិបាតេ យទា អហន្តិអាទិកា អាយស្មតោ ខទិរវនិយរេវតត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? កាមញ្ចិមស្ស ថេរស្ស គាថា ហេដ្ឋា ឯកកនិបាតេ (ថេរគា. អដ្ឋ. ១. ខទិរវនិយត្ថេរគាថាវណ្ណនា) អាគតា. តត្ថ បនស្ស អត្តនោ ភាគិនេយ្យេសុ សតិជននមត្តំ ទស្សិតន្តិ តស្សា ឯកកនិបាតេ សង្គហោ កតោ. ឥមា បន ថេរស្ស បព្ពជិតកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិនិព្ពានា បដិបត្តិបកាសិតា គាថា ឥមស្មិំ ចុទ្ទសកនិបាតេ សង្គហំ អារោបិតា. តត្ថ អដ្ឋុប្បត្តិ ហេដ្ឋា វុត្តាយេវ. អយំ បន វិសេសោ – ថេរោ កិរ អរហត្តំ បត្វា កាលេន កាលំ សត្ថុ ធម្មសេនាបតិប្បភូតីនំ មហាថេរានញ្ច ឧបដ្ឋានំ គន្ត្វា កតិបាហមេវ តត្ថ វសិត្វា ខទិរវនមេវ បច្ចាគន្ត្វា ផលសមាបត្តិសុខេន ព្រហ្មវិហារេហិ ច វីតិនាមេតិ. ឯវំ គច្ឆន្តេ កាលេ ជិណ្ណោ វុឌ្ឍោ វយោ អនុប្បត្តោ អហោសិ. សោ ឯកទិវសំ ពុទ្ធុបដ្ឋានំ គច្ឆន្តោ អន្តរាមគ្គេ សាវត្ថិយា អវិទូរេ អរញ្ញេ វសិ. តេន ច សមយេន ចោរា នគរេ កតកម្មា អារក្ខមនុស្សេហិ អនុពន្ធា បលាយន្តា ថេរស្ស សមីបេ គហិតភណ្ឌំ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយិំសុ. មនុស្សា អនុធាវន្តា ថេរស្ស សមីបេ ភណ្ឌំ ទិស្វា ថេរំ ពន្ធិត្វា ‘‘ចោរោ’’តិ សញ្ញាយ គហេត្វា រញ្ញោ ទស្សេសុំ, ‘‘អយំ, ទេវ, ចោរោ’’តិ. រាជា ថេរំ មុញ្ចាបេត្វា, ‘‘កិំ, ភន្តេ, តុម្ហេហិ ឥទំ ចោរិកកម្មំ កតំ វា, នោ វា’’តិ បុច្ឆិ. ថេរោ កិញ្ចាបិ ជាតិតោ បដ្ឋាយ អត្តនា តាទិសំ ន កតបុព្ពំ, តំ បព្ពជិតតោ បដ្ឋាយ បន អកតភាវស្ស, សព្ពសោ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្នត្តា តាទិសស្ស ករណេ អភព្ពតាយ បកាសនត្ថំ សមីបេ ឋិតានំ ភិក្ខូនំ រញ្ញោ ច ធម្មំ ទេសេន្តោ –

៦៤៥. ‘‘យទា អហំ បព្ពជិតោ, អគារស្មានគារិយំ;

នាភិជានាមិ សង្កប្បំ, អនរិយំ ទោសសំហិតំ.

៦៤៦. ‘‘‘ឥមេ ហញ្ញន្តុ វជ្ឈន្តុ, ទុក្ខំ បប្បោន្តុ បាណិនោ’;

សង្កប្បំ នាភិជានាមិ, ឥមស្មិំ ទីឃមន្តរេ.

៦៤៧. ‘‘មេត្តញ្ច អភិជានាមិ, អប្បមាណំ សុភាវិតំ;

អនុបុព្ពំ បរិចិតំ, យថា ពុទ្ធេន ទេសិតំ.

៦៤៨. ‘‘សព្ពមិត្តោ សព្ពសខោ, សព្ពភូតានុកម្បកោ;

មេត្តចិត្តញ្ច ភាវេមិ, អព្យាបជ្ជរតោ សទា.

៦៤៩. ‘‘អសំហីរំ អសំកុប្បំ, ចិត្តំ អាមោទយាមហំ;

ព្រហ្មវិហារំ ភាវេមិ, អកាបុរិសសេវិតំ.

៦៥០. ‘‘អវិតក្កំ សមាបន្នោ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកោ;

អរិយេន តុណ្ហីភាវេន, ឧបេតោ ហោតិ តាវទេ.

៦៥១. ‘‘យថាបិ បព្ពតោ សេលោ, អចលោ សុប្បតិដ្ឋិតោ;

ឯវំ មោហក្ខយា ភិក្ខុ, បព្ពតោវ ន វេធតិ.

៦៥២. ‘‘អនង្គណស្ស បោសស្ស, និច្ចំ សុចិគវេសិនោ;

វាលគ្គមត្តំ បាបស្ស, អព្ភមត្តំវ ខាយតិ.

៦៥៣. ‘‘នគរំ យថា បច្ចន្តំ, គុត្តំ សន្តរពាហិរំ;

ឯវំ គោបេថ អត្តានំ, ខណោ វោ មា ឧបច្ចគា.

៦៥៤. ‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណំ, នាភិនន្ទាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, និព្ពិសំ ភតកោ យថា.

៦៥៥. ‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណំ, នាភិនន្ទាមិ ជីវិតំ;

កាលញ្ច បដិកង្ខាមិ, សម្បជានោ បតិស្សតោ.

៦៥៦. ‘‘បរិចិណ្ណោ មយា សត្ថា, កតំ ពុទ្ធស្ស សាសនំ;

ឱហិតោ គរុកោ ភារោ, ភវនេត្តិ សមូហតា.

៦៥៧. ‘‘យស្ស ចត្ថាយ បព្ពជិតោ, អគារស្មានគារិយំ;

សោ មេ អត្ថោ អនុប្បត្តោ, សព្ពសំយោជនក្ខយោ.

៦៥៨. ‘‘សម្បាទេថប្បមាទេន, ឯសា មេ អនុសាសនី;

ហន្ទាហំ បរិនិព្ពិស្សំ វិប្បមុត្តោម្ហិ សព្ពធី’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថាយំ អបុព្ពបទវណ្ណនា ឥមស្មិំ ទីឃមន្តរេតិ, យទា អហំ បព្ពជិតោម្ហិ, តតោ បដ្ឋាយ អយញ្ច មេ ចរិមកាលោ, ឯតស្មិំ ទីឃមន្តរេ កាលេ ‘‘ឥទំ មយ្ហំ ហោតូ’’តិ អភិជ្ឈាវសេន វា, ‘‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តូ’’តិអាទិនា ព្យាបាទវសេន វា អនរិយំ ទោសសំហិតំ សង្កប្បំ នាភិជានាមីតិ យោជនា.

មេត្តញ្ច អភិជានាមីតិ, មិជ្ជតិ សិនិយ្ហតិ ឯតាយាតិ មេត្តា, អព្យាបាទោ. មេត្តា ឯតិស្សា អត្ថីតិ មេត្តា, មេត្តាភាវនា មេត្តាព្រហ្មវិហារោ, តំ មេត្តំ. ច-សទ្ទេន ករុណំ មុទិតំ ឧបេក្ខញ្ចាតិ ឥតរព្រហ្មវិហារេ សង្គណ្ហាតិ. អភិជានាមីតិ, អភិមុខតោ ជានាមិ. អធិគតញ្ហិ ឈានំ បច្ចវេក្ខតោ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស អភិមុខំ ហោតិ. កីទិសន្តិ អាហ ‘‘អប្បមាណ’’ន្តិអាទិ. តញ្ហិ យថា ពុទ្ធេន ភគវតា ទេសិតំ, តថា អនោទិស្សកផរណវសេន អបរិមាណសត្តារម្មណតាយ អប្បមាណំ. បគុណពលវភាវាបាទនេន សុដ្ឋុ ភាវិតត្តា សុភាវិតំ. បឋមំ មេត្តា, តតោ ករុណា, តតោ មុទិតា, បច្ឆា ឧបេក្ខាតិ ឯវំ អនុបុព្ពំ អនុក្កមេន បរិចិតំ អាសេវិតំ, ពហុលីកតំ អភិជានាមីតិ យោជនា.

សព្ពេសំ សត្តានំ មិត្តោ, សព្ពេ វា តេ មយ្ហំ មិត្តាតិ សព្ពមិត្តោ. មេត្តញ្ហិ ភាវេន្តោ សត្តានំ បិយោ ហោតិ. សព្ពសខោតិ, ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពភូតានុកម្បកោតិ, សព្ពសត្តានំ អនុគ្គណ្ហនកោ. មេត្តចិត្តញ្ច ភាវេមីតិ, មេត្តាយ សហិតំ សម្បយុត្តំ ចិត្តំ វិសេសតោ ភាវេមិ, វឌ្ឍេមិ, បកាសេមិ វា អកថេន្តេបិ ភាវនាយ ឧក្កំសគតភាវតោ. ‘‘មេត្តំ ចិត្តញ្ច ភាវេមី’’តិ វា បាឋោ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយោវ. អព្យាបជ្ជរតោតិ, អព្យាបជ្ជេ សត្តានំ ហិតូបសំហារេ អភិរតោ. សទាតិ, សព្ពកាលំ, តេន តត្ថ សាតច្ចកិរិយំ ទស្សេតិ.

អសំហីរន្តិ ន សំហីរំ, អាសន្នបច្ចត្ថិកេន រាគេន អនាកឌ្ឍនិយំ. អសំកុប្បន្តិ ន កុប្បំ, ទូរបច្ចត្ថិកេន ព្យាបាទេន អកោបិយំ, ឯវំភូតំ កត្វា មម មេត្តចិត្តំ អាមោទយាមិ អភិប្បមោទយាមិ ព្រហ្មវិហារំ ភាវេមិ. អកាបុរិសសេវិតន្តិ, កាបុរិសេហិ នីចជនេហិ អសេវិតំ, អកាបុរិសេហិ វា អរិយេហិ ពុទ្ធាទីហិ សេវិតំ ព្រហ្មំ សេដ្ឋំ និទ្ទោសំ មេត្តាទិវិហារំ ភាវេមិ វឌ្ឍេមីតិ អត្ថោ.

ឯវំ អត្តុទ្ទេសវសេន បញ្ចហិ គាថាហិ អត្តនោ បដិបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តំ អញ្ញាបទេសេន ទស្សេន្តោ ‘‘អវិតក្ក’’ន្តិអាទិនា ចតស្សោ គាថា អភាសិ. តត្ថ អវិតក្កំ សមាបន្នោតិ, វិតក្កវិរហិតំ ទុតិយាទិឈានំ សមាបន្នោ, ឯតេន ថេរោ ព្រហ្មវិហារភាវនាយ អញ្ញាបទេសេន អត្តនា ទុតិយាទិឈានាធិគមមាហ. យស្មា បនាយំ ថេរោ តមេវ ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា ឯកាសនេនេវ អរហត្តំ គណ្ហិ, តស្មា តមត្ថំ អញ្ញាបទេសេនេវ ទស្សេន្តោ ‘‘អវិតក្កំ សមាបន្នោ’’តិ វត្វា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកោ. អរិយេន តុណ្ហីភាវេន, ឧបេតោ ហោតិ តាវទេ’’តិ អាហ. តត្ថ វចីសង្ខារាភាវតោ អវិតក្កាវិចារា សមាបត្តិ ‘‘អរិយោ តុណ្ហីភាវោ’’តិ វទន្តិ. ‘‘សន្និបតិតានំ វោ, ភិក្ខវេ, ទ្វយំ ករណីយំ ធម្មី វា កថា អរិយោ វា តុណ្ហីភាវោ’’តិ (ម. និ. ១.២៧៣) បន វចនតោ យា កាចិ សមាបត្តិ អរិយោ តុណ្ហីភាវោ នាម. ឥធ បន ចតុត្ថជ្ឈានិកា អគ្គផលសមាបត្តិ អធិប្បេតា.

ឥទានិ តស្សាធិគតត្តា លោកធម្មេហិ អកម្បនីយតំ ឧបមាយ បកាសេន្តោ ‘‘យថាបិ បព្ពតោ’’តិ គាថមាហ. តត្ថ យថាបិ បព្ពតោ សេលោតិ, យថា សិលាមយោ ឯកឃនសេលោ បព្ពតោ, ន បំសុបព្ពតោ ន មិស្សកបព្ពតោតិ អត្ថោ. អចលោ សុប្បតិដ្ឋិតោតិ, សុដ្ឋុ បតិដ្ឋិតមូលោ បកតិវាតេហិ អចលោ អកម្បនីយោ ហោតិ, តស្មា អរហត្តំ និព្ពានញ្ច ឯវំ មោហក្ខយា ភិក្ខុ, បព្ពតោវ ន វេធតីតិ មោហស្ស អនវសេសប្បហានា, មោហមូលកត្តា ច សព្ពាកុសលានំ បហីនសព្ពាកុសលោ ភិក្ខុ យថា សោ បព្ពតោ បកតិវាតេហិ, ឯវំ លោកធម្មេហិ ន វេធតិ ន កម្បតិ, មោហក្ខយោតិ វា យស្មា អរហត្តំ និព្ពានញ្ច វុច្ចតិ, តស្មា មោហក្ខយាតិ មោហក្ខយស្ស ហេតុ និព្ពានស្ស អរហត្តស្ស ច អធិគតត្តា ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ សុប្បតិដ្ឋិតោ អសមាបន្នកាលេបិ បព្ពតោ វិយ ន វេធតិ, បគេវ សមាបន្នកាលេតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ បាបំ នាមេតំ អសុចិសីលោ ឯវ សមាចរតិ, ន ច សុចិសីលោ, សុចិសីលស្ស បន តំ អណុមត្តម្បិ ភារិយំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនង្គណស្សា’’តិអាទិគាថមាហ. តស្សត្ថោ – រាគាទិអង្គណាភាវតោ អនង្គណស្ស សព្ពកាលំ សុចិអនវជ្ជធម្មេ ឯវ គវេសន្តស្ស សប្បុរិសស្ស វាលគ្គមត្តំ កេសគ្គមត្តំ បាបស្ស លេសមត្តម្បិ សកលំ លោកធាតុំ ផរិត្វា ឋិតំ អព្ភមត្តំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, តស្មា ន ឯវរូបេ កម្មេ មាទិសា អាសង្កិតព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

យស្មា និក្កិលេសេសុបិ អន្ធពាលា ឯវរូបេ អបវាទេ សមុដ្ឋាបេន្តិ, តស្មា អត្ថកាមេហិ សក្កច្ចំ អត្តា រក្ខិតព្ពោតិ ឱវាទំ ទេន្តោ ‘‘នគរំ យថា’’តិអាទិគាថមាហ. តស្សត្ថោ – យថា បន បច្ចន្តនគរវាសីហិ មនុស្សេហិ បច្ចន្តំ នគរំ ទ្វារបាការាទីនិ ថិរានិ ករោន្តេហិ សអន្តរំ, ឧទ្ទាបបរិខាទីនិ ថិរានិ ករោន្តេហិ សពាហិរន្តិ សន្តរពាហិរំ គុត្តំ ករីយតិ, ឯវំ តុម្ហេហិបិ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា អជ្ឈត្តិកានិ ឆ ទ្វារានិ បិទហិត្វា ទ្វាររក្ខិតំ សតិំ អវិស្សជ្ជេត្វា យថា គយ្ហមានានិ ពាហិរានិ ឆ អាយតនានិ អជ្ឈត្តិកានិ ឧបឃាតាយ សំវត្តន្តិ, តថា អគ្គហណេន តានិបិ ថិរានិ កត្វា តេសំ អប្បវេសាយ ទ្វាររក្ខិតំ សតិំ អប្បហាយ វិចរន្តា អត្តានំ គោបេថ. កស្មា? ខណោ វោ មា ឧបច្ចគា. យោ ហិ ឯវំ អត្តានំ ន គោបេតិ, តំ បុគ្គលំ ពុទ្ធុប្បាទក្ខណោ, មនុស្សត្តភាវក្ខណោ, មជ្ឈិមទេសេ ឧប្បត្តិក្ខណោ, សម្មាទិដ្ឋិយា បដិលទ្ធក្ខណោ, ឆន្នំ អាយតនានំ អវេកល្លក្ខណោតិ សព្ពោបិ អយំ ខណោ អតិក្កមតិ, សោ ខណោ តុម្ហេ មា អតិក្កមតូតិ.

ឯវំ ថេរោ ឥមាយ គាថាយ សរាជិកំ បរិសំ ភិក្ខូ ច ឱវទិត្វា បុន មរណេ ជីវិតេ ច អត្តនោ សមចិត្តតំ កតកិច្ចតញ្ច បកាសេន្តោ ‘‘នាភិនន្ទាមិ មរណ’’ន្តិអាទិមាហ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តត្ថមេវ (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.៦០៧).

ឯវំ បន វត្វា អត្តនោ បរិនិព្ពានកាលំ ឧបដ្ឋិតំ ទិស្វា សង្ខេបេនេវ នេសំ ឱវាទំ ទត្វា បរិនិព្ពានំ បវេទេន្តោ ឱសានគាថមាហ. តត្ថ សម្បាទេថប្បមាទេនាតិ សម្បាទេតព្ពំ ទានសីលាទិំ អប្បមាទេន សម្បាទេថ, ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបភេទេ គហដ្ឋវត្តេ សីលានុរក្ខណេ សមថអនុយោគេ វិបស្សនាភាវនាយ ច អប្បមត្តា ហោថ. ឯសា មេ អនុសាសនីតិ ទានសីលាទីសុ ន បមជ្ជថាតិ ឯសា មម អនុសិដ្ឋិ ឱវាទោ.

ឯវំ សិខាបត្តំ បរហិតបដិបត្តិំ ទីបេត្វា អត្តហិតបដិបត្តិយាបិ មត្ថកំ គណ្ហន្តោ ‘‘ហន្ទាហំ បរិនិព្ពិស្សំ, វិប្បមុត្តោម្ហិ សព្ពធី’’តិ អាហ. តត្ថ វិប្បមុត្តោម្ហិ សព្ពធីតិ សព្ពសោ កិលេសេហិ ភវេហិ ច វិប្បមុត្តោ អម្ហិ, តស្មា ឯកំសេន បរិនិព្ពាយិស្សាមីតិ.

ឯវំ បន វត្វា អាកាសេ បល្លង្កេន និសិន្នោ តេជោធាតុំ សមាបជ្ជិត្វា បជ្ជលន្តោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិ.

ខទិរវនិយរេវតត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. គោទត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា

យថាបិ ភទ្ទោតិអាទិកា អាយស្មតោ គោទត្តត្ថេរស្ស គាថា. កា ឧប្បត្តិ? អយម្បិ បុរិមពុទ្ធេសុ កតាធិការោ តត្ថ តត្ថ ភវេ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ ឧបចិនិត្វា ទេវមនុស្សេសុ សំសរន្តោ ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ សាវត្ថិយំ សត្ថវាហកុលេ និព្ពត្តោ. គោទត្តោតិ នាមេន វយប្បត្តោ បិតរិ កាលង្កតេ កុដុម្ពំ សណ្ឋបេន្តោ បញ្ចហិ សកដសតេហិ ភណ្ឌំ អាទាយ អបរាបរំ សញ្ចរិត្វា វាណិជ្ជេន ជីវិកំ កប្បេតិ យថាវិភវំ បុញ្ញានិបិ ករោតិ. សោ ឯកទិវសំ អន្តរាមគ្គេ ធុរេ យុត្តគោណេ វហិតុំ អសក្កោន្តេ បតិតេ មនុស្សេសុ តំ វុដ្ឋាបេតុំ អសក្កោន្តេសុ សយមេវ គន្ត្វា តំ នង្គុដ្ឋេ គាឡ្ហំ វិជ្ឈិ. គោណោ ‘‘អយំ អសប្បុរិសោ មម ពលាពលំ អជានន្តោ គាឡ្ហំ វិជ្ឈតី’’តិ កុទ្ធោ មនុស្សវាចាយ, ‘‘ភោ គោទត្ត, អហំ ឯត្តកំ កាលំ អត្តនោ ពលំ អនិគុហន្តោ តុយ្ហំ ភារំ វហិំ, អជ្ជ បន អសមត្ថភាវេន បតិតំ មំ អតិវិយ ពាធសិ, ហោតុ, ឥតោ ចវិត្វា និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ តំ ពាធេតុំ សមត្ថោ បដិសត្តុ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនានុរូបេន អក្កោសិ. តំ សុត្វា គោទត្តោ ‘‘ឯវំ នាម សត្តេ ពាធេត្វា កិំ ឥមាយ ជីវិកាយា’’តិ សំវេគជាតោ សព្ពំ វិភវំ បហាយ អញ្ញតរស្ស មហាថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនាយ កម្មំ ករោន្តោ នចិរស្សេវ អរហត្តំ បត្វា សមាបត្តិសុខេន វីតិនាមេន្តោ ឯកទិវសំ អត្តនោ សន្តិកំ ឧបគតានំ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ អរិយគណានំ លោកធម្មេ អារព្ភ ធម្មំ កថេន្តោ –

៦៥៩. ‘‘យថាបិ ភទ្ទោ អាជញ្ញោ, ធុរេ យុត្តោ ធុរស្សហោ;

មថិតោ អតិភារេន, សំយុគំ នាតិវត្តតិ.

៦៦០. ‘‘ឯវំ បញ្ញាយ យេ តិត្តា, សមុទ្ទោ វារិនា យថា;

ន បរេ អតិមញ្ញន្តិ, អរិយធម្មោវ បាណិនំ.

៦៦១. ‘‘កាលេ កាលវសំ បត្តា, ភវាភវវសំ គតា;

នរា ទុក្ខំ និគច្ឆន្តិ, តេធ សោចន្តិ មាណវា.

៦៦២. ‘‘ឧន្នតា សុខធម្មេន, ទុក្ខធម្មេន ចោនតា;

ទ្វយេន ពាលា ហញ្ញន្តិ, យថាភូតំ អទស្សិនោ.

៦៦៣. ‘‘យេ ច ទុក្ខេ សុខស្មិញ្ច, មជ្ឈេ សិព្ពិនិមច្ចគូ;

ឋិតា តេ ឥន្ទខីលោវ, ន តេ ឧន្នតឱនតា.

៦៦៤. ‘‘ន ហេវ លាភេ នាលាភេ, ន យសេ ន ច កិត្តិយា;

ន និន្ទាយំ បសំសាយ, ន តេ ទុក្ខេ សុខម្ហិ ច.

៦៦៥. ‘‘សព្ពត្ថ តេ ន លិម្បន្តិ, ឧទពិន្ទុវ បោក្ខរេ;

សព្ពត្ថ សុខិតា ធីរា, សព្ពត្ថ អបរាជិតា.

៦៦៦. ‘‘ធម្មេន ច អលាភោ យោ, យោ ច លាភោ អធម្មិកោ;

អលាភោ ធម្មិកោ សេយ្យោ, យញ្ចេ លាភោ អធម្មិកោ.

៦៦៧. ‘‘យសោ ច អប្បពុទ្ធីនំ, វិញ្ញូនំ អយសោ ច យោ;

អយសោវ សេយ្យោ វិញ្ញូនំ, ន យសោ អប្បពុទ្ធិនំ.

៦៦៨. ‘‘ទុម្មេធេហិ បសំសា ច, វិញ្ញូហិ គរហា ច យា;

គរហាវ សេយ្យោ វិញ្ញូហិ, យញ្ចេ ពាលប្បសំសនា.

៦៦៩. ‘‘សុខញ្ច កាមមយិកំ, ទុក្ខញ្ច បវិវេកិយំ;

បវិវេកទុក្ខំ សេយ្យោ, យញ្ចេ កាមមយំ សុខំ.

៦៧០. ‘‘ជីវិតញ្ច អធម្មេន, ធម្មេន មរណញ្ច យំ;

មរណំ ធម្មិកំ សេយ្យោ, យញ្ចេ ជីវេ អធម្មិកំ.

៦៧១. ‘‘កាមកោបប្បហីនា យេ, សន្តចិត្តា ភវាភវេ;

ចរន្តិ លោកេ អសិតា, នត្ថិ តេសំ បិយាបិយំ.

៦៧២. ‘‘ភាវយិត្វាន ពោជ្ឈង្គេ, ឥន្ទ្រិយានិ ពលានិ ច;

បប្បុយ្យ បរមំ សន្តិំ, បរិនិព្ពន្តិនាសវា’’តិ. – ឥមា គាថា អភាសិ;

តត្ថ អាជញ្ញោតិ, ឧសភាជានីយោ. ធុរេ យុត្តោតិ, សកដធុរេ យោជិតោ. ធុរស្សហោតិ, ធុរវាហោ. គាថាសុខត្ថញ្ចេត្ថ ទ្វិសការតោ និទ្ទេសោ កតោ, សកដភារំ វហិតុំ សមត្ថោតិ អត្ថោ. មថិតោ អតិភារេនាតិ, អតិភារេន គរុភារេន បីឡិតោ. ‘‘មទ្ទិតោ’’តិបិ បាឡិ, សោ ឯវត្ថោ. សំយុគន្តិ, អត្តនោ ខន្ធេ ឋបិតំ យុគំ នាតិវត្តតិ ន អតិក្កាមេតិ, សម្មា យោ ឧទ្ធរិត្វា ធុរំ ឆឌ្ឌេត្វា ន តិដ្ឋតិ. ឯវន្តិ យថា សោ ធោរយ្ហោ អត្តនោ ភទ្រាជានីយតាយ អត្តនោ ធីរវីរតាយ អត្តនោ ភារំ នាតិវត្តតិ ន បរិច្ចជតិ, ឯវំ យេ វារិនា វិយ មហាសមុទ្ទោ លោកិយលោកុត្តរាយ បញ្ញាយ តិត្តា ធាតា បរិបុណ្ណា, តេ បរេ និហីនបញ្ញេ ន អតិមញ្ញន្តិ, ន បរិភវន្តិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘អរិយធម្មោវ បាណិន’’ន្តិ, បាណិនំ សត្តេសុ អយំ អរិយានំ ធម្មោ យទិទំ តេសំ បញ្ញាយ បារិបូរិំ គតត្តា លាភាទិនា អត្តានុក្កំសនំ វិយ អលាភាទិនា បរេសំ អវម្ភនំ.

ឯវំ បញ្ញាបារិបូរិយា អរិយានំ សុខវិហារំ ទស្សេត្វា តទភាវតោ អនរិយានំ ទុក្ខវិហារំ ទស្សេតុំ ‘‘កាលេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កាលេតិ លាភាលាភាទិនា សមង្គីភូតកាលេ. កាលវសំ បត្តាតិ លាភាទិកាលស្ស ច វសំ ឧបគតា, លាភាទិនា សោមនស្សិតា អលាភាទិនា ច ទោមនស្សិតាតិ អត្ថោ. ភវាភវវសំ គតាតិ ភវស្ស អភវស្ស ច វសំ ឧបគតា វុទ្ធិហានិយោ អនុវត្តន្តា តេ. នរា ទុក្ខំ និគច្ឆន្តិ, តេធ សោចន្តិ មាណវាតិ តេ នរា ‘‘មាណវា’’តិ លទ្ធនាមា សត្តា លាភាលាភាទិវសេន វុទ្ធិហានិវសេន អនុរោធបដិវិរោធំ អាបន្នា ឥធលោកេ សោចន្តិ, បរលោកេ ច និរយាទិទុក្ខំ គច្ឆន្តិ បាបុណន្តីតិ អត្ថោ.

‘‘ឧន្នតា’’តិអាទិនាបិ លោកធម្មវសេន សត្តានំ អនត្ថប្បត្តិមេវ ទស្សេតិ. តត្ថ ឧន្នតា សុខធម្មេនាតិ សុខហេតុនា សុខបច្ចយេន ភោគសម្បត្តិអាទិនា ឧន្នតិំ គតា, ភោគមទាទិនា មត្តាតិ អត្ថោ. ទុក្ខធម្មេន ចោនតាតិ ទុក្ខហេតុនា ទុក្ខបច្ចយេន ភោគវិបត្តិអាទិនា និហីនតំ គតា ទាលិទ្ទិយាទិនា កាបញ្ញតំ បត្តា. ទ្វយេនាតិ យថាវុត្តេន ឧន្នតិឱនតិទ្វយេន លាភាលាភាទិទ្វយេន វា ពាលបុថុជ្ជនា ហញ្ញន្តិ, អនុរោធបដិវិរោធវសេន វិពាធីយន្តិ បីឡិយន្តិ. កស្មា? យថាភូតំ អទស្សិនោ យស្មា តេ ធម្មសភាវំ យាថាវតោ នព្ភញ្ញំសុ, បរិញ្ញាតក្ខន្ធា បហីនកិលេសា ច ន ហោន្តិ, តស្មាតិ អត្ថោ. ‘‘យថាភូតំ អទស្សនា’’តិបិ បឋន្តិ, អទស្សនហេតូតិ អត្ថោ. យេ ច ទុក្ខេ សុខស្មិញ្ច, មជ្ឈេ សិព្ពិនិមច្ចគូតិ យេ បន អរិយា ទុក្ខវេទនាយ សុខវេទនាយ មជ្ឈត្តតាវេទនាយ ច តប្បដិពទ្ធំ ឆន្ទរាគភូតំ សិព្ពិនិំ តណ្ហំ អគ្គមគ្គាធិគមេន អច្ចគូ អតិក្កមិំសុ, តេ ឥន្ទខីលោ វិយ វាតេហិ លោកធម្មេហិ អសម្បកម្បិយា ឋិតា, ន តេ ឧន្នតឱនតា, កទាចិបិ ឧន្នតា វា ឱនតា វា ន ហោន្តិ សព្ពសោ អនុនយបដិឃាភាវតោ.

ឯវំ វេទនាធិដ្ឋានំ អរហតោ អនុបលេបំ ទស្សេត្វា ឥទានិ លោកធម្មេ វិភជិត្វា សព្ពត្ថកមេវស្ស អនុបលេបំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ហេវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ លាភេតិ ចីវរាទីនំ បច្ចយានំ បដិលាភេ. អលាភេតិ តេសំយេវ អប្បដិលាភេ អបគមេ. ន យសេតិ បរិវារហានិយំ អកិត្តិយញ្ច. កិត្តិយាតិ បរម្មុខា កិត្តនេ បត្ថដយសតាយំ. និន្ទាយន្តិ សម្មុខា គរហាយំ. បសំសាយន្តិ, បច្ចក្ខតោ គុណាភិត្ថវនេ. ទុក្ខេតិ ទុក្ខេ ឧប្បន្នេ. សុខេតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ យថាវុត្តេ អដ្ឋវិធេបិ លោកធម្មេ, សព្ពត្ថ វា រូបាទិកេ វិសយេ តេ ខីណាសវា ន លិម្បន្តិ សព្ពសោ បហីនកិលេសត្តា. យថា កិំ? ឧទពិន្ទុវ បោក្ខរេ យថា កមលទលេ ជលពិន្ទុ អល្លីយិត្វា ឋិតម្បិ តេន ន លិម្បតិ, ជលពិន្ទុនា ច កមលទលំ, អញ្ញទត្ថុ វិសំសដ្ឋមេវ, ឯវមេតេបិ ឧបដ្ឋិតេ លាភាទិកេ, អាបាថគតេ រូបាទិអារម្មណេ ច វិសំសដ្ឋា ឯវំ. តតោ ឯវ ធីរា បណ្ឌិតា សព្ពត្ថ លាភាទីសុ ញាណមុខេន បិយនិមិត្តានំ សោកាទីនញ្ច អភាវតោ សុខិតា លាភាទីហិ ច អនភិភវនីយតោ សព្ពត្ថ អបរាជិតាវ ហោន្តិ.

ឥទានិ លាភាលាភាទីសុ សេយ្យំ និទ្ធារេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ធម្មេន ច អលាភោ យោតិ យោ ធម្មំ រក្ខន្តស្ស តំនិមិត្តំ អលាភោ លាភាភាវោ, លាភហានិ. យោ ច លាភោ អធម្មិកោ អធម្មេន អញ្ញាយេន ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេន វិធិនា ឧប្បន្នោ, តេសុ ទ្វីសុ អលាភោ ធម្មិកោ ធម្មាវហោ សេយ្យោ, យាទិសំ លាភំ បរិវជ្ជន្តស្ស អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, តាទិសោ អលាភោ បាសំសតរោ អត្ថាវហោ. យញ្ចេ លាភោ អធម្មិកោតិ យោ លាភោ អធម្មេន ឧប្បន្នោ, សោ ន សេយ្យោតិ អធិប្បាយោ.

យសោ ច អប្បពុទ្ធីនំ, វិញ្ញូនំ អយសោ ច យោតិ យោ អប្បពុទ្ធីនំ ទុប្បញ្ញានំ វសេន បុគ្គលស្ស យសោ លព្ភតិ, យោ ច វិញ្ញូនំ បណ្ឌិតានំ វសេន អយសោ យសហានិ. ឥមេសុ ទ្វីសុ អយសោវ សេយ្យោ វិញ្ញូនំ. តេ ហិស្ស យថា អកុសលា ធម្មា បរិហាយន្តិ, កុសលា ធម្មា អភិវឌ្ឍន្តិ, ឯវំ យសហានិំ ឥច្ឆេយ្យុំ, តថា ច ភព្ពជាតិកោ តំ អគុណំ បហាយ គុណេ បតិដ្ឋេយ្យ. ន យសោ អប្បពុទ្ធីនន្តិ ទុប្បញ្ញានំ វសេន យសោ សេយ្យោ ហោតិ, តេ ហិ អភូតគុណាភិព្យាហារវសេនាបិ នំ ឧប្បាទេយ្យុំ, សោ ចស្ស ឥធ ចេវ វិញ្ញូគរហាទិនា សម្បរាយេ ច ទុគ្គតិយំ ទុក្ខបរិក្កិលេសាទិនា អនត្ថាវហោ. តេនាហ ភគវា – ‘‘លាភោ សិលោកោ សក្ការោ, មិច្ឆាលទ្ធោ ច យោ យសោ’’តិ (សុ. និ. ៤៤០) ‘‘សក្ការោ កាបុរិសំ ហន្តី’’តិ (ចូឡវ. ៣៣៥; អ. និ. ៤.៦៨) ច.

ទុម្មេធេហីតិ, និប្បញ្ញេហិ. យញ្ចេ ពាលប្បសំសនាតិ ពាលេហិ អវិទ្ទសូហិ យា នាម បសំសនា.

កាមមយិកន្តិ វត្ថុកាមមយំ, កាមគុណេ បដិច្ច ឧប្បន្នំ. ទុក្ខញ្ច បវិវេកិយន្តិ បវិវេកតោ និព្ពត្តំ កាយកិលមថវសេន បវត្តំ វិសមាសនុបតាបាទិហេតុកំ កាយិកំ ទុក្ខំ, តំ បន និរាមិសវិវដ្ដូបនិស្សយតាយ វិញ្ញូនំ បាសំសា. តេន វុត្តំ ‘‘បវិវេកទុក្ខំ សេយ្យោ’’តិ.

ជីវិតញ្ច អធម្មេនាតិ អធម្មេន ជីវិកកប្បនំ ជីវិតហេតុ អធម្មចរណំ. ធម្មេន មរណំ នាម ‘‘ឥមំ នាម បាបំ អករោន្តំ តំ មារេស្សាមី’’តិ កេនចិ វុត្តេ មារេន្តេបិ តស្មិំ បាបំ អកត្វា ធម្មំ អវិកោបេន្តស្ស ធម្មហេតុមរណំ ធម្មិកំ សេយ្យោតិ តាទិសំ មរណំ ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មិកំ សគ្គសម្បាបនតោ និព្ពានុបនិស្សយតោ ច វិញ្ញូនំ បាសំសតរំ. តថា ហិ វុត្តំ –

‘‘ចជេ ធនំ អង្គវរស្ស ហេតុ, អង្គំ ចជេ ជីវិតំ រក្ខមានោ;

អង្គំ ធនំ ជីវិតញ្ចាបិ សព្ពំ, ចជេ នរោ ធម្មមនុស្សរន្តោ’’តិ. (ជា. ២.២១.៤៧០);

យញ្ចេ ជីវេ អធម្មិកន្តិ បុរិសោ យំ ធម្មតោ អបេតំ ជីវិកំ ជីវេយ្យ, តំ ន សេវេយ្យ វិញ្ញូហិ គរហិតត្តា អបាយសម្បាបនតោ ចាតិ អធិប្បាយោ.

ឥទានិ យថាវុត្តំ ខីណាសវានំ អនុបលេបំ ការណតោ ទស្សេន្តោ ‘‘កាមកោបបហីនា’’តិអាទិគាថមាហ.

តត្ថ កាមកោបបហីនាតិ អរិយមគ្គេន សព្ពសោវ បហីនា អនុរោធបដិវិរោធា. សន្តចិត្តា ភវាភវេតិ ខុទ្ទកេ ចេវ មហន្តេ ច ភវេ អនវសេសបហីនកិលេសបរិឡាហតាយ វូបសន្តចិត្តា. លោកេតិ ខន្ធាទិលោកេ. អសិតាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិនិស្សយវសេន អនិស្សិតា. នត្ថិ តេសំ បិយាបិយន្តិ តេសំ ខីណាសវានំ កត្ថចិ លាភាទិកេ រូបាទិវិសយេ ច បិយំ វា អបិយំ វា នត្ថិ, តំនិមិត្តានំ កិលេសានំ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នត្តា.

ឥទានិ យាយ ភាវនាយ តេ ឯវរូបា ជាតា, តំ ទស្សេត្វា អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា ទេសនាយ កូដំ គណ្ហន្តោ ‘‘ភាវយិត្វានា’’តិ ឱសានគាថមាហ. តត្ថ បប្បុយ្យាតិ, បាបុណិត្វា. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. ឥមា ឯវ ច គាថា ថេរស្ស អញ្ញាព្យាករណាបិ អហេសុំ.

គោទត្តត្ថេរគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចុទ្ទសកនិបាតវណ្ណនា និដ្ឋិតា.