៩. មាគណ្ឌិយសុត្តវណ្ណនា

៨៤២. ទិស្វាន តណ្ហន្តិ មាគណ្ឌិយសុត្តំ. កា ឧប្បត្តិ? ឯកំ សមយំ ភគវា សាវត្ថិយំ វិហរន្តោ បច្ចូសសមយេ ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ កុរូសុ កម្មាសធម្មនិគមវាសិនោ មាគណ្ឌិយស្ស នាម ព្រាហ្មណស្ស សបជាបតិកស្ស អរហត្តូបនិស្សយំ ទិស្វា តាវទេវ សាវត្ថិតោ តត្ថ គន្ត្វា កម្មាសធម្មស្ស អវិទូរេ អញ្ញតរស្មិំ វនសណ្ឌេ និសីទិ សុវណ្ណោភាសំ មុញ្ចមានោ. មាគណ្ឌិយោបិ តង្ខណំ តត្ថ មុខធោវនត្ថំ គតោ សុវណ្ណោភាសំ ទិស្វា ‘‘កិំ ឥទ’’ន្តិ ឥតោ ចិតោ ច បេក្ខមានោ ភគវន្តំ ទិស្វា អត្តមនោ អហោសិ. តស្ស កិរ ធីតា សុវណ្ណវណ្ណា, តំ ពហូ ខត្តិយកុមារាទយោ វារយន្តា ន លភន្តិ. ព្រាហ្មណោ ឯវំលទ្ធិកោ ហោតិ ‘‘សមណស្សេវ នំ សុវណ្ណវណ្ណស្ស ទស្សាមី’’តិ. សោ ភគវន្តំ ទិស្វា ‘‘អយំ មេ ធីតាយ សមានវណ្ណោ, ឥមស្ស នំ ទស្សាមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេសិ. តស្មា ទិស្វាវ អត្តមនោ អហោសិ. សោ វេគេន ឃរំ គន្ត្វា ព្រាហ្មណិំ អាហ – ‘‘ភោតិ ភោតិ មយា ធីតាយ សមានវណ្ណោ បុរិសោ ទិដ្ឋោ, អលង្ករោហិ ទារិកំ, តស្ស នំ ទស្សាមា’’តិ. ព្រាហ្មណិយា ទារិកំ គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា វត្ថបុប្ផាលង្ការាទីហិ អលង្ករោន្តិយា ឯវ ភគវតោ ភិក្ខាចារវេលា សម្បត្តា. អថ ភគវា កម្មាសធម្មំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ.

តេបិ ខោ ធីតរំ គហេត្វា ភគវតោ និសិន្នោកាសំ អគមំសុ. តត្ថ ភគវន្តំ អទិស្វា ព្រាហ្មណី ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេន្តី ភគវតោ និសជ្ជដ្ឋានំ តិណសន្ថារកំ អទ្ទស. ពុទ្ធានញ្ច អធិដ្ឋានពលេន និសិន្នោកាសោ បទនិក្ខេបោ ច អព្យាកុលា ហោន្តិ. សា ព្រាហ្មណំ អាហ – ‘‘ឯស, ព្រាហ្មណ, តស្ស តិណសន្ថារោ’’តិ? ‘‘អាម, ភោតី’’តិ. ‘‘តេន ហិ, ព្រាហ្មណ, អម្ហាកំ អាគមនកម្មំ ន សម្បជ្ជិស្សតី’’តិ. ‘‘កស្មា ភោតី’’តិ? ‘‘បស្ស, ព្រាហ្មណ, អព្យាកុលោ តិណសន្ថារោ, នេសោ កាមភោគិនោ បរិភុត្តោ’’តិ. ព្រាហ្មណោ ‘‘មា, ភោតិ មង្គលេ បរិយេសិយមានេ អវមង្គលំ អភណី’’តិ អាហ. បុនបិ ព្រាហ្មណី ឥតោ ចិតោ ច វិចរន្តី ភគវតោ បទនិក្ខេបំ ទិស្វា ព្រាហ្មណំ អាហ ‘‘អយំ តស្ស បទនិក្ខេបោ’’តិ? ‘‘អាម, ភោតី’’តិ. ‘‘បស្ស, ព្រាហ្មណ, បទនិក្ខេបំ, នាយំ សត្តោ កាមេសុ គធិតោ’’តិ. ‘‘កថំ ត្វំ ភោតិ ជានាសី’’តិ ច វុត្តា អត្តនោ ញាណពលំ ទស្សេន្តី អាហ –

‘‘រត្តស្ស ហិ ឧក្កុដិកំ បទំ ភវេ,

ទុដ្ឋស្ស ហោតិ អនុកឌ្ឍិតំ បទំ;

មូឡ្ហស្ស ហោតិ សហសានុបីឡិតំ,

វិវដ្ដច្ឆទស្ស ឥទមីទិសំ បទ’’ន្តិ. (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៦០-២៦១; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.២ សាមាវតីវត្ថុ; វិសុទ្ធិ. ១.៤៥);

អយញ្ចរហិ តេសំ កថា វិប្បកតា, អថ ភគវា កតភត្តកិច្ចោ តមេវ វនសណ្ឌំ អាគតោ. ព្រាហ្មណី ភគវតោ វរលក្ខណខចិតំ ព្យាមប្បភាបរិក្ខិត្តំ រូបំ ទិស្វា ព្រាហ្មណំ អាហ – ‘‘ឯស តយា, ព្រាហ្មណ, ទិដ្ឋោ’’តិ? ‘‘អាម ភោតី’’តិ. ‘‘អាគតកម្មំ ន សម្បជ្ជិស្សតេវ, ឯវរូបោ នាម កាមេ បរិភុញ្ជិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិ. តេសំ ឯវំ វទន្តានញ្ញេវ ភគវា តិណសន្ថារកេ និសីទិ. អថ ព្រាហ្មណោ ធីតរំ វាមេន ហត្ថេន គហេត្វា កមណ្ឌលុំ ទក្ខិណេន ហត្ថេន គហេត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ភោ, បព្ពជិត, ត្វញ្ច សុវណ្ណវណ្ណោ អយញ្ច ទារិកា, អនុច្ឆវិកា ឯសា តវ, ឥមាហំ ភោតោ ភរិយំ បោសាវនត្ថាយ ទម្មី’’តិ វត្វា ភគវតោ សន្តិកំ គន្ត្វា ទាតុកាមោ អដ្ឋាសិ. ភគវា ព្រាហ្មណំ អនាលបិត្វា អញ្ញេន សទ្ធិំ សល្លបមានោ វិយ ‘‘ទិស្វាន តណ្ហ’’ន្តិ ឥមំ គាថំ អភាសិ.

តស្សត្ថោ – អជបាលនិគ្រោធមូលេ នានារូបានិ និម្មិនិត្វា អភិកាមមាគតំ មារធីតរំ ទិស្វាន តណ្ហំ អរតិំ រគញ្ច ឆន្ទមត្តម្បិ មេ មេថុនស្មិំ នាហោសិ, កិមេវិទំ ឥមិស្សា ទារិកាយ មុត្តករីសបុណ្ណំ រូបំ ទិស្វា ភវិស្សតិ សព្ពថា បាទាបិ នំ សម្ផុសិតុំ ន ឥច្ឆេ, កុតោនេន សំវសិតុន្តិ.

៨៤៣. តតោ មាគណ្ឌិយោ ‘‘បព្ពជិតា នាម មានុសកេ កាមេ បហាយ ទិព្ពកាមត្ថាយ បព្ពជន្តិ, អយញ្ច ទិព្ពេបិ កាមេ ន ឥច្ឆតិ, ឥទម្បិ ឥត្ថិរតនំ, កា នុ អស្ស ទិដ្ឋី’’តិ បុច្ឆិតុំ ទុតិយំ គាថមាហ. តត្ថ ឯតាទិសំ ចេ រតនន្តិ ទិព្ពិត្ថិរតនំ សន្ធាយ ភណតិ, នារិន្តិ អត្តនោ ធីតរំ សន្ធាយ. ទិដ្ឋិគតំ សីលវតំ នុ ជីវិតន្តិ ទិដ្ឋិញ្ច សីលញ្ច វតញ្ច ជីវិតញ្ច. ភវូបបត្តិញ្ច វទេសិ កីទិសន្តិ អត្តនោ ភវូបបត្តិញ្ច កីទិសំ វទសីតិ.

៨៤៤. ឥតោ បរា ទ្វេ គាថា វិសជ្ជនបុច្ឆានយេន បវត្តត្តា បាកដសម្ពន្ធាយេវ. តាសុ បឋមគាថាយ សង្ខេបត្ថោ – តស្ស មយ្ហំ, មាគណ្ឌិយ, ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិគតធម្មេសុ និច្ឆិនិត្វា ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញ’’ន្តិ ឯវំ ឥទំ វទាមីតិ សមុគ្គហិតំ ន ហោតិ នត្ថិ ន វិជ្ជតិ. កិំការណា? អហញ្ហិ បស្សន្តោ ទិដ្ឋីសុ អាទីនវំ កញ្ចិ ទិដ្ឋិំ អគ្គហេត្វា សច្ចានិ បវិចិនន្តោ អជ្ឈត្តំ រាគាទីនំ សន្តិភាវេន អជ្ឈត្តសន្តិសង្ខាតំ និព្ពានមេវ អទ្ទសន្តិ.

៨៤៥. ទុតិយគាថាយ សង្ខេបត្ថោ – យានិមានិ ទិដ្ឋិគតានិ តេហិ តេហិ សត្តេហិ វិនិច្ឆិនិត្វា គហិតត្តា វិនិច្ឆយាតិ ច អត្តនោ បច្ចយេហិ អភិសង្ខតភាវាទិនា នយេន បកប្បិតានិ ចាតិ វុច្ចន្តិ. តេ ត្វំ មុនិ ទិដ្ឋិគតធម្មេ អគ្គហេត្វា អជ្ឈត្តសន្តីតិ យមេតមត្ថំ ព្រូសិ, អាចិក្ខ មេ, កថំ នុ ធីរេហិ បវេទិតំ កថំ បកាសិតំ ធីរេហិ តំ បទន្តិ.

៨៤៦. អថស្ស ភគវា យថា យេន ឧបាយេន តំ បទំ ធីរេហិ បកាសិតំ, តំ ឧបាយំ សបដិបក្ខំ ទស្សេន្តោ ‘‘ន ទិដ្ឋិយា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ‘‘ន ទិដ្ឋិយា’’តិអាទីហិ ទិដ្ឋិសុតិអដ្ឋសមាបត្តិញាណពាហិរសីលព្ពតានិ បដិក្ខិបតិ. ‘‘សុទ្ធិមាហា’’តិ ឯត្ថ វុត្តំ អាហ-សទ្ទំ សព្ពត្ថ នការេន សទ្ធិំ យោជេត្វា បុរិសព្យត្តយំ កត្វា ‘‘ទិដ្ឋិយា សុទ្ធិំ នាហំ កថេមី’’តិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧត្តរបទេសុបិ. តត្ថ ច អទិដ្ឋិយា នាហាតិ ទសវត្ថុកំ សម្មាទិដ្ឋិំ វិនា ន កថេមិ. តថា អស្សុតិយាតិ នវង្គំ សវនំ វិនា. អញាណាតិ កម្មស្ស កតសច្ចានុលោមិកញាណំ វិនា. អសីលតាតិ បាតិមោក្ខសំវរំ វិនា. អព្ពតាតិ ធុតង្គវតំ វិនា. នោបិ តេនាតិ តេសុ ឯកមេកេន ទិដ្ឋិអាទិមត្តេនាបិ នោ កថេមីតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯតេ ច និស្សជ្ជ អនុគ្គហាយាតិ ឯតេ ច បុរិមេ ទិដ្ឋិអាទិភេទេ កណ្ហបក្ខិយេ ធម្មេ សមុគ្ឃាតករណេន និស្សជ្ជ, បច្ឆិមេ អទិដ្ឋិអាទិភេទេ សុក្កបក្ខិយេ អតម្មយតាបជ្ជនេន អនុគ្គហាយ. សន្តោ អនិស្សាយ ភវំ ន ជប្បេតិ ឥមាយ បដិបត្តិយា រាគាទិវូបសមេន សន្តោ ចក្ខាទីសុ កញ្ចិ ធម្មំ អនិស្សាយ ឯកម្បិ ភវំ អបិហេតុំ អបត្ថេតុំ សមត្ថោ សិយា, អយមស្ស អជ្ឈត្តសន្តីតិ អធិប្បាយោ.

៨៤៧. ឯវំ វុត្តេ វចនត្ថំ អសល្លក្ខេន្តោ មាគណ្ឌិយោ ‘‘នោ ចេ កិរា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ ទិដ្ឋាទីនិ វុត្តនយានេវ. កណ្ហបក្ខិយានិយេវ បន សន្ធាយ ឧភយត្រាបិ អាហ. អាហ-សទ្ទំ បន នោចេកិរ-សទ្ទេន យោជេត្វា ‘‘នោ ចេ កិរាហ នោ ចេ កិរ កថេសី’’តិ ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មោមុហន្តិ អតិមូឡ្ហំ, មោហនំ វា. បច្ចេន្តីតិ ជានន្តិ.

៨៤៨. អថស្ស ភគវា តំ ទិដ្ឋិំ និស្សាយ បុច្ឆំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘ទិដ្ឋិញ្ច និស្សាយា’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – ត្វំ, មាគណ្ឌិយ, ទិដ្ឋិំ និស្សាយ បុនប្បុនំ បុច្ឆមានោ យានិ តេ ទិដ្ឋិគតានិ សមុគ្គហិតានិ, តេស្វេវ សមុគ្គហីតេសុ ឯវំ បមោហំ អាគតោ, ឥតោ ច មយា វុត្តអជ្ឈត្តសន្តិតោ បដិបត្តិតោ ធម្មទេសនតោ វា អណុម្បិ យុត្តសញ្ញំ ន បស្សសិ, តេន ការណេន ត្វំ ឥមំ ធម្មំ មោមុហតោ បស្សសីតិ.

៨៤៩. ឯវំ សមុគ្គហិតេសុ បមោហេន មាគណ្ឌិយស្ស វិវាទាបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសុ អញ្ញេសុ ច ធម្មេសុ វិគតប្បមោហស្ស អត្តនោ និព្ពិវាទតំ ទស្សេន្តោ ‘‘សមោ វិសេសី’’តិ គាថមាហ. តស្សត្ថោ – យោ ឯវំ តិវិធមានេន វា ទិដ្ឋិយា វា មញ្ញតិ, សោ តេន មានេន តាយ ទិដ្ឋិយា តេន វា បុគ្គលេន វិវទេយ្យ. យោ បន អម្ហាទិសោ ឥមាសុ តីសុ វិធាសុ អវិកម្បមានោ, សមោ វិសេសីតិ ន តស្ស ហោតិ, ន ច ហីនោតិ បាឋសេសោ.

៨៥០. កិញ្ច ភិយ្យោ – សច្ចន្តិ សោតិ គាថា. តស្សត្ថោ – សោ ឯវរូបោ បហីនមានទិដ្ឋិកោ មាទិសោ ពាហិតបាបត្តាទិនា នយេន ព្រាហ្មណោ ‘‘ឥទមេវ សច្ច’’ន្តិ កិំ វទេយ្យ កិំ វត្ថុំ ភណេយ្យ, កេន វា ការណេន ភណេយ្យ, ‘‘មយ្ហំ សច្ចំ, តុយ្ហំ មុសា’’តិ វា កេន មានេន ទិដ្ឋិយា បុគ្គលេន វា វិវទេយ្យ? យស្មិំ មាទិសេ ខីណាសវេ ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ បវត្តិយា សមំ វា, ឥតរទ្វយភាវេន បវត្តិយា វិសមំ វា មញ្ញិតំ នត្ថិ, សោ សមានាទីសុ កេន វាទំ បដិសំយុជេយ្យ បដិប្ផរេយ្យាតិ. ននុ ឯកំសេនេវ ឯវរូបោ បុគ្គលោ – ឱកំ បហាយាតិ គាថា?

៨៥១. តត្ថ ឱកំ បហាយាតិ រូបវត្ថាទិវិញ្ញាណស្ស ឱកាសំ តត្រ ឆន្ទរាគប្បហានេន ឆឌ្ឌេត្វា. អនិកេតសារីតិ រូបនិមិត្តនិកេតាទីនិ តណ្ហាវសេន អសរន្តោ. គាមេ អកុព្ពំ មុនិ សន្ថវានីតិ គាមេ គិហិសន្ថវានិ អករោន្តោ. កាមេហិ រិត្តោតិ កាមេសុ ឆន្ទរាគាភាវេន សព្ពកាមេហិ បុថុភូតោ. អបុរេក្ខរានោតិ អាយតិំ អត្តភាវំ អនភិនិព្ពត្តេន្តោ. កថំ ន វិគ្គយ្ហ ជនេន កយិរាតិ ជនេន សទ្ធិំ វិគ្គាហិកកថំ ន កថេយ្យ. សោ ឯវរូបោ – យេហិ វិវិត្តោតិ គាថា.

៨៥២. តត្ថ យេហីតិ យេហិ ទិដ្ឋិគតេហិ. វិវិត្តោ វិចរេយ្យាតិ រិត្តោ ចរេយ្យ. ន តានិ ឧគ្គយ្ហ វទេយ្យ នាគោតិ ‘‘អាគុំ ន ករោតី’’តិអាទិនា (ចូឡនិ. ភទ្រាវុធមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៧០; បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១០២) នយេន នាគោ តានិ ទិដ្ឋិគតានិ ឧគ្គហេត្វា ន វទេយ្យ. ជលម្ពុជន្តិ ជលសញ្ញិតេ អម្ពុម្ហិ ជាតំ កណ្ដកនាឡំ វារិជំ, បទុមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យថា ជលេន បង្កេន ច នូបលិត្តន្តិ តំ បទុមំ យថា ជលេន ច បង្កេន ច អនុបលិត្តំ ហោតិ, ឯវំ មុនិ សន្តិវាទោ អគិទ្ធោតិ ឯវំ អជ្ឈត្តសន្តិវាទោ មុនិ គេធាភាវេន អគិទ្ធោ. កាមេ ច លោកេ ច អនូបលិត្តោតិ ទុវិធេបិ កាមេ អបាយាទិកេ ច លោកេ ទ្វីហិបិ លេបេហិ អនុបលិត្តោ ហោតិ.

៨៥៣. កិញ្ច ភិយ្យោ – ន វេទគូតិ គាថា. តត្ថ ន វេទគូ ទិដ្ឋិយាយកោតិ ចតុមគ្គវេទគូ មាទិសោ ទិដ្ឋិយាយកោ ន ហោតិ, ទិដ្ឋិយា គច្ឆន្តោ វា, តំ សារតោ បច្ចេន្តោ វា ន ហោតិ. តត្ថ វចនត្ថោ – យាយតីតិ យាយកោ, ករណវចនេន ទិដ្ឋិយា យាតីតិ ទិដ្ឋិយាយកោ. ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនេន ទិដ្ឋិយា យាតីតិបិ ទិដ្ឋិយាយកោ. ន មុតិយា ស មានមេតីតិ មុតរូបាទិភេទាយ មុតិយាបិ សោ មានំ ន ឯតិ. ន ហិ តម្មយោ សោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន តម្មយោ ហោតិ តប្បរាយណោ, អយំ បន ន តាទិសោ. ន កម្មុនា នោបិ សុតេន នេយ្យោតិ បុញ្ញាភិសង្ខារាទិនា កម្មុនា វា សុតសុទ្ធិអាទិនា សុតេន វា សោ នេតព្ពោ ន ហោតិ. អនូបនីតោ ស និវេសនេសូតិ សោ ទ្វិន្នម្បិ ឧបយានំ បហីនត្តា សព្ពេសុ តណ្ហាទិដ្ឋិនិវេសនេសុ អនូបនីតោ. តស្ស ច ឯវំវិធស្ស – សញ្ញាវិរត្តស្សាតិ គាថា.

៨៥៤. តត្ថ សញ្ញាវិរត្តស្សាតិ នេក្ខម្មសញ្ញាបុព្ពង្គមាយ ភាវនាយ បហីនកាមាទិសញ្ញស្ស. ឥមិនា បទេន ឧភតោភាគវិមុត្តោ សមថយានិកោ អធិប្បេតោ. បញ្ញាវិមុត្តស្សាតិ វិបស្សនាបុព្ពង្គមាយ ភាវនាយ សព្ពកិលេសេហិ វិមុត្តស្ស. ឥមិនា សុក្ខវិបស្សកោ អធិប្បេតោ. សញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិញ្ច យេ អគ្គហេសុំ, តេ ឃដ្ដយន្តា វិចរន្តិ លោកេតិ យេ កាមសញ្ញាទិកំ សញ្ញំ អគ្គហេសុំ, តេ វិសេសតោ គហដ្ឋា កាមាធិករណំ, យេ ច ទិដ្ឋិំ អគ្គហេសុំ, តេ វិសេសតោ បព្ពជិតា ធម្មាធិករណំ អញ្ញមញ្ញំ ឃដ្ដេន្តា វិចរន្តីតិ. សេសមេត្ថ យំ អវុត្តំ, តំ វុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. ទេសនាបរិយោសានេ ព្រាហ្មណោ ច ព្រាហ្មណី ច បព្ពជិត្វា អរហត្តំ បាបុណិំសូតិ.

បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទក-អដ្ឋកថាយ

សុត្តនិបាត-អដ្ឋកថាយ មាគណ្ឌិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.